LIBRARY OF WELLESLEY COLLEGE PRESENTED BY Louise R. Loomis Digitized by the Internet Archive in 2009 with funding from Boston Library Consortium IVIember Libraries littp://www.arcliive.org/details/studistoricisulcOOcecc STUDI STORICI SUL CONCILIO DI FIRENZE — /^)Giy3(^_ STUDI STORICI SUL CONCILIO DI FIRENZE CON DOCUMENTI INEDITI O NUOVAMENTE DATI ALLA LUCE SUI MANOSCRITTI DI FIRENZE E DI ROMA EUGENIO CECCONI CANONICO DELLA METROPOLITANA FIORENTINA DOTTORE DI TEOLOGIA Par^e Prima ANTECEDENTI DEL CONCILIO FIRENZE TIPOGI^FIA all' insegna DI S. ANTONINO Piazza di Cestello, N." 1 1869 so3sm BX PROPRIETÀ LETTERARtA, 1 SOMMARIO Prefazione Pag. [41] parte; prima Fonti storiche e metodo » [49] SEZIONE PRIMA NARRAZIONE n Gap. I. — Martino quinto e le Chiese d'Oriente. , . . » 3 l. Martino V pone termine allo scisma d' Occidente. — 2. Sollecitudine dei Papi in richia- mare all'unità le Chiese orientali. Punto di partenza del nostro racconto. — 3. Solenne ambasceria dei greci a Costanza per ristabilire V unione. Felice avviamento delle trattative. Nomina di un legato pontificio. Interruzione per la morte di lui. Si strin- gono rapporti tra i greci e i latini. — 4. Martino V a Firenze. Vi riceve due nuovi ambasciatori. Nomina di un altro Legato. Ne è impedita la partenza. Invio a Costan- tinopoli di frate Antonio di Massa. Esito infelice della sua missione. Risposta del greco imperatore. — 5. 11 Concilio di Siena, udita la relazione di frate Antonio, è costretto a rimettere ad altro tempo il ristabilimento dell' unione. — 6. Continuano le trattative tra Roma e Costantinopoli. Martino V propone che si celebri un Concilio in Italia. I legati greci cercano spaventare i latini colla prospettiva d'ingenti spese. Risposta di Martino e invio a Costantinopoli del domenicano Andrea. I greci accol- gono favorevolmente il progetto e inviano nuovi Legati al Pontefice, i quali tornano con sue lettere. — 7. Parte da Costantinopoli alla volta di Roma una solenne amba- sciata. Prima dell'arrivo, muore Martino V. — 8 A che punto questo Pontefice la- sciò il negozio dell'unione. — Note. Gap. II. — Eugenio quarto e i primordi del Gonciiio di Basilea » 36 l. Arrivo degli ambasciatori greci a Roma. — 2. Digressione sui primordi del Concilio di Basilea. — Note. [6] SOMMARIO Gap. III. — Trattative dei greci col Papa e coli' assemblea Basileese per ristabilire l' unioue in un Con- cilio generale. Accordo definitivo per la sua celebrazione in Occidente. Pag. 58 1. Eugenio IV conferma agli ambasciatori greci le promesse del suo predecessore. Si conviene di celebrare il Concilio a Bologna. Per questo e per altri motivi, il Papa scioglie l'assemblea Basileese e intima un Concilio in detta città. Prega l'impera- tore Sigismondo a instare presso i greci affinchè vogliano soddisfare ai contratti impegni. — 2. Ma neppur questa volta gli accordi si riducono ad atto. — 3. Con- tinua nondimeno, da ambe le parti, il desiderio e lo studio di ristabilire l'unione. — 4. Nuove proposte dei greci, fatte in Roma, giudicate inammissibili dal Sommo Pon- tefice. Il quale, per render più facile un accordo definitivo, stabilisce di mandare un nunzio a Costantinopoli. — 5. Elegge a tale ufficio Cristoforo Garatoni, suo segre- tario. I greci, dopo molte conferenze col nunzio, ripigliano 1' antico progetto di ce- lebrare il Concilio a Costantinopoli. Il Pontefice invierebbe un Legato con prelati e teologi, coi quali sarebbero discussi i punti controversi, e, chiarita la verità, si starebbe alla decisione del sinodo. Torna il Garatoni a Roma. La proposta è appro- vata dal Papa, il quale compendia in capitoli le condizioni del convegno e invia nuovamente il suo nunzio con pieno mandato di stringere i patti conforme il te- nore di quelli. Breve esposizione dei capitoli. Il Garatoni, reduce a Costantinopoli, riesce compiutamente nella sua missione. L'Imperatore e il Patriarca sottoscrivono i capitoli e ne giurano solennemente l'osservanza. Il segretario del Papa si rimette in cammino alla volta di Roma coi due oratori greci Giorgio Dissipato e Manuele Dissipato, incaricati d' assistere alla conferma papale dei capitoli stessi, e d' inten- dersi cogli altri ambasciatori d' Oriente che si trovano a Basilea. Grandi speranze di riuscita. Venerazione degli Orientali per la Chiesa di Roma. — 6. Patti, relativi allo stesso negozio, contemporanei alle trattative suddette, a) Prima dell'arrivo a Costantinopoli di Cristoforo Garatoni, e inconsapevole il Papa, giungono in quella città due ambasciatori Basileesi, Antonio vescovo di Suda, e frate Alberto de Cri- spis maestro di teologia, per invitare i greci a spedire oratori a Basilea a fine di con- certare il modo di ristabilire l'unione. I greci consentono alla domanda inviando, con istruzioni opportune, Demetrio Paleologo grande stratopedarca, il monaco Isidoro e Giovanni Dissipato. Inesattezze del Siropulo intorno all'ambasceria dei Basileesi. b) Come possa spiegarsi il singolare contegno dei greci riguardo alle trattative da essi condotte contemporaneamente col Papa e col Concilio, e) Onorevole accoglienza del Concilio ai tre oratori d'Oriente. Conferenze e capitoli concordati. Decreto SzcM? p2« mater del 7 settembre 1434 che sancisce solennemente 1' osservanza dei medesimi. Il sinodo dovrà tenersi in uno dei luoghi d'Occidente, indicati in detto Decreto. I greci pongono per condizione essenziale l'assenso del Pontefice, d) Questi, avuto sentore della presenza di greci oratori a Basilea, scrive al Concilio, per sua norma, a che punto sono le trattative per esso condotte direttamente coli' Imperatore e col Pa- triarca, e annunzia che sta aspettando il secondo ritorno del Garatoni coli' approva- zione dei capitoli concernenti la celebrazione di un Concilio a Costantinopoli. Giunge a Roma Simone Freron, incaricato dai Basileesi di chiedere al Papa 1' approvazione del Decreto Sicttt pia mater. Meraviglia e disgusto del Sommo Pontefice alla notizia di tal convenzione. Sua prudente riserva. Savie obiezioni al Decreto. Se però il Con- cilio non le riconosce giuste, il Papa, per amor della pace, accondiscende a prestare l'assenso richiestogli. — 7. Ritorno del Garatoni coli' approvazione dei capitoli pon- tifici. E accompagnato dai due ambasciatori greci nominati di sopra. Eugenio invia a Basilea il Garatoni e.i detti ambasciatori per trarre alla sua sentenza i Basileesi. Questi persistono nel loro avviso. Futilità degli argomenti che adducono. I greci oratori, visto vano ogni sforzo per far cangiare opinione ai Basileesi, fanno uso delle istruzioni ricevute per il caso del rifiuto, consentendo anch'essi al Decreto Sicut pia mater. — 8. I Padri annunziano al Sommo Pontefice che stanno fermi nella loro sentenza. II Papa, fedele alla promessa, dà il suo consenso, e spedisce nuovamente il Garatoni a Costantinopoli per renderne intesi l' Im.peratore ed il Pa- SOMMARIO [7] triarca. — 9. Grave responsabilità del Concilio di Basilea per l'improvvido ri- fiuto. — Noto. Gap. IV. — Gli ambasciatori latini a Costantinopoli per gli ulteriori accordi coi g-reci Pag. 93 1 Partono da Basilea, alla volta di Costantinopoli, Giovanni di Ragusi, Enrico Menger e Si- mone Preron, oratori del Concilio. Carattere del primo oratore. Loro arrivo, onorevole accoglienza, giubbilo del popolo. Credito grande della casa fiorentina dei Medici in Oriente. — 2. Prime udienze e visite officiali. — 3. Gli oratori espongono l'oggetto della loro missione, che è: 1.°) di chiedere l' approvazione dei patti conchiusi a Ba- silea; 2.") la- proroga del termine convenuto per la loro esecuzione; 3.°) che si elegga la città di Basilea a sede del futuro Concilio; e finalmente 4.°) di dar principio al- l'esecuzione del Decreto del 7 settembre 1434. — 4. I greci, alla loro volta, doman dano cinque cose: 1.°) che si sopprima o si corregga il proemio di detto Decreto, perchè offensivo verso la Chiesa orientale; 2.°) che si prometta il loro libero ritorno nel caso che l'unione non venga ristabilita; 3.°) che si tolleri l'assenza di alcuni principali membri del Concilio; 4.°) che si dieno salvocondotti pei luoghi di tran- sito o di permanenza; 5.°) che spetti agli Orientali la punizione dei loro delin- quenti. — 5. Lunghe discussioni relative al proemio, a causa del quale i greci sono sul punto di rompere le trattative. Osservazione incidente sulla libera adesione dei medesimi alla celebrazione di un' Concilio. Per impedire la rottura, i Legati s' impegnano a ottenere dalla sacra adunanza che si dia un' altra forma al proemio. Facile accordo rispetto alle altre domande dei greci, meno che alla terza, su cui però non s'insiste. Effervescenze d'un deputato greco. — 6. Documenti delle due parti, contenenti le reciproche concessioni e promesse. — 7. Inutili tentativi per ren- dere accetta agli Orientali la- città di Basilea come sede del futuro Concilio. — 8. I greci domandano con grande istanza che, tra i luoghi nominati nel Decreto del 7 settembre, se ne scelga uno marittimo, e tale che ivi possa recarsi il Sommo Ponte- fice. Difesa del segretario del Papa da un'accusa di Giovanni di Ragusi. — 9. I Le- gati dichiarano d' esser privi dei poteri necessari per soddisfare alle suddette do- mande. Promettono però di riferirne al Concilio. — 10. Si pubblica a Costantinopoli con grande solennità 1' esito finale delle trattative. — 11. Enrico Menger parte alla volta di Basilea per la ratificazione delle cose concordate coi greci. Il Garatoni torna presso il Pontefice. — 12. L'Imperatore ed il Patriarca annunziano ai prelati ed ai principi d' Oriente la conclusione delle lunghe trattative, e assegnano 1' estate ven- tura per il convegno a Costantinopoli. — 13. Ardente brama dei greci per l'unione. Pubbliche preghiere e digiuni. Magnifico elogio (scritto da Giovanni di Ragusi e da Simone Preron) del Patriarca di Costantinopoli. Commovente funzione celebrata, per ordine di quest'ultimo, nella chiesa di Santa Sofia. —14. Si spargono voci sinistre intorno al Concilio di Basilea. Turbamento dei Legati. I quali spediscono due nunzi a Basilea per dare ai Padri interessanti ragguagli sullo stato delle cose e chieder notizie del Concilio. Domandano istantemente il mantenimento delle promesse. An- che il Patriarca e 1' Imperatore scrivono per la pronta celebrazione del sinodo. — 15. Morte di Simone Freron. — 16. Giovanni di Ragusi, non ricevendo notizie dal Con- cilio, si accinge a tornare in patria. — 17. Arriva finalmente un nunzio da Basilea colla conferma di tutto l' operato dei Legati. Dopo breve tempo riparte. — 18. L' Im- peratore ed il Patriarca incaricano gravi e dotti personaggi di studiare il modo di ristabilire l'unione, evitando ogni disputa fomentatrice di discordia. Buone dispo- sizioni degli altri patriarchi d' Oriente. — 19. Essendosi sparsa la voce di dissensi tra il Papa ed i Basileesi, i greci inviano in Occidente i due ambasciatori Giovanni Dissipato ed Emanuele "Vuloti, per ristabilire la concordia ed affrettare la conclusione del negozio. — 20. Prima della loro partenza, torna il Garatoni a Costantinopoli con missione (come sembra) di ragguagliare i greci intorno alla pessima via in cui vanno ogni dì più inoltrandosi quei di Basilea. Congetture sui motivi di questa missione. I due oratori greci dovranno trattare unicamente col Pontefice, ove i Padri del Con- cilio non vogliano stare ai patti. - 21. Nuove lettere di Giovanni al Concilio, con- lenenti gravi notizie sulle condizioni politiche dei greci. — 22. Secondo arrivo del [8] SOMMARIO nunzio di Basilea. Giovanni viene a conoscere che la maggioranza dei Basileesi ha eletto Avignone per sede del futuro Concilio. Fa inutili sforzi per muovere i greci ad ammettere siffatta elezione. — 23. Ricusa di pubblicare in Oriente la pretesa Bolla d' Indulgenze, emanata dal Concilio di Basilea. — 24. Il nunzio di Basilea torna nuo- vamente in patria. — 25. I patriarchi d'Alessandria, di Gerusalemme e d'Antiochia sono costretti a farsi rappresentare da procuratori. Giovanni dichiara insufficienti le carte di procura esibite da questi ultimi, e domanda che si correggano; il che è fatto dopo lunghe controversie. — 26. Trascorre il termine convenuto, e non giun- gono le galere degli Occidentali per il trasporto dei greci. Meraviglia universale. An- gustie di Giovanni. Voci disparate sul prossimo arrivo dellejgalere. — 27. Le quali giungono finalmente il 3 di settembre. — HTote. Gap. V. — Controversie per la elezione della sede del fu- turo Concilio. Invio delle galere per condurre gli Orientali in Occidente Pag. 139 1. Si ripiglia il racconto dei fatti d'Occidente. Dopo la partenza degli oratori latini alla volta di Costantinopoli, il Concilio invia presso il Sommo Pontefice Matteo Mesnage e Giovanni di Bachenstein con missione di esortarlo a continuare le sue cure per la riduzione degli Orientali, chiedergli che voglia unirsi al Concilio per accordare Indulgenze a chi concorra alle spese per la loro venuta, che spedisca a Basilea dotti personaggi per conferire sulle dottrine controverse tra le due Chiese, final- mente che approvi i Decreti del Concilio e revochi le proteste che contro alcuni di essi vennero fatte da' suoi Legati. Il Papa, udite le irriverenti orazioni dei due am- basciatori, fa loro annunziare che risponderà direttamente al Concilio per mezzo di nunzi speciali. — 2. Elegge a tale ufficio Ambrogio Traversar), generale dei Ca- maldolesi, e Antonio de Vito,. uditore del palazzo apostolico. Elogio del frate camal- dolese. — 3. Rispetto all'affare dei greci, gli oratori pontifici dichiarano come non possa mettersi in dubbio la sollecitudine d'Eugenio IV per il ritorno delle Chiese d'Oriente all' unità; che, quanto alle somme da raccogliere, il Papa è contento vi si provvegga col mezzo indicato dal Concilio o con altro che per avventura si giudichi più conveniente, quando però sia bene assicurata la venuta degli Orientali ; esser di- sposto a inviare cardinali e prelati al luogo del futuro Concilio, ed esser pronto egli stesso a recarvisi, ove possa farlo comodamente; in ultimo, che deputerà teologi per conferire sulle differenze tra i greci ed i latini, quantunque si tratti di materie pie- namente discusse. Quanto ai dissensi fra il Papa ed il Concilio, non è dato ai nunzi di rimetter quest' ultimo sulla retta strada. — 4. Il Sommo Pontefice, prima di sperimentare le vie del rigore, invia a Basilea i cardinali di Santa Croce e di San Pietro con proposte di conciliazione. Si risponde loro con arroganza e si stabilisce di pubblicare, senza l'autorità pontificia, una pretesa Bolla d'Indulgenze per chi con- tribuirà alle spese pei greci. Il Papa spedisce nunzi alle corti d'Europa, invitando i principi ad aiutarlo per ottenere un pacifico ristabilimento delle cose. Libello apologe- tico d' Eugenio IV. — 5. In seno al Concilio vien formandosi una sana minoranza che aderisce ai presidenti della Sede Apostolica. Il cardinal Cesarini, già imbevuto di mas- sime avverse al romano Pontificato, riconosce il suo errore per le zelanti premure di Ambrogio Traversare Come formossi a Basilea (dove appena, in questo tempo, trova vansi venti vescovi) una illegale maggioranza di persone nemiche d' Eugenio IV. — 6. Torna da Costantinopoli Enrico Menger. Il Concilio approva l'operato de' suoi Legatile spedisce un nunzio in Grecia colle domandate ratificazioni. — 7. Varie città, fra cui primeggia Firenze, chieggono l' onore d' accogliere il Concilio entro le respettive mura. La maggioranza elegge Basilea, Avignone (non compresa nel Decreto}, o la Savoia. Perchè, e con quali arti, si volle eletta Avignone. I presidenti ricusano d'ap- provare la scelta di questa città. Protesta del cardinal Cesarini. — 8. Arrivo in Oc- cidente dei due ambasciatori orientali Emanuele VuJoti e Giovanni Dissipato. Il primo si reca a Bologna, ove trova il Pontefice ed il Sacro Collegio ottimamente disposti. L'altro va a Basilea, e, udita la suddetta deliberazione, chiede inutilmente che venga revocata, perchè contraria ai patti. Proteste del medesimo. Mancandogli SOMMARIO [9] Avignonesi di ossorvaro certi impes'iii contratti col Concilio, si stabiliRCc un termine per la loro soddisfazione, spirato il quale, dovrà procedersi a una nuova scelta. — 9. Giunge a Basilea Emanuele Vuloti, e, poco dopo, l'arcivescovo di Taranto, nunzio pontilicio. Questi esorta i Padri alla pace. Chiede che venga eletto un luogo atto ad accogliere il Papa ed i greci, avendo questi dichiarato, che, ove il Papa non intervenga al Cojicilio, essi non si muoveranno da Costantinopoli. Ostinazione della maggioranza. — 10. Spirato il termine concesso agli Avignonesi e non avendo essi mantenuto le loro promesse, i I,egati pontifici chieggono che si proceda a una nuova elezione. Ma la maggioranza conferma la nomina d'Avignone. Allora la parte sana del Concilio elegge Firenze, Udine, o il luogo che preverrà gli altri negli opportuni preparativi, purché sia compreso nel Decreto del 7 settembre 1434, sicuro, ed accetto al Papa ed ai greci. Legittimità di quest'ultima elezione. Le due parti promulgano solennemente in sessione generale i respettivi Decreti. — 11. Gli ambasciatori greci accettano il Decreto della minoranza e si recano a Bologna, ove chieggono e otten- gono l'approvazione del Papa. — 12. Eugenio IV comunica ai principi siffatta ele- zione. — 13. Giungono a Bologna gli oratori eletti dalla parte sana del Concilio per accompagnare i greci in Occidente. — 14. Opposizione dei principi alla elezione di Firenze. Il Pontefice rimanda, col consenso dei greci oratori, al tempo dell'arrivo degli Orientali la nomina definitiva della sede del Concilio. E, ad evitare qualsivo- glia contrasto, fa allestire a sue spese le galere che debbono recarsi in Oriente a. prendere i greci. — 15. Egli pure destina ambasciatori per siffatta missione. Tra i nunzi del Papa troviamo Cristoforo Garatoni, fatto vescovo di Coron. — IG. Giovanni Dissipato promette, a nome de' suoi, di riconoscere il Concilio di Basilea unicamente in quei Padri che aderiscono ai Legati pontifici. E il Papa promette di osservare il legittimo Decreto conciliare, risguardante la sede del nuovo Concilio. — 17. Partono per la Grecia gli ambasciatori del Papa e del Concilio. Dirigonsi pure a quella volta gli ambasciatori della faziosa maggioranza di Basilea. — Note. Gap. vi. — Partenza degli Orientali. Pag. 186 1. Arrivo a Costantinopoli degli ambasciatori del Papa e del Concilio. Gioia degli orien- tali. Pubbliche udienze. Degne parole del Patriarca. Preparativi per la partenza. — a. Sopraggiungono i nunzi di Basilea. .Meraviglia dei greci. Prudente contegno dei primi ambasciatori. Pacifiche istruzioni onde erano forniti. Si chiarisce la mala fede dei Basileesi. — 3. I nuovi oratori sono ammessi primamente alla presenza del- l'Imperatore, cui presentano le lettere contenenti le sue promesse. Espongono l'oggetto della loro missione. Mostrano un monitorio del preteso Concilio al Sommo Pontefice; appellano prevaricatori i nunzi del Papa e del Concilio; minacciano ai greci lo sdegno dei principi ove non venga accettata la loro domanda sulla sede del Concilio. Promettono, nella contraria ipotesi, grandi aiuti per combattere i tur- chi. Il Patriarca impone silenzio all'interprete, allorquando, nell'udienza data ai so- pravvenuti, sente far parola del monitorio. — 4. Sdegno degli altri Legati. Pacifica mediazione di Giovanni di Ragusi, che però avea creduto dover abbracciare la causa della maggioranza Basileese. — 5. Titubanze dei greci por le cose recentemente udite. Risposte dei primi Legati. — 6. I greci si acquietano, e stabiliscono di par- tire coi legittimi nunzi della Ctiesa occidentale. Sdegno e proteste degli altri; loro partenza. — 7, Considerazioni sulla decisione dei greci. — 8.1 quali finalmente ascen- dono le navi e sciolgono le vele verso 1' Occidente. — Note. Gap. vii. — Traslazione del Goncilio di Basilea a Ferrara. Arrivo degli Orientali. Solenne sessione con in- tervento dei Padri greci » 204 1. I greci giungono a Venezia. — 2. Si narra brevemente come la condotta scismatica dei Basileesi avesse costretto Eugenio IV, prima dell' arrivo dei greci, a trasferire il Concilio a Ferrara (città compresa nel Decreto convenzionale), e come nella solenne sessione del 15 febbraio 1438 egli condannasse, con approvazione del Concilio, il oon- VOL. 1. b .^Oj SOMMARIO ciliabolo di Basilea. — 3. Il Papa, appena conosciuto l'arrivo dei greci, manda il car- dinale di Santa Croce con molti prelati a complimentarli, e a far loro invito di recarsi a Ferrara. Essi accettano, e mostrano ardente brama d'unione. — 4. I medesimi in- viano alcuni oratori a Ferrara per annunziare al Pontefice che, dopo un breve ri- poso, si porteranno al Concilio. L'Imperatore annunzia ai Basileesi la presa delibe- razione, e gl'invita a seguire l'esempio de' suoi. — 5. Poscia si reca a Ferrara, dove è accolto cordialmente e con grandi onorificenze da Eugenio IV. — 6. Arrivo del Pa- triarca. Questi, avendo ricusato di uniformarsi all' uso del bacio del piede, è ricevuto onorevolmente dal Pontefice, ma in udienza privata. — 7. Solenne sessione, con inter- vento dei Padri greci e latini, nella quale si dichiara che, di comune consenso, il Concilio ecumenico è nella città di Ferrara. — 8. Si stabilisce di celebrare la se- conda sessione quattro mesi dopo la prima, per dar tempo a tutti i chiamati di ac- correre a Ferrara e per tenere private conferenze sui punti controversi tra le due Chiese. — 9. Osservazioni finali. — Note. SEZIONE SECONDA DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 1418. Dee. I. (6 aprile) — Martino V, allo scopo di facilitare l'unione della Chiesa greca colla latina, dà facoltà ai figli dell'imperatore Costantinopolitano Emanuele II di unirsi in matrimo- nio con donne latine. 1420. » II. (21 agoBto). — Lo stesso Pontefice ingiunge alle provincie ecclesiasti- che di Colonia, di Magonza e di Treveri di venire in aiuto della camera apostolica per le spese necessarie alla missione in Grecia di Pietro Fonseca, cardinale diacono di Sant' Angelo. 1422. » ITI. (settembre). — Lettera di papa Martino all' imperatore Emanuele, colla quale gli annunzia i soccorsi da esso procurati a fa- vore del periclitante impero bizantino. Paterno invito al ristabilimento dell' unione. » IV. (14 novembre). — Giovanni Paleologo, novello imperatore dei greci, rende inteso papa Martino a quali condizioni è dispo- sto a trattare in un Concilio ecumenico il negozio del- l' unione. 1423. » V. (8 novembre). — 11 Concilio di Siena, udita la relazione di frate Andrea SOMMARIO [11] di Massa, legato pontiticio, e la lettera dell' impera- tore di Costantinopoli (Dee. iv), stabilisce di proce- dere alle interne riforme, rimettendo a miglior tempo la riduzione della Chiesa orientale. 1430 (?). Hoc. VI. Convenzione di papa Martino coi greci per la celebrazione di un Con- cilio in una città littorale d'Italia dalla Calabria fino ad Ancona, a scelta dell' imperatore di Costanti- nopoli. 1431. * VII. (12 novembre). — Eugenio IV dà facoltà al cardinal Cesarini di convo- care un Concilio a Bologna da celebrarsi dopo un anno e mezzo, sciogliere l'adunanza di Basilea, e inti- mare nel termine di un decennio un altro Concilio in quel luogo che egli, coli' avviso degli adunati a Ba- silea, crederà più opportuno. — Si riporta il brano risguardante la scelta fatta dai greci della città di Bologna per la celebrazione di un Concilio avente per iscopo 1' unione della Chiesa orientale colla occi- dentale. s> VIII. (18 dioombre). — Bolla d'Eugenio IV colla quale, sopraggiunti speciali motivi, scioglie da se la raunanza Basileese, e intima un Concilio, prima a Bologna poi ad Avignone. — Si riporta il brano che risguarda le trattative coi greci. » IX. » » » — Lettera d'Eugenio IV a Sigismondo imperatore, con cui gli annunzia la fatta intimazione del Concilio a Bologna, e lo prega specialmente a scrivere e man- dare oratori a Costantinopoli per incitare il Paleologo e il patriarca greco a spedire, conforme la promessa, oratori plenipotenziari al Concilio. — Si riporta il brano a ciò relativo. 1432. » X. (21 maggio). — Eugenio IV dà facoltà ad Andrea, arcivescovo di Rodi, di ricevere nel seno della Chiesa romana quei della sua diocesi che ne fossero fuori. » XI. (22 agosto). — Discorso tenuto innanzi all' adunanza Basileese in difesa d'Eugenio IV dall'ambasciatore pontificio Andrea, ar- civescovo di Rodi. Vi si dimostra, che, se vuoisi dav- vero estirpare 1' eresia, riformare la vita ecclesiastica, ammansire gli animi ostili dei principi, fa di mestieri evitare con ogni impegno lo scisma, giusta F insegna- mento di san Paolo : ]>fon sit schisma in carpare. — Qui si riporta il brano che manifesta le disposizioni d' animo dei greci, per le quali, ove lo scisma non s' introduca tra i latini, è da ritener certa la riconci- liazione delle due Chiese orientale ed occidentale. > XII. (7 novembre). — Lettere apostoliche d'Eugenio IV ai conduttori delle navi e a tutti i fedeli, per esortare i primi a voler [12] SOMMARIO trasportare con poca spesa e con ogni riguardo i greci che desiderano recarsi a Roma, e per invitar gli altri a lasciar loro libero ed esente da tasse il pas- saggio per i vari territori. Promette a quelli un com- penso ; a tutti, i favori della Sede Apostolica e le re- tribuzioni celesti. 1433. .Doc. XIII. XIV. » XV. XVI. XVII. » XVIII. » XIX. (30 settembre). — I vescovi armeni Giovanni ed Isaia scrivono all'adu- nanza Basileese d' aver parlato cogli am.basciatori ve- nuti da Basilea e d" aver trasmesso al loro Patria/ca una lettera degli ambasciatori medesimi relativa al- l'unione delle Chiese; sperar bene della riuscita, ma difficilissimo agli armeni il congregarsi perchè dispersi tra popolazioni barbare e infedeli, sudditi e tributari, impotenti alle spese. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 30 luglio 1434. (15 ottobre). — Lettera del patriarca di Costantinopoli a quei di Basilea, colla quale si accompagnano i tre ambasciatori greci, Demetrio Paleologo, Isidoro abate, e Giovanni Dissi- pato, incaricati di condurre a termine le trattative per la celebrazione di un Concilio ecumenico avente per iscopo il ristabilimento dell'unione fra le due Chiese. — Anche questa lettera fu letta nella Congregazione generale dei 30 luglio 1434. (11 novembre). — Mandato del greco imperatore che dà pieni poteri ai tre suddetti ambasciatori per concertare coli' adunanza Basileese la celebrazione del Concilio ecumenico. (28 novembre). — Lettera del Paleologo ai Basileesi, nella quale si narra come per le procelle del mare i greci amba" sciatori non abbiano potuto continuare il viaggio verso Basilea, e sieno tornati indietro. Si spedisce frattanto il vescovo di Suda, cui seguiranno gli am- basciatori suddetti coir altro oratore del Concilio , frate Alberto de Crispis. (13 dicembre). — La Signoria di Firenze si conduole col Santo Padre delle persecuzioni da esso soilerte nello spirituale e - ■ nel temporale, sia per parte della congregazione di Basilea, sia per quella degF invasori degli Stati della Chiesa. Lo anima a difendere il suo temporale do- minio, e gli offre, con espressioni di filiale affetto e riverenza, ospitalità ed ogni maniera di favore ed aiuto. (16 dicembre). — Bolla d'Eugenio IV, accettata solennemente in pub- blica sessione il ^ febbraio de! 1434 dai congregati in Basilea, colla quale, ad evitare ogni più grave dissenso, vien data autorità conciliare alla riottosa adunanza. — Se ne riporta il brano più importante. Brano della celebre Bolla In minoribus agentes di Pio II (già Enea Sil- vio Piccolomini)j la quale pone in luce per quali arti e per quali circoslanze molti animi retti poterono in- dursi a divenir fautori dell' adunanza Basileese. SOMMARIO [13] 1434. Doc. XX. (18 gennaio). — La Signoria di Firenze spedisce uu ambasciatore a Ve- nezia per intendersi con quella Signoria sui modi di venire in aiuto del Papa e proteggere la lega contro il duca di IVIilano. » XXI. (5 febbraio). — La Signoria di Firenze, informata delle insidie che si tendevano al Papa dai suoi nemici in Roma stessa, mette a disposizione di lui due legni per trasportarlo dovunque gli piaccia. « XXII. (5 aprile). — • Come la Signoria fiorentina esponga a quella di Venezia i suoi sentimenti sulla possibile venuta del Papa a Firenze. » XXIII. (16 giugno). — La Signoria di Firenze spedisce solenne ambasciata al Santo Padre, sottrattosi felicemente dalle insidie dei nemici e già in salvo sul territorio della Repubblica, per congratularsi con lui ed invitarlo da parte di tutto il popolo a volersi recare a Firenze, ov' è atteso con grandissimo dqgiderio e devozione. »• XXIV. (23 giugno). — Ingresso d' Eugenio IV in Firenze, secondo una cronaca contemporanea. » XXV. ), » » _ Lettera d'Eugenio IV ai Padri del Concilio di Basilea, piena di sentimenti di pace e di carità, colla quale annunzia il suo scampo a Firenze. Esorta i Padri a procedere senza indugio alla generale riforma della Chiesa. » XXVI. (25 giugno). — Lettera scritta in viaggio da frate Alberto de Crispis al Concilio Basileese, nella quale espone le traversìe sofferte coi tre ambasciatori greci nel loro cammino alla volta di Basilea. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 3 luglio 1434. » XXVI 1. (13 luglio), — Eugenio IV, avuta contezza delle buone disposizioni de- gli armeni per la loro riunione colla Chiesa romana, elegge commissario e nunzio particolare suo e della Sede Apostolica Cristoforo Garatoni. > XXVIII. (luglio ?). — Splendida orazione del cardinal Cesarini, presidente del Concilio di Basilea, indirizzata in Congregazione ge- nerale ai tre ambasciatori greci sul divino precetto della pace e dell' unione. Si narra ciò che è stato fatto sin qui da parte del Concilio e da quella dei greci per obbedire a tal precetto. Impedimenti frap- posti dal nemico infernale. Si accenna all'ostacolo, verbalis forsilan^ che titarda anche un poco il compi- mento dei voti comuni. Commovente esortazione a su- perarlo, e cosi obbedire al precetto di Cristo, gua- dagnare a lui nuovi seguaci, riparare in ultimo ai gravissimi danni temporali che la nobilissima patria dei greci soffre da ben quattro secoli per opera dei turchi, dei tartari e dei saraceni. Sublime quadro della Chiesa riunita. [14] SOMMARIO Doc. XXIX. (luglio ?). — Discorso dell'ambasciatore greco Isidoro, tenuto in Con- gregazione generale tre o quattro giorni dopo il pre- cedente, in lode del Concilio di Basilea, e tutto spi- rante ardentissima brama d' unione. Si rammenta anche qui la discordia suscitata dallo spirito malo tra le due Chiese, causìs neque probatis^ neque ma- gnis. Parlasi della grande moltitudine di cristiani soggetti alla Chiesa greca. Caldo invito per affrettare il compimento della sospirata unione. Si promette ri- spondere al discorso del Cardinal presidente, di cui esaltasi la singolare eloquenza e la dottrina. » XXX. (agosto ?). — Capitoli concertati tra gli ambasciatori greci e un' appo- , sita Commissione del Concilio per la celebrazione di un sinodo universale, con intervento delle Chiese d' Oriente. Dichiarazioni degli stessi ambasciatori in- torno al significato di alcune parole contenute nelle loro istruzioni. i» XXXI. (31 agosto). — Il Papa, avendo inteso trovarsi a Basilea alcuni oratori greci per trattare dell' unione, fa sapere ai legati e presidenti del Concilio, per norioa di questo, a qual punto sieno le pratiche per esso condotte intorno al ' medesimo negozio. E annunzia come nel luglio del- l'anno precedente (1433) avesse spedito a Costantino- poli il suo segretario Cristoforo Garatoni, il quale, dopo molte conferenze, tornò colla proposta che il Pontefice mandasse un suo legato e dotti personaggi a Costantinopoli, dove, chiarita la verità per mezzo di dispute coi prelati greci, si ristabilirebbe l'unione. Di questo avviso è pure l' imperatore di Trebisonda, e molti suoi aderenti. Il patriarca armeno si troverà in quel tempo a Costantinopoli. Questa via, presen- tando buona speranza di successo, venne accettata da. Eugenio, il quale perciò spedi nuovamente a Costan- tinopoli, nel mese scorso, il suo segretario con ana- loghi capitoli da presentarsi al Patriarca e all' Im- peratore, e con pieni poteri. Copia di questi capitoli fu già inviata al Concilio, ed ora se ne rinnuova r invio. Da questi fatti argomentino i Padri del Con- cilio come debbano regolarsi cogli ambasciatori gre- ci. — Questa lettera fu letta in Congregazione il 17 settembre 1434 insieme ai capitoli di cui si fa in essa menzione. i » XXXII. (7 settembre). — Decreto del Concilio di Basilea col quale si ratificano solennemente i capitoli e le convenzioni (vedi il Do- cumento xxx) concordate tra gli ambasciatori greci e iCommissari del Concilio, poi, giusta il costume, de- liberate dalle sacre deputazioni, e concluse finalmente e confermate nella Congregazione generale del di precedente. Il Decreto si chiude con una calda pre- ghiera al Sommo Pontefice perchè voglia prestare il suo espresso consenso alle cose convenute ; condizione essenziale voluta dai greci ambasciatori. >* XXXm. (settembre, verso la fine). — Lettera dell' imperatore Sigismondo al Pa- leologo, nella quale esprime il suo ardente desiderio dell' unione, si rallegra di ciò che è stato concluso SOMMARIO [15] a Basilea coi greci ambasciatoli, e lo osoila a compir l'opera così bone avviala, olFreiidosi ;i «-oadiiivaila con animo volenteroso. Doc. XXXIV. (1 ottobre). — Lettera dello stesso al Concilio di Basilea in risposta alla comunicazione fattagli del Decreto del 7 settem- bre. Ne loda le disposizioni, e fa voti per il felice compimento dell' opera. Dice d'avere scritto al greco imperatore per esortarlo a una pronta esecuzione: spera d" essere ascoltato. Stimola il Concilio a proce- dere con alacrità in questa santa impresa, ed offre il suo più largo concorso. — Questa lettera fu letta nella Congregazione del 29 ottobre 1434. > XXXV. (18 ottobre). — Lettera dell'imperatore dì Trebisonda a papa Eugenio, colla quale gli annunzia il ricevimento di due sue lettere, scrìtte l'una da Roma, 1' altra da Firenze. Con- sente con lieto animo e con grande desiderio alla proposta del Pontefice. Si conduole delle vessazioni cui è fatta segno la Santità Sua, e prega l'Altissimo affinchè non sorgano ostacoli al conseguimento del termine desiderato. » XXXVL (30 ottobre). — Eugenio IV scrìve ai Padri del Concilio di Basilea d'a- vere inteso per le lettere e pel nunzio del Concilio stesso, Simone Preron, le cose stabilite coi greci. Dice del suo antico desiderio dell'unione tra le due Chiese, e ripete quello che su tal proposito comunicò di re- cente al Concilio per mezzo dei presidenti. Come un solo e medesimo è il fine di tutti, così è da sperare che verrà dato raggiungerlo. Al che il Pontefice ofi're dì nuovo tutto se stesso. Nonpertanto, essendo per re- carsi a lui dal Concilio i cardinali di Santa Croce e di San Pietro, ha creduto, insieme col Sacro Collegio, dìiferìre la risposta finché non abbiano tutti insieme conferito. Spera che questa sarà conforme al comun desiderio. — Questa lettera fu letta nella Congrega- zione generale del 5 novembre 1434. » XXXVII. » » » — Lettera di Simone Freron, ambasciatore del Concìlio di Basilea presso il Sommo Pontefice, nella quale si con- fessano le buone disposizioni del Papa e si riferisce come questi aspetti a rispondere il prossimo arrivo dei cardinali di Santa Croce e dì San l'ietro a fine dì maturar meglio le cose. Avuta la risposta del Ponte- fice, Simone tornerà immediatamente a Basilea. Narra come alcuni profughi greci, che si trovano in Firenze, abbian levato a cielo il Decreto fatto a Basilea, e sieno d' avviso che soltanto nel modo divisato dal Concilio sì possa sperare il ristabilimento dell'unione. » XXXVIII. (30 ottobre). — Lettera dì frate Ambrogio Traversarì, generale dei Ca- maldolesi, a Cristoforo dì San Marcello, vescovo dì Cervia, nella quale si tratta dì certe chiacchiere nate per ì discorsi tenuti tra il legato di Basilea e alcuni greci dimoranti in Firenze. Si ricava di qui che il Pontefice veniva in aiuto dei poveri greci perseguitati nel loro paese. » XXXIX. (31 ottobre). — Brano di lettera dello stesso allo stesso, sull'argomento di che sopra. [16] SOMMARIO Dog. XL. (1 novembre). Lettera d'Isaia, vescovo gerosolmitano, a papa Eugenio. in cui accusa il ricevimento delle lettere pontificie suir unione della Chiesa armena colla romana, com- muni onmimn 'inalre^ e risponde come non pure l'anno scorso, ma ancora di recente egli abbia espresso al nunzio pontificio Garatoni, nulla tornargli più dolce del veder ristabilita l'unione. Dice d'aver fatto tra- durre in armeno e d' avere spedito al Patriarca Cat- tolico le lettere di Sua Santità. Spera di ricevere in breve una risposta favorevole. Cristoforo si reca, per ordine dell' Imperatore, presso il Pontefice, cui deve significare alcune còse anco da parte dello scrivente. Al suo ritorno, che questi crede sollecito, potrà re- carsi di persona presso il patriarca armeno, e verrà accompagnato da uno dei preti dello stesso Isaia. XLl. (12 novembre). — L'imperatore dei greci scrive al Concilio' di Basilea che, dopo la partenza degli ambasciatori alla volta di detta città, giunse a Costantinopoli il nunzio pontifi- cio Cristoforo Garatoni coli' accettazione della propo- sta, dai greci fatta già da gran tempo, di celebrare un Concilio a Costantinopoli. Questa notizia riuscì anche più gradita per avere il nunzio attestato che il Papa e il Concilio di Basilea erano d' un solo volere. Il perchè si spediscono di presente due ambasciatori, Giorgio Dissipato e Manuele Dissipato, al Papa ed al Concilio per la conferma delle ultime conclusioni sta- bilite col nunzio. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 5 aprile 1435. XLII. (15 novembre). — Lettera d'Eugenio ai Padri del Concilio, nella quale si ripete la narrazione dei fatti già esposti in quella del 31 agosto ai presidenti. Qui si aggiunge che grande fu la meraviglia del Pontefice in udire dal Freron come, in affare gravissimo, sommamente im- portante, e dal Pontefice stesso da lunga mano desi- derato e condotto, siensi prese, senza pur consultarlo, deliberazioni diverse dalle sue, e, secondo il giudizio d" uomini di grande esperienza, impraticabili. Che av- verrà se in questo frattempo il nunzio pontificio con- cluda a Costantinopoli patti diversi da quelli stabiliti a Basilea \ Non ci renderemo per avventura ridicoli, non sorgeranno scandali, e grave disdoro non ridon- derà a noi tutti? Il perchè è sembrato ai Pontefice ed ai cardinali che si debbano eleggere le vie più brevi e di più probabile successo. Le quali cose sian dette a maggiore informazione dei Padri, non per ispirito di opposizione. .Che se, malgrado questo, essi intendono andare innanzi nella via intrapresa, il Pon- tefice, cui sta a cuore che il negozio sortisca 1' effetto bramato, dà fino da questo momento puramente e li- beramente l'assenso richiesto. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 3 dicembre 1434. XLIII. (16 novembre). — Eloquente lettera del cardinale Giordano Orsini, ve- scovo di Sabina, al Concilio di Basilea, colla quale si congratula coi Padri dello zelo per essi dimostrato in promuovere 1' unione, gli assicura del favore e del- l' assenso del Pontefice, e gì' incoraggia a perseverare SOMMARIO [l*?] nella santissima improsa. — Anche questa lotterà fa letta nella Congregazione del 3 dicembre M34. Doc. XLIV. (21 dicembre). — Cristoforo Garatoni, di ritorno per ordine del Paleologo da Costantinopoli, scrive a Eugenio IV da Venezia, annunziandogli 1' esito felice della sua missione, e come egli sia accompagnato da due oratori greci (Giorgio Dissipato ed Emanuele Dissipato), i quali hanno l'incarico di veder confermate dal Pontefice le convenzioni stabilite a Costantinopoli collo scrivente. 1434-35. » XLV. (Verso la fine del 1434, o sul cominciare del 1435). — Lettera scritta in viaggio dai due nuovi ambasciatori greci che si re- cano presso il Pontefice a quelli che già trovansi a Basilea, per annunziare lo scopo di loro venuta, e come sia volere dell" Imperatore che si rescinda qualsivo- glia convenzione, dovendosi il Concilio celebrare a Co- stantinopoli. 1435. » XLVI. (20 febbraio). — Lettera d' Eugenio IV ai Padri del Concilio di Basilea, colla quale accompagna Cristoforo Garatoni reduce da Costantinopoli e incaricato dal Pontefice di raggua- gliare i Padri intorno allo stato delle trattative coi greci. » XLVII. (23 febbraio). — Lettera del Papa ai Padri del Concilio, colla quale an- nunzia il ritorno del Garatoni, accompagnato dai due ambasciatori più volte rammentati. Dice delle buone disposizioni dell'Imperatore, e della fondata speranza di giungere al bramato intento mediante la celebra- zione di un Concilio a Costantinopoli. Non manche- rebbe di presente che l'ultima conferma pontiticia dei capitoli concordati col Paleologo e col Patriarca. Conoscendo però il Pontefice le convenzioni diversa- mente fatte a Basilea coi primi oratori greci, e amando sopra tutto la pace, 1' unità, la concordia, non ha an- cora data la sanzione definitiva, quantunque egli sia d' avviso che soltanto così e non altrimenti sia possi- bile ristabilire una unione duratura. Il perchè, col pa- rere dei Cardinali, spedisce a Basilea anche gli ora- tori testé arrivati, aflinchè i Padri possano con essi discutere sul partito più conveniente. Che se i Pa- dri stessi persistono nella loro antica sentenza, il Pontefice non dissentirà, ma pregherà Dio onnipo- tente affinchè quod homimbus impossibile videtuì'j prò sua misericordia reddatur facile. Termina facendo voti perchè la loro decisione riesca grata al Signore. — Questa lettera fu letta in Congregazione generale il 5 aprile dell' anno presente. » XLVIII. » » » — Bolla d' Eugenio diretta ai presidenti del Concilio, colla quale, narrate le cose già esposte nella lettera pre- cedente, dà loro facoltà di venire alle ultime conclu- sioni coi greci giusta il tenore dei capitoli concordati, VOL. 1. C [18] SOMMARIO nel caso che i Padri consentano che si celebri il Concilio a Costantinopoli. — Segue il testo dei sud- detti capitoli. Dee. XLIX. (5 maggio). — I Padri del Concilio di Basilea annunziano al Papa sem- brar loro più conveniente lo star fermi ai primi patti, e ne espongono i motivi. Sul che lo stesso Cristoforo e gli oratori del Concilio, che stanno per recarsi presso il Pontefice, offriranno più larghe spiegazioni. » L. (14 luglio). — Discorso pronunziato in Firenze alla presenza del Papa e dei Cardinali da Matteo Mesnage, uno dei due am- basciatori del Concilio mandati espressamente appo il Sommo Pontefice per la trattazione di vari negozi. Si narra come il Garatoni esponesse ai Padri di Ba- silea, riuniti in Congregazione generale, gli argo- menti che facevano per la celebrazione del Concilio a Costantinopoli, e come, non ostante ciò, e' non fosse riuscito a persuadere i Padri. Il perchè i greci am- basciatori, non esclusi quelli della seconda legazione, acconsentirono che si tornasse al primo concordato, estendendosi a tal concessione i poteri di tutti loro. Adunque i Padri chieggono al Papa il suo consenso. Domandano inoltre che voglia unirsi al Concilio per la concessione delle Indulgenze a favore di quelli che contribuiranno alle grandi spese cui per la ve- nuta dei greci è d' uopo andare incontro, sospendendo frattanto ogni altra simile Indulgenza. Chieggono finalmente al Santo Padre che spedisca a Basilea alcuni Cardinali, prelati e dottori per discutere, prima dell' arrivo dei greci, le loro dottrine, e così mettersi in grado di confutarle quando sien giunti. « LI. (6 agosto). — I tre ambasciatori del Concilio di Basilea, Giovanni di Ragusi, Enrico Menger e Simone Freron, mossi alla volta di Costantinopoli sino dal 24 giugno, scrivono da Pola ai Padri di detto Concilio per dar loro noti- zia del viaggio. Stanno in buonissima armonia cogli ambasciatori greci. Annunziano pure che Cristoforo Garatoni è di ritorno a Costantinopoli, ma ignorano a qual fine. — La lettera fu letta in Congregazione generale il 26 di questo stesso mese. > LII. (12 agosto). — Cedula presentata a nome del Pontefice ai due amba- sciatori dei Padri del Concilio, nella quale si dichiara quali sieno stati sempre i suoi intendimenti e le sue cure per il bene della Chiesa, e si aggiunge che in breve egli risponderà alle gravissime questioni pro- poste per mezzo degli ambasciatori suddetti. Spera il Pontefice che le sue risposte riusciranno accette al Concilio e a tutti i buoni. » LUI. » » » — Istrumento col quale si attesta come i due ambasciatori dei Padri di Basilea, non soddisfatti della forma te- nuta dal Papa in rispondere alle loro richieste, ab- biano di nuovo domandato, ex sv/peraì)undanti cau- tela^ che si osservino dal Pontefice e si facciano os- I servare i decreti del Concilio, e si soddisfaccia alle altre domande. SOMMARIO [19] Doc. LUI (bis). (13 agosto). — Lettera d'Eugenio IV al Concilio, colla quale annunzia che risponderà più ampiamente alle domande dei Pa- dri per mezzo degli oratori che intende inviare a Ba- silea. » LIV. (7 ottobre). — Risposte date dagli oratori d'Eugenio IV ai Padri del Concilio di Basilea nella Congregazione generale di questo giorno, risguardanti le domande presentate al Pontefice dagli ambasciatori del Concilio nell'udienza del 14 luglio. Parla Antonio de Vito, uditore del pa- lazzo apostolico, in nome anche del suo collega Am- brogio Traversari, generale dei Camaldolesi. Qui si riporta ciò che tocca l' affare dei greci. Fu sempre principal cura del Pontefice la riduzione della Chiesa orientale, testimoni gli stessi Padri del Concilio. É quindi pronto il Santo Padre a continuare su tal pro- posito, d' accordo col Concilio, le sue non mai dismesse sollecitudini; ed è anche ben lieto che adesso i Padri giudichino facile un'impresa che, allorquando venne da esso proposta, si riportò l'epiteto di vecchia can- tilena. Quanto alle Indulgenze, fa duopo bene assicu- rarsi della venuta dei greci, e allora, o per esse o in altro modo, si prowederà alle spese occorrenti. Fi- nalmente il Papa è dispostissimo a mandare Cardi- nali, prelati e dotti personaggi al luogo del Concilio : che anzi, se venga scelto un sito dov' egli possa co- modamente recarsi, v' interverrà di persona. Frattanto deputerà alcuni dottissimi teologi per conferire sulle differenze fra i latini ed i greci, quantunque sia que- sta una materia pienamente discussa. » LV. (ottobre). — Discorso tripartito degli oratori del Concilio, pronunziato a Costantinopoli in solenne udienza. Si rifa la storia delle trattative, si espongono le ragioni che han de- terminato il Concilio a non accettare le seconde con- venzioni, ma di attenersi piuttosto alle prime, e si chiede 1.°) che l'Imperatore e il Patriarca vogliano personalmente giurare e ratificare giusta il costume con bolle aurea e plumbea, ed eziandio, per quanto sta in loro, mandare ad effetto quello che gli oratori greci, con pienissimo mandato e in nome dei medesimi, han giurato alla presenza del Concilio di osserva- re; 2.*) che essendo, senza colpa di alcuno, trascorso il termine convenuto per la esecuzione delle fatte convenzioni, venga questo convenientemente proro- gato ; 3.°) che piaccia eleggere la città di Basilea per sede del futuro Concilio. > LVI. > ■» — Articoli presentati ai greci dagli ambasciatori del Conci- lio per la definitiva conclusione dei patti stabiliti a Basilea. » LVII. > » — Risposte date dai greci agli articoli suddetti. » LVIII. » „ _ Parole del Decreto del 7 settembre 1434 non accettate dai greci. » LIX. > j, _ Repliche degli ambasciatori del Concilio alle risposte dei greci. [20] SOMMARIO Doc. LX- (11 novembre) — 11 patriarca di Costaiiliuopoli ringrazia Eugenio IV d' aver prestato il suo assenso alle convenzioni sta- bilite a Basilea , lo prega a far sì che venga scelto un luogo marittimo a resi.denza del futuro Concilio, e chiede istantemente che v' intervenga lo stesso Sommo Pontefice. » LXI. (22 novembre). — Lettera, simile alla precedente, scritta dall' imperatore dei greci al Sommo Pontefice. >' LXII. (25 novembre). — Promessa degli oratori del Concilio di presentare al- l' Imperatore ed al Patriarca, al più presto possibile, 0 almeno allorché giungeranno a Costantinopoli le galere per il trasporto dei Padri greci, una Bolla del Concilio contenente i capitoli già concordati a Basi- lea, modificati però in quelle parti alle quali i greci non han voluto consentire. — In questa promessa è contenuta la formola di detta Bolla. » LXIII. (2B (?) novembre). — Dichiarazioni degli oratori del Concilio intorno al proemio del Decreto del 7 settembre, e promessa di presentare la Bolla contenuta nel Documento pre- cedente. » IjXIV. (2B novembre). — Promessa degli oratori del Concilio di presentare come sopra un salvocondotto del Concilio stesso pei greci, ed altri salvocondotti dei potentati nelle cui terre si celebrerà il futuro Concilio o per le quali do- vranno passare gli Orientali. » LXV. » >.. » — Ripetizione delle promesse risguardanti la Bolla e i salvocondotti. Si aggiunge che il Concilio dichiarerà che le parole in omnem eventuwij contenute nei ca- pitoli, debbono intendersi : sive unio seqiiatuvj sive non. » lyXVI. (26 novembre). — Bolla aurea dell'imperatore dei greci, colla quale pro- mette di stare ai patti convenuti cogli ambasciatori del Concilio, purché il Concilio stesso ratifichi le re- centi concessioni di questi ultimi. » LVIl. (26 (?) novembre). — Bolla plumbea del patriarca di Costantinopoli, si- mile alla precedente. !> LXVIII. (26 novembre). — Lettera del Paleologo al Concilio, nella quale si narra l'esito felice delle ultime trattative cogli amba- sciatori. I greci atterranno sino alla fine le loro pro- messe : si prega il Concilio a fare altrettanto. Spe- cialmente poi si domanda (plurimum et cum multa instantia) che tra i luoghi nominati per la futura ce- lebrazione del Concilio se ne scelga uno marittimo, affinchè senza grave diflìcoltà possano radunarvisi co- loro cui spetta lo intervenirvi, massime il vecchio e cagionevole Patriarca. La qual cosa poi principal- mente si chiede per ottenere l' intervento del Sommo Pontefice, quia caput est Ecclesice romance et occiden- taliSj et eiiis prcesentia est necessaria et quampluri- mwin valel. SOMMARIO [21] Doc. LXIX. (26 novembre). — Lettera del patriarca di (Jostaiitinopoli al Consilio, simile alla precedente. » LXX. >, n » — Commissione data dal greco imperatore ad Enrico Menger, uno degli ambasciatori del Concilio, reduce a Basilea, perchè cerchi ottenere dai Padri la nomina d'una città marittima a sede del futuro Concilio. Ri- ferisca che da parte dei greci saranno osservate senza indugio le promesse : faccia lo stesso il Conci- lio, affinchè i greci possano partire all' epoca fissata. I due ambasciatori che rimangono a Costantinopoli debbono incaricarsi delle spese necessarie per la riu- nione dei prelati della Chiesa orientale. » LXXI. » » » — Il patriarca di Costantinopoli commette al suddetto di porre ogni studio affinchè il Sommo Pontefice inter- venga personalmente al Concilio, e questo si celebri in luogo adatto e comodo al Papa ed ai greci. — Si riporta il Documento secondo due lezioni assai diverse tra loro. LXXII. — Lettera di Costantino Paleologo, fratello dell'Impera- tore, al Concilio di Basilea, colla quale, rispondendo a una lettera di quei Padri, gli assicura della sua volenterosa cooperazione all'opera così bene incam- minata dalla riunione delle due Chiese. LXXllI '. (29 novembre). — Lettera di credenza data dai due ambasciatori rima- sti a Costantinopoli al loro collega Enrico Menger, il quale si reca a Basilea per riferire tutto quello che è stato da essi fatto intorno all'oggetto della loro missione, e per ottenerne la ratifica. 1436. LXXV. LXXVI. (4 gennaio). (28 gennaio) LXXVII. (9 febbraio). — Enrico Menger scrìve da Venezia al cardinal Cesarini d'essere ivi giunto due giorni fa. Reca notizie con- solanti. — Ambrogio Traversari, condotte a termine le missioni affidategli da Eugenio IV presso il Concilio di Basi- lea e l'imperatore Sigismondo, scrive, nel suo pas- saggio da Vienna, al detto imperatore, invitandolo a venire in aiuto della Chiesa cattolica, ferita crudel- mente dalle intemperanze dei Basileesi. Questa let- tera fa conoscere chiaramente lo spirito di ribellione da cui è invasa quell'assemblea, la quale, ogni di più spogliandosi del carattere di sacro Concilio, va assumendo spiegatamente le divise dello scisma. — I due ambasciatori rimasti a Costantinopoli (Giovanni di Ragusi e Simone Frei'on), quantunque nutrano la speranza che il loro collega Enrico Menger sia giunto felicemente a Basilea ed abbia esposto al Concilio il loro operato fino al giorno della sua dipartita; pure, ' Il Documento lxxiv dev' essere collocato dopo il lxxviii (Vedi la nata 58 a pag. 134]. [22] SOMMARIO per maggior sicurezza, mandano adesso un nunzio speciale ad informare i Padri dello stato delle cose. E prima di tutto narrano la lunga controversia sorta a causa del proemio posto a capo del Decreto del 7 settembre, e le ragioni per le quali giudicarono con- veniente recedere dalla primitiva redazione, sottopo- nendo però il tutto al giudizio del sinodo. Dopo la partenza del Menger, l' Imperatore ed il Patriarca mandarono nunzi fino alle ultime parti della Grecia per far nota la conclusione dei negoziati ed asse- gnare r estate ventura per il convegno a Costantino- poli di coloro cui spetta recarsi al Concilio. Grande è la fiducia dell' esito. Interessante descrizione delle buone disposizioni dei greci . Si discorre dei denari fin qui spesi e di quelli che occorrono per l' avve- nire. Stato miserando dei cristiani in potere dei tur- chi e dei saraceni. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 agosto 1436. Doc. LXXVIII. (9 febbraio), — Lettera di Giovanni di Ragusi al cardinal Cesarini, nella quale discorre dell' ardente brama d' unione da esso riscontrata nei greci, e specialmente nel Pa- triarca, di cui fa un magnifico elogio. Dà conto delle voci che corrono sugli armamenti dei turchi. Curiosa disputa sopra un passo del Corano. Speranze di veder distrutta la setta maomettana in Grecia e in una gran parte dell' Asia. Voci allarmanti di una quasi dissolu- zione del Concilio di Basilea. Si chieggono notizie, e che il Concilio scriva pie e umane lettere agi' impe- ' ratori ed ai patriarchi dell' Oriente. Si deputino teo- logi per lo studio degli articoli controversi, special- mente sulla processione dello Spirito Santo, sul pane azzimo e fermentato, sulla supremazia della Chiesa ro- mana e sul Purgatorio. Sarebbe utile mandare a Co- stantinopoli un bravo notaro e buono scrittore (essendo morti o malati quelli venuti cogli ambasciatori) per lo studio dei codici greci. — Questa lettera fu letta _y nella Congregazione generale del 31 agosto 1436. » LXXIV. (28 febbraio ?). — L' imperatore dei greci scrive al Concilio di Basilea esortandolo a mandare al più presto possibile la rati- ficazione del Decreto convenuto cogli ambasciatori occidentali, e a condurre a termine con pari solle- citudine tutto quello che è richiesto per la pronta celebrazione del sinodo. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 agosto 1436. » LXXIX. (5 marzo). — Lettera di Simone Freron al cardinal Cesarini, nella quale si contiene una caldissima esortazione per 1' adempi- mento delle promesse risguardanti il futuro Concilio. Grande è la sollecitudine degli Orientali, molte le probabilità di successo. Se i latini si mostrano titu- banti, daran peso all' opinione eh' essi non osano o non vogliono convenire in Concilio coi greci. Ove poi questo non si aduni, immensi mali ridonderanno alla Chiesa di Gesù Cristo. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 agosto .1436. » LXXX. (marzo). — Lettera del Patriarca al Concilio, colla quale si «sortano i SOMMARIO [23] Padri a spedire con sollecitudine la ratificazione del Decreto concordato cogli ambasciatori, e ad affrettare il compimento dell' altre promesse. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 ago- sto 1436. Doc. LXXXI. (10 marzo). — Lettera di Giovanni di Ragusi al cardinal Cesarini, colla quale gli annunzia come, dopo scritte le precedenti let- tere, giunse a Costantinopoli la nuova che il Concilio era sciolto ; il perchè fu sospeso l' invio dei nunzi de- stinati a recarle. Essendo però sopraggiunte lettere di Ragusi le quali di tal fatto non facevano menzione, piacque all' Imperatore che gli ambasciatori partis- sero. Grande meraviglia a causa dell' assoluta man- canza di notizie e d' istruzioni da parte del Concilio. Traditi suinus^ tamqtmni mortiti^ oblivioni. Per amor di Dio si sbrighino sollecitamente questi nunzi, e si mandi a dire se sia vivo o morto il Concilio, e che cosa debbano fare i suoi ambasciatori. Notizie guer- resche. Si descrive una commoventissima funzione religiosa per 1' unione delle Chiese e per la preser- vazione della città dal morbo pestilenziale. — Questa lettera fu letta nella Congregrazione generalo del 31 agosto 1436. » LXXXII. (14 aprile). — Nuovo Decreto dei Padri di Basilea relativo alla celebra- zione del futuro Concilio coi greci, conforme alla nuova formula combinata a Costantinopoli il 25 no- vembre dell'anno precedente. » LXXXIII. » » » — Salvocondotto dato ai greci dai Padri di Basilea, conforme la formula stabilita come sopra. » LXXXIV. » » » — Pretesa Bolla d'Indulgenze ai fedeli che contribuiranno col loro obolo alle spese necessarie per il viaggio e per il mantenimento dei greci, come anche per la difesa di Costantinopoli durante l'assenza dell'Impe- ratore. » LXXXV. (maggio ?). — Relazione succinta delle trattative praticate fino al pre- sente tra il Santo Padre, il Concilio di Basilea ed i greci, per il ristabilimento dell' unione. Si discorre specialmente dell' infelice riuscita della missione dei cardinali di Santa Croce e di San Pietro, i quali eransi recati a Basilea da parte d' Eugenio IV per in- durre i Padri a procedere senza ritardo all' elezione della sede del nuovo Concilio, la quale fosse accessi- bile al Papa (che per causa di salute e d' altri gra- vissimi ostacoli non poteva allontanarsi molto da Roma) ed accetta ai greci. Sperava il Pontefice di po- tere colla sua presenza ritrarre i Basileesi dalla fu- nesta via in cui s'erano messi, e risparmiar cosi i mezzi del rigore. » I.XXXVI. (3 luglio). — La Signoria fiorentina fa calde istanze al Concilio di Ba- silea perchè voglia sceglier Firenze a sede del futuro Concilio ; espone i pregi e le comodità che Firenze offre a preferenza dell'altre città italiane, ed accetta le condizioni poste dal Concilio di Basilea. m] SOMMARIO Dor. I.XXXVII. (3 luglio). — Lettera di ringraziamento della Signoria fiorentina al car- dinale .... per il favore da esso mostralo a vantaggio di Firenze nelle trattative risguardanti il trasferi- mento del Concilio. » LXXXVllI. (14 ogosio) — La Signoria di Firenze scrive al Concilio di Basilea per otferiro anche pii"» nettamente l' imprestito richiesto di settantamila fiorini per le spese dei greci. Quanto allo stabilire le cauzioni ecc., vien data ogni facoltà ai cardinali di Santa Sabina e di San Pietro. Si rinnuova la preghiera che il Concilio degnisi accettare ed elegger Firenze prò gloria sempiterna di questa città. » LXXXIX. » » » — Lettera della medesima Signoria ai cardinali di Santa Sa- bina e di San Pietro sullo stesso argomento. Ringra- ziamenti per r opera da essi prestata. » XC. (28 ngosto ). — Mandato della Signoria di Firenze ai cardinali di Santa Sabina, di San Pietro e di Santa Cecilia, col quale si dà loro piena (facoltà di accettare a nome della Signoria stessa i capitoli e le convenzioni in detto mandato contenute. V XCl. (6 settembre). — La Signoria di Firenze spedisce al cardinal Cesarini un secondo esemplare del mandato riportato di sopra. » XCIl. (30 ottobre). — La Signoria di Firenze prega i cardinali di Santa Sa- bina e di San Pietro a volere smentire presso il Con- cilio la voce, sparsa ad arte o per errore, che Niccolò Piccinino abbia invaso colle genti del duca di Milano il territorio della Repubblica. » xeni. (17 novembre). — Lettera di Giovanni di Ragusi al Concilio di Basilea, nella quale si parla della letizia con cui furono rice- vute dai greci le Bolle del sinodo ratificanti le fatte promesse, e si annunzia esser tanta la buona dispo- sizione dei medesimi, che, se oggi fossero qui le ga- lere che debbono trasportarli in Occidente, si muove- rebbero immediatamente ancorcli<> sovrastasse alla città un assalto dei turchi, ai quali la notizia delle trattative per 1' unione reca grande turbamento e fa , macchinar nuove otfese. Descrizione delle orrende \i carnilìciue di cristiani, fatte dai turchi, e del mise- \' raudo stato di quelli che rimangono sotto il loro giogo. L' Imperatore ed il Patriarca fanno studiare a ^ ' gravi personaggi il modo di ristabilire 1' unione, evi- tando accuratamente tutto quello che può mantenere la discordia; ed esortano i Padri a fare altrettanto. I patriarchi d" Alessandria, d' Antiochia e dì Gerusa- lemme fanno istanze al Sultano perchè permetta loro d'intervenire personalmente al Concilio, e, quantun- que vi sieno buone speranze, pure, a maggior cautela, hanno istituito procuratori con pienissimo mandato. Due di essi sono già arrivati a Costantinopoli. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generalo del di S febbraio 1437. XCIA' (20 i?\ novembre) — Essendo giunta in Grecia la notizia delle dissen- SOMMARIO [25] sioni di Basilea, il Paleologo invia duo ambasciatori presso il Papa e il Concilio colla commissione di conchiudere ogni trattativa unicamente col primo, quando i Padri del Concilio non possano mantenere i patii convenuti. Dee. XCV. (20 novombro). — Simile commissione data ai medesimi dal patriarca greco. » XCVI. (6 dioembro). — Rapporto sul resuluto della votazione fatta a Basilea per la scelta della sede del futuro Concilio. Dopo Ba- silea viene eletta Avignone o la Savoia. » XCVII. > » > — Cedula presentata dal cardinal Cesarini, presidente del Concilio, nella Congregazione generale di questo gior- no, colla quale dichiara, che, poiché non si vuole sce- gliere, come sarebbe conveniente, una città d'Italia per sede del futuro Concilio, accondiscende che venga eletta la città di Ginevra in Savoia; ma protesta che a lui non dovrà imputarsi la scelta d' un luogo non nominato nel Decreto del 7 settembre 1434, o non adatto al conseguimento del santissimo scopo del- l' unione. » XCVIII. > „ » _ latrumento che descrive il modo tenuto a Basilea per la elezione di Avignone a sede del futuro Concilio. » XCIX. (8 dicembre). — Lettera confidenziale a Cosimo e a Lorenzo de' Medici, scritta da un tal Ruberto, dimorante a Basilea, nella quale si contengono importanti notizie intorno alle correnti questioni sulla sede del futuro Concilio. » C. (24 dicembre). — Lettera della Signoria fiorentina al Concilio di Basi- lea, colla quale si smentisce una nuova voce sparsa a carico di Firenze coli' intendimento d'impedire che questa città venga eletta a sede del futuro Concilio. Dichiara la Signoria, che, sebbene Firenze abbia sempre professato, come professa di presente, grande divozione e riverenza verso la Chiesa romana, è però falso ch'essa sia in confederazione e lega col Pon- tefice. » CI. » » » — Lettera della Signoria fiorentina al vescovo di Tran, nella quale si fanno grandi proteste di devozione verso la persona del romano Pontefice. » CU. ( dicembre ?). — Eugenio IV commenda la condotta degli oratori di Carlo, re di Francia, nella fatta votazione per la sede del futuro Concilio, ed esorta il re a non lasciarsi svolgere da preghiere o ragioni, ma a tener fermo per la città di Firenze. Di tale scelta il Papa mostra r opportunità. 1437. » CHI. (febbraio ?). — Simigliante lettera del Papa ai cardinali di San Pietro e di Santa Sabina. Ragioni per le quali Avignone non è luogo da scegliersi. Procurino i cardinali sud- VCL. 1. d [26] SOMMARIO detti che si elegga in Italia un luogo più adattato ai greci ed al Pontefice. Doc. CIV. (febbraio ?). — Lettera del Papa ai medesimi sullo stesso argomento. L' arcivescovo di Taranto, che si reca a Basilea, darà maggiori schiarimenti. " ^^- » » » _ Lettera dello stesso alla deputazione del Concilio, detta ^ro reformatorio . Il Pontefice esprime il suo vivissimo desiderio per 1' unione dei greci e per il bene della Chiesa. Annunzia l' arrivo dell' arcivescovo di Taranto. * evi. (15 febbraio). — Il greco ambasciatore Giovanni Dissipato protesta so- lennemente, nella Congregazione generale celebrata oggi dal Concilio di Basilea, contro la elezione d' A- vignone, perchè tal città non è compresa nel Decreto del 7 settembre 1434 e perchè non consentita dal Papa. Se il Concilio non provveda in altro modo, 1' amba- sciatore protesta che tutta la colpa del non ristabili- mento dell' unione ricadrà su di quello. » CVII. j> » » — Istrumento contenente la protesta surriferita. ■» CVIII. (16 febbraio ?). — Giovanni Dissipato protesta nuovamente innanzi ai Padri di Basilea contro la scelta d'Avignone per sede del futuro Concilio. Dichiara, che, ove si per- severi nel proposito, recherassi presso il Santo Padre insieme col suo compagno che di giorno in giorno deve arrivare da Bologna, e alla presenza del Pon- tefice rinnoverà le proteste già fatte. E quando non si provvegga al rimedio, farà ritorno a Costantino- poli e significherà alla Chiesa orientale e sarà noto a tutto il mondo, come non sieno state osservate le fatte promesse. » CIX. (23 febbraio).— I Padri del Concìlio di Basilea stabiliscono (non con- senzienti però i due Cardinali legati), che, se la città d'Avignone non sodisfi entro il termine d'un mese, Computato dalla partenza degli ambasciatori da Ba- silea, alle condizioni volute dal Concilio, questo pro- cederà a una nuova elezione. » ex. (25 febbraio). — Commissione data ai vescovi di Lubecca, di Viseu, di Parma e di Losanna di recarsi a Costantinopoli a prendere i greci. » CXI. (27 febbraio). — Francesco Pilelfo, invitato, a nome del cardinal Cesarini, da Enea Silvio Piccolomini a compier V ufficio d' in- terprete tra i greci e i latini nel prossimo Concilio, risponde che accetta l' onorevole ufficio a condizione che il Concilio si celebri in Italia. Disapprova 1' av- versione d' Enea verso il Sommo Pontefice. » CXII, » 5> » — Lettera dello stesso al cardinale Cesarini suU' argo- mento di che sopra. Esclude, tra le città d' Italia, Fi- renze, perchè luogo di grande pericolo per lo scri- vente. (Allude alle supposte insidie di Cosimo de' Medici). SOMMARIO [27] Doc. CXIII. (20 mar«o}. - La Si^'uoria di Fireiizo, avonrlo inteso mettersi in dubbio la sua costanza nelle buono disposizioni a riguardo del Concilio, scrive ai Padri di Basilea per assicu- rarli di sua fermezza. » CXIV. (26 marzo). - La Signoria di Firenze scrivo di nuovo al Concilio di Ba- silea sull'argomento precedente, aggiungendo che tutto è pronto per il tempo stabilito. » CXV. (Verso la Bne di marzo). -Orazione dell'arcivescovo di Taranto, inviato pontificio, proferita innanzi ai Padri del Concilio di Ba- silea per esortarli a stare uniti col capo della Chiesa, giusta il precetto di Gesù Cristo e l'esempio degli' antichi Concili. In tal maniera sarà dato raggiungere il comune desiderio della riduzione dei greci e della riforma della Chiesa. Si soddisfi dunque alle giuste domande del Papa e dei greci riguardo alla scelta della sede del futuro Concilio. Riconoscano i Padri la necessità di scegliere un luogo compreso nei patti solennemente stretti coi greci, e dove sia permesso al Papa lo intervenire. Allora, di comune accordo, si giungerà alla meta bramata. — Qui si riporta la parte del discorso che riguarda la storia. > CXVI. (6 aprile ). — Lettera dei quattro ambasciatori Basileesi, scritta da Avi- gnone, nella quale si dà conto ai Padri delle diffi- coltà incontrate in detta città per l' esecuzione dei patti convenuti, e di ciò che gli ambasciatori stessi han creduto conveniente concedere su tal proposito. » CXVIL (12 aprile). - I cardinali di Santa Sabina e di San Pietro, e l'arcive- scovo di Taranto, presidenti del Concilio di Basilea, considerando essere spirato il termine accordato a quei d'Avignone per la soddisfazione degli obblighi per essi assunti, e non essersi da loro ancor sod- disfatto, domandano al Concilio, che, giusta i patti convenuti nella Congregazione generale del 23 di febbraio, si proceda all'elezione d'un altro luogo. Al- trimenti i presidenti stessi provvederanno. »■ CXVIU. (26 aprile). — Cedula concordata nelle quattro deputazioni del Concilio dalla minoranza dei Padri, rappresentante legittima- mente il Concilio stesso nella questione dell'elezione della nuova sede. I Padri, considerate le obbligazioni contratte coi greci, e la promessa, due volte fatta dal sinodo, di eleggere un luogo dove al Papa sia per- messo recarsi; visto inoltre come quei d'Avignone non abbiano soddisfatto agl'impegni contratti: eleg- gono, a nome della Santa Sede e del sinodo, la città di Firenze, o di Udine nel Friuli, o qualsivoglia altro luogo sicuro, nominato nel Decreto del 7 settembre 1434, accetto al Papa ed ai greci : quello cioè che sarà il più sollecito nel preparare e spedire in Grecia le ga- lere, i denari e le altre cose necessarie, dando inoltre le richieste garanzie. Il porto cui dovranno approdare i greci sarà quello di Venezia, di Ravenna o di Ri- mini, a scelta dell' Imperatore e del Patriarca. Non s'imporranno decime al clero finché non sieno giunti [28] SOMMARIO i greci. Il Concilio rimarrà a Basilea per tutto il tempo stabilito nel più volte citato Decreto. I legati e presidenti della Sede Apostolica eleggeranno gli ambasciatori che debbono recarsi a Costantinopoli, i quali dovranno fare ogni istanza perchè i greci eleg- gano la città di Basilea. Dee. CXIX. (26 aprile). — Istrumento contenente la cedula surriferita, letta nella Congregazione generale di questo giorno. » CXX. (7 maggio). — Il Concilio di Basilea, rappresentato legalmente nella questione del suo trasferimento dalla minoranza pre- sieduta dai legati pontifici, conferma solennemente nella sessione di questo giorno la elezione di Firenze, Udine, ecc. ed ogni altra cosa legittimamente stabi- lita nella Congregazione generale del 26 d'aprile. Annulla ogni altro Decreto, a questo contrario, e sta- bilisce che i legati e presidenti della Sede Apostolica spediscano in debita forma, munite della bolla del Concilio, le lettere opportune, e facciano tutto quello che è necessario o conveniente alla conclusione di cosi santa opera. » CXXI. » > » — La tumultuosa maggioranza dei Basileesi decreta solen- nemente, in pubblica sessione, il trasferimento del Concilio nella città d'Avignone (quando Basilea non venga accettata dai greci), o, se ciò non sia possibile, in Savoia, annullando qualunque diversa elezione fatta da qualsivoglia autorità, etiam papali. Decreta pure la esazione delle decime sulle rendite del clero, non comprese le distribuzioni quotidiane. Ordina ai vescovi di Lubecca, di Viseu, di Parma e dì Losanna di accompagnare i greci al porto latino che i vescovi stessi giudicheranno più atto allo scopo e più vicino alla città eletta. Si dieno ai quattro ambasciatori le lettere ch'essi crederanno opportune, utili o necessa- rie, munite in debita forma della bolla del Concilio. » CXXU. » » » — I suddetti assegnano alla città d' Avignone, fino alla somma di settantamila fiorini, i sussidi provenienti dalle pretese Indulgenze e dallo decime del clero, in cauzione di egual somma, parte sborsata e parte pro- messa al Concilio dalla città medesima. » CXXIII. (maggio ? ). — Voto di Giovanni de Polemar per dimostrare, come, nella controversia sull'elezione della sede del nuovo sinodo, la minoranza costituisca virtualiter et potestative V in- tero Concilio. » CXXIV. (24 maggio ). — Orazione degli ambasciatori greci, letta in Bologna alla presenza del Sommo Pontefice e del Collegio dei cai:- dinali, nella quale, dopo una lunga esposizione delle trattative dall' epoca di Martino al tempo presente,' si domanda istantemente al Santo Padre ed al Sa- cro Collegio la conferma del Decreto che elegge Fi- renze, Udine, ecc. per sede del Concilio, e si pro- testa (come già fu fatto a Basilea) che, in caso di- verso, non dovrà attribuirsi alla Chiesa d' Oriente la inefficacia di cosi lunghi trattati. SOMMARIO [29] Doc. GXXV. (24 maggio). — Relazione del Concistoro generale di questo piorno, te- nuto solennemente a Bologna, nel quale si dà lettura, in greco e in latino, dell'orazione precedente e della protesta già fatta a Basilea il 15 di febbraio dagli oratori greci. Il Sommo Pontefice, udito che questi aveano facoltà di prorogare, come infatti proroga- vano, il termine, già presso a spirare, assegnato per r arrivo in Grecia delle galere, risponde agli amba- sciatori suddetti che, dopo aver sentito il parere del Sacro Collegio, darà in breve una risposta che sarà loro certamente gradita. Di che essi, levanles manum ad celum^ rendono caldissime grazie; e raccomandano che non si frapponga altro indugio. » CXXVI. (30 maggio). — Bolla pontificia colla quale Eugenio IV accetta e con- ferma il Decreto della parte sana del Concilio, ri- sguardante la elezione di Firenze, Udine, ecc. » GXXVII (31 maggio). — Eugenio IV chiede al duca di Genova il salvocondotto pei greci. » CXXVIII. (6 giugno). — Eugenio IV scrive a Lorenzo de'Medici che la Signoria mandi a Bologna un ambasciatore con poteri suffi- cienti per promettere a nome di essa ciò che finqui fu concordato relativamente alla celebrazione del Concilio a Firenze. » CXXIX. » ■» » — Lettera al medesimo sullo stesso argomento. Lo scrivente chiede con istanza che sia tosto spedito a Bologna il plenipotenziario. Si gradirebbe anzi che venisse da sé lo stesso Lorenzo. » CXXX. (7 giugno). —Lettera del cardinale Cesarini & (Cosimo o Lorenzo de' Me- dici?)^ scritta da Basilea, in cui fa menzione d'un' al- tra sua lettera alla Comunità di Firenze per esor- tarla ad accelerare il termine delle trattative per la celebrazione del Concilio in detta città. Il Carùi- nale stesso, insieme a quello di San Pietro e a molti altri bone consciencie et recle voluntatis^ al soprag- giunger dei greci, muoveranno tosto da Basilea alla volta di Firenze. » CXXXI. » » » — Eugenio IV annunzia all' imperatore Sigismondo, ed ai re di Francia, d' Inghilterra, di Sicilia e di Portogallo, la fatta elezione della sede del futuro Concilio. Men- tre i due ambasciatori del Concilio di Basilea, cioè il vescovo di Digne e Niccolò di Cusa, stavano presso il Pontefice, si venne a conoscere con certezza che la città di Firenze avea copiosissimamente apprestata ogni cosa per l' importante negozio. Il perchè in breve partiranno per la Grecia i detti oratori insieme a quelli dei greci e del Papa. Pongano dunque ogni studio i principi sunnominati, affinchè abbia luogo finalmente la bramata unione delle due Chiese. » CXXXII. (8 giugno). — Lettera del duca di Milano ai vescovi di Milano e di k\- benga, nella quale inveisce contro Firenze, di cui è nemico, dipingendola a foschi colori come indegna. [3^j SOMMARIO per molte ragioni, d' accogliere i Padri del sinodo. I due vescovi suddetti facciano di tutto perchè ciò non avvenga, e dichiarino al Concilio che, nel caso fosse decretata siffatta traslocazione, egli proibirebbe ai suoi di recarvisi, e darebbe opera per trarre altri nel suo divisamento. Doc. CXXXIII. (giugno). — Istruzioni date a Piero Guicciardini, inviato della Signoria di Firenze presso il Sommo Pontefice. Tenga fermi gli obblighi contratti dalla Repubblica colla lettera del 28 agosto 1436, e dichiari che le galere non scio- glieranno alla volta di Costantinopoli finché il Papa non abbia pronunziato Firenze sede del Concilio e non si accinga a recarsi con la sua Corte in detta città. * CXXXIV. (20 giugno). — Piero Guicciardini protesta solennemente in Bologna, a nome della Comunità di Firenze e alla presenza del Collegio dei cardinali, esser detta Comunità preparata a tutto quello che fu concordato per la celebrazione del Concilio a Firenze, e che in conseguenza non sarà da attribuire a sua colpa se la esecuzione delle cose stabilite soffrirà impedimento o ritardo. > CXXXV. » » » — Istrumento autentico della presentazione fatta in Bolo- gna della suddetta protesta ai due ambasciatori greci. » CXXXVI. (22 giugno). — Lettera dei vescovi di Digne e di Porto, e di Niccolò di Cusa, ambasciatori dei presidenti del Concilio di Basilea presso il Sommo Pontefice, ai presidenti me- desimi per informarli come la Comunità di Firenze, dopo avere inteso il loro arrivo a Bologna, mandasse in questa città Piero Guicciardini presso il Pontefice. L' ambasciatore annunziò agli scriventi che Firenze aveva in pronto tutto quello che era stato stabilito per la traslazione del Concilio. Essi risposero non / aver missione né di accettare né di ricusare 1' offerta (di cui nondimeno rendevano grazie), poiché il loro mandato era di recarsi appo il Pontefice ed il Col- legio dei cardinali, e attendere la decisione dello stesso Pontefice riguardo alla scelta di Udine o di Firenze. L' oratore fiorentino domandò allora che tali ^ cose fossero comunicate ai presidenti del Concilio. Il perché i suddetti annunziano colla presente l' offerta amplissima dei fiorentini, e dichiarano la loro città omni laude et honore dignissima. » CXXXVII. (4 luglio). — Istrumento col quale si fa fede come i due oratori greci consentano che sia prorogato fino al 15 del mese cor- rente il termine già spirato per la partenza degli am- basciatori latini alla volta di Costantinopoli, e che la nomina della sede del futuro Concilio si differisca al- l' epoca dell' arrivo in porto dei greci, purché non si esca dal Decreto recentemente fatto a Basilea ed ap- provato dal Sommo Pontefice, consenziente il Sacro Collegio dei cardinali. » CXXXVIII. (S luglio). — Lettera dell'imperatore Sigismondo al vescovo d' Argen- SOMMARIO [31] tina, suo oratore presso il Concilio di Basilea, nella quale mostrasi sdegnato per l'apposizione della bolla del sinodo fatta al Decreto della minoranza sulla sede del futuro Concilio; dichiara di non volere che questo sia celebrato in Italia : e, poiché per difetto di quei d' Avignone occorrerà fare un nuovo Decreto, dà or- dine al suo ambasciatore che insista per la città di Buda. Dog. CXXXIX. (6 luglio). — Salvocondotto dato ai greci da Papa Eugenio. » CXL. » » » — Il Sommo Pontefice crea Antonio Condolmero Capitano generale delle quattro galere dal Pontefice stesso fatte apprestare nel porto di Venezia per essere spe- dite a Costantinopoli. Il Capitano dovrà condurre in Occidente il Paleologo, il patriarca Giuseppe e gli altri greci, mettendosi agli ordini dei nunzi aposto- lici, Marco arcivescovo di Tarantasia e Cristoforo ve- scovo di Coron, e usando del consiglio degli oratori del Concilio di Basilea, Pietro vescovo di Digne, An- tonio vescovo di Porto e Niccolò di Cusa; i quali tutti si recano a Costantinopoli. » CXLI. (7 luglio). — Eugenio IV dà commissione a Michele Zeno e Baldassarre Lupari di provvedere, per conto della Chiesa romana, le somme necessarie per la venuta dei greci. » CXLII. » » » — Salvocondotto dato da Eugenio IV a Baldassarre Lupari, il quale si reca a Costantinopoli e altrove per affari risguardanti il Sommo Pontefice e la Chiesa romana. CXLIII. (8 luglio). — Eugenio IV, considerando esser necessaria nel Concilio la presenza di personaggi prestanti per santità, religione e scienza delle Sacre Sritture, dà incarico a Cristo- foro Garatoni, fatto vescovo di Coron e ambasciatore pontificio in Grecia, di ordinare, in virtù di santa ob- bedienza, a coloro i quali a ciò giudicherà idonei che si rechino al Concilio stesso qnanto più presto po- tranno. » CXLIV. (10 luglio). — Lettera d'Eugenio IV al Paleologo e al patriarca di Co- stantinopoli, colla quale dichiara che le promesse fatte agli ambasciatori greci dal cardinale di Ve- nezia, risguardanti la sede del futuro Concilio, furono fatte per ordine di lui ; e promette dal canto suo d' osservarle pienamente. » CXLV. (li luglio ). — Eugenio IV crea Giovanni Dissipato suo familiare e scu- diero d'onore. > CXL VI. (15 luglio). — Lettera della Signoria di Firenze al Concilio di Basilea, colla quale si ribattono vigorosamente le calunnie del libello riportato di sopra, e dalla Signoria stessa at- tribuito, anziché al duca di Milano, a un qualche suo zelante ministro. » CXLVII. » » » — Eugenio IV crea suoi nunzi ed oratori presso i greci, per il trasporto di questi ultimi in Italia, Marco arcive- [32] SOMMARIO scovo di Tarantasia e Cristoforo Garatoni vescovo di Coron. Dog. CXLVIII. (15 luglio). — Lo stesso Pontefice concede al sunnominato arcivescovo di Tarantasia le facoltà dei Cardinali legati de latere. y> CXLIX. » » » — Eugenio IV, dopo aver confermata la nomina fatta dai pre- sidenti del Concilio di Basilea degli oratori che deb- bono, a nome del Concilio, recarsi in Grecia colle ga- lere per il trasporto degli Orientali , ed aver loro aggiunto i due nunzi rammentati di sopra, comunica siffatte nomine al Paleologo ed al Patriarca, pregan- doli a voler benignamente accogliere i suddetti per- sonaggi. » CL. (17 luglio). — Cedula sottoscritta dall' ambasciatore greco Giovanni Dis- sipato, colla quale dichiara a nome dell' Imperatore e del Patriarca di riconoscere il Concilio di Basilea uni- camente nei presidenti pontifici e nei Padri ad essi uniti, e che dagli Orientali non sarà dato ascolto ve- , runo alle sollecitazioni di quella parte del Concilio dì Basilea che pretende rappresentare il Concilio stesso nella controversia della traslazione. > GLI. ì> ■» -n — Istrumento col quale si fa fede della presentazione della cedula suddetta, e della sua accettazione per parte del Sommo Pontefice e del Sacro Collegio. » CLII. (80 luglio). — Bolla pontificia, colla quale Eugenio IV, udita la solenne dichiarazione fatta il 17 di questo mese dall' ambascia- tore greco, si obbliga dal canto suo ad osservare pie- namente il Decreto convenzionale stabilito a Basilea nella sessione del 7 maggio, ed ordina che, in caso di sua morte, il Sacro Collegio conduca a termine l'adempimento delle promesse. » CLIII. » » » — 11 Sommo Pontefice commette al suo nunzio arcivescovo di Tarantasia d' imporre ai quattro vescovi mandati da quei di Basilea a Costantinopoli, ed ai loro complici, di desistere dalla loro impresa sotto pena di scomunica da incorrersi ipso facto. » CLIV. (31 luglio). — La fazione dei Basileesi, crescendo ogni giorno più in au- dacia, cita il Sommo Pontefice a comparire, nel ter- mine di sessanta giorni, innanzi al suo tribunale, per rispondere intorno ai fatti dei quali essa pretende ac- cusarlo. » CLV. (fi settembre). — Sapientissima lettera di frate Ambrogio Traversari a Eugenio IV, nella quale, dopo aver dimostrato essere ormai tempo di finirla colla ribelle congregazione di Basilea, lo consiglia a imitare l'esempio di papa Leone, intimando un nuovo sinodo. Savi suggerimenti sopra alcune riforme da introdurre, sull'unione colle Chiese d' Oriente, sul modo di renderla duratura dopo che sia ristabilita. » CLVI. (14 settembre). — Salvocondotto di Niccolò d' Este, marchese di Ferrara, SOMMARIO [33] Doc. CLVII. ( VJ Bettembre ). a favore di tutti coloro cui spetta prender parte al Concilio ecumenico, che è per trasferirsi a Ferrara. ■ Salvocondotto generale concesso dal Papa per il me- desimo scopo. » CLVIII. (18 settembre). — Bolla pontificia colla quale Eugenio IV, richiamata in breve la storia delle ribellioni dei Basileesi dai pri- mordi del Concilio fino al preteso monitorio del 31 di luglio, trasferisce il Concilio stesso da Basilea a Fer- rara, qualora i suddetti rimangano ostinati nella loro ribellione. » CLIX. — Istrumento del procurator fiscale del Sommo Pontefice, risguardante la solenne lettura, fatta nel Concistoro generale di questo giorno, della Bolla Doctoris gentium e dei salvocondotti del Papa e del marchese di Fer- rara. » CLX. (settembre ?). — Eugenio IV annunzia ai cittadini di Basilea la trasla- zione del Concilio, espone le ragioni che l'hanno de- terminata, e gli esorta a mantenersi fermi nella loro antica devozione verso il Sommo Pontefice e la Sede Apostolica, resistendo alle suggestioni di coloro che vorrebbero indurre novità nella Chiesa di Cristo. » CLXI. (23 settembre). — Il Sommo Pontefice chiama al Concilio, in virti"! di santa obbedienza, i rappresentanti delle Università, i Generali degli Ordini religiosi con alcuni maestri e dottori, gli oratori degli Ordini militari e gli Abati. » CLXII. (26 settembre}. — La fazione dei Basileesi dichiara nullo il Decreto del 7 maggio, fatto dalla parte sana del Concilio intorno alla traslazione del sinodo. » CLXIII, (l ottobre). — La fazione suddetta dichiara contumace il Sommo Pon- tefice, e che si procederà contro di lui, nonostante la sua assenza. « CLXIV. (6 ottobre). — Orazione indirizzata al Paleologo ed al Patriarca dal vescovo di Losanna, uno degl' inviati a Costantinopoli della maggioranza illegale della congrega Basileese. » CLXV. (12 ottobre). — I faziosi di Basilea, dopo aver preteso di confutare la Bolla pontificia Doctoris gentium del 18 settembre, dichiarano nulla la traslazione del Concilio a Fer- rara, e giungono perfino alla minaccia di deporre Eugenio IV dal pontificato, ove non revochi, entro un termine per essi assegnato, la suddetta trasla- zione. » CLX VI. VCL. (16 e 23 ottobre). — Eugenio IV chiama al Concilio di Ferrara frate Gio- vanni di Montenegro, provinciale dei Domenicani di Lombardia, assegnandogli, per il suo mantenimento, parte delle rendite della Chiesa d'Albenga; sul qual proposito scrive al duca di Genova. Invita anche vari Abati e Vescovi per lo stesso oggetto. I. e [34] SOMMARIO Doc. CLXVII. (2B ottobre). — L' imperatore di Costantinopoli annunzia alla mag- gioranza illegale dei Padri di Basilea d' aver ricevuto le lettere e udito gli ambasciatori da essi spediti; ma poiché non furono mantenute dai Padri suddetti le fatte promesse, i greci alla loro volta sono sciolti da qualunque impegno. Pertanto gli Orientali si reche- ranno in Occidente, dove gli chiama il Sommo Pon- tefice. Vogliano i Padri del Concilio fare ogni sforzo affinchè le cose volgano a buon termine, come già un di furono per essi bene avviate. » CLXVIII. (20 dicembre). — Commoventissimo invito alla pace indirizzato dal car- dinal Cesarini ai Basileesi, e letto, a sua ,istanza, nella Congregazione di questo giorno. Il Sommo Pon- tefice, bramoso sopra ogni cosa dell' unione nella Chiesa di Cristo, elegge giudice ed arbitro delle con- troversie coi suddetti l' imperatore Sigismondo, la cui rettitudine d' animo e 1' affezione verso il Concilio di Basilea sono note a tutti. Vogliano dunque i congregati accettare questa via di conciliazione, e non si ren- dano colpevoli d' un rifiuto che nessun argomento riuscirebbe a giustificare. Il Cesarini annunzia esser suo divisamento di andare incontro ai greci per sod- disfare al proprio ufficio. , > CLXIX. (30 dicembre). — Eugenio IV rimette in sua grazia Lodovico Pontano, il quale avea sostenuto a Basilea le parti dei nemici, del Papa. ' » CLXX. » » » — Bolla 'd' Eugenio IV, colla quale, attesoché quei di Basilea si ostinino sempre più nella loro ribellione, dichiaransi purificate le condizioni della Bolla Bo- ctoris gentium e perciò trasferito definitivamente a Ferrara il Concilio, al quale si darà principio il dì 8 del prossimo mese di gennaio. Si ordina a tutti co- loro cui appartiene lo intervenirvi, che al più presto vi si rechino. 1438. » CLXXI. (2 gennaio), — Eugenio IV elegge a presidente del Concilio, già trasfe- rito a Ferrara, Niccolò Albergati, cardinale di Santa Croce, con facoltà di dar principio al medesimo, con- tinuarlo e presederlo fino al suo arrivo. » CLXXII. (A'iprimi di gennaio). — Il Sommo Pontefice ordina al cardinal Cesa- rini, in virtù di santa obbedienza, di recarsi al Con- cilio di Ferrara. » CLXXIII. (8 gennaio). — Cedula letta dal cardinale di Santa Croce nella solenne inaugurazione del Concilio di Ferrara, celebrata in questo giorno. Il legato pontificio, dopo aver fatto leggere il Decreto conciliare del 7 maggio 1437 (Doc. cxx)j le quattro lettere apostoliche del 17 set- tembre, del 18 di detto mese, del 30 dicembre 1437 e del 2 gennaio 1438 (Doc. CLvn, clviii, clxx, clxxi) SOMMARIO [35] e il salvocondotto del marchese di Ferrara (Doc. clvi), dichiara di presedere, a nome del Sommo Pontefice, il Concilio stesso, e che oggi ha avuto principio la continuazione di quello di Basilea per gli oggetti pei quali quest'ultimo fu congregato, in specie per l'u- nione delie due Chiese, orientale ed occidentale. Doc. CLXXIV. (10 gennaio). — Il Concilio di Ferrara, nella solenne sessione di questo giorno, dichiara legittima, giusta, ragionevole e di urgentissima necessità la fatta traslazione del Conci- lio, la quale perciò esso loda, accetta ed approva ; dichiara non applicabili al caso presente i Decreti delle sessioni ottava, undecima, ecc. del già Concilio di Basilea, il quale ora a nuli' altro è ridotto che ad una illegittima e reproba moltitudine e conventicola, priva di qualsivoglia autorità; ne dichiara iiulli gli atti dal tempo della decretata traslazione (intendendo però di sanare ciò che riconoscerà utilmente fatto circa la causa dei boemi) ; scioglie i suoi membri da qualunque promessa o giuramento; proibisce, sotto gravissime pene, si molestino coloro che fanno o fa- ranno parte del Concilio di Ferrara, ed invita tutti quelli cui spetta recarvisi, a farlo quanto più presto potranno. » GLXXV. (11 gennaio). — Il generale dei Camaldolesi scrive da Ferrara a Fran- cesco Sandello, abate di Santa Maria delle Carceri, d' esser giunto in detta città il 5 del mese corrente, e che si è già tenuta la prima sessione del Concilio, della quale gli dà sommaria notizia. » CLXXVI. (16 gennaio). — Convenzioni e patti conclusi a Bologna, a nome del Papa e del marchese di Ferrara, tra il cardinale di San Clemente ed Agostino de Villa relativamente alla dimora in Ferrara del Santo Padre, dei Cardi- nali, della famiglia pontificia, ecc. » CLXXVII. (17 gennaio). — Convenzioni e patti, stabiliti come sopra, contenenti gli ordinamenti speciali relativi alla dimora in Fer- rara dei vari personaggi che intervengono al Con- cìlio, e particolarmente intorno agli alloggi ed ai prezzi dei viveri. » CLXXVIII. (29 genuaio). — Importantissima relazione, letta innanzi al conciliabolo di Basilea da frate Giovanni di Ragusi, della sua mis- sione in Grecia durante il passato triennio. » CLXXIX. (30, 31 gennaioi 1 febbraio ?).— Sunto della relazione fatta come sopra,, dai vescovi di Viseu e di Losanna intorno alla Ic^ro fallita missione in Grecia. » CLXXX. ( 10 febbraio ). — Eugenio IV commette al vescovo di Cavaillo'ii di se- questrare le somme fin qui raccolte nelle vr^u-je parti del mondò per le spese dei greci, e d' inviargliele al più presto a Ferrara, dove si trova firjo dal 24 del mese dì gennaio. ^ CLXXXI. ( 14 febbraio ). — Lo stesso Pontefice ordina il general e sequestro delle [36] SOMMARIO somme suddette, affinchè possano impiegarsi per l' uso cui sono destinate. Doc. CLXXXIL (15 febbraio). Bolla pontificia e decreto sinodale che dichiara incorsi nelle pene canoniche i membri del conciliabolo di Ba- silea, ai quali viene ingiunto di allontanarsi da quella città entro il termine di trenta giorni. CLXXXIII. (20 febbraio ; Il generale dei Camaldolesi scrive da Venezia al Santo Padre per rendergli conto della missione da esso rice- vuta insieme col cardinale di Santa Croce presso i greci, giunti felicemente a Venezia il dì 8 di febbraio. Eccellenti disposizioni dei medesimi, e specialmente del Patriarca, uom venerando e di gran mente. Di buon grado si recheranno essi a Ferrara per la cele- brazione del Concilio. Vuoisi far loro accoglienza ono- revole e benevola. Grandi speranze di riuscita. Il car- dinal Cesarini è giunto a Venezia, ed è pronto, se fìa duopo, a morire per il Sommo Pontefice. CLXXXIV. (febbraio). — Orazione che Ambrogio Traversari dovea recitare a Vene- zia, in nome del Sommo Pontefice, alla presenza dei greci. CLXXXV. (21 febbraio). Lettera del medesimo al vescovo di Cervia, nella quale ripete, con aggiunta di molte importanti particolarità, le cose dette nella lettera al Sommo Pontefice. Savie considerazioni di Ambrogio, e prudenti consigli. » CLXXXVI. (26 febbraio). — L'imperatore Paleologo annunzia ai Basileesi il suo arrivo a Venezia, e la presa decisione di recarsi a Ferrara per la celebrazione del Concilio. Esorta quelli a intervenirvi senza indugio, affinchè sia dato con- chiudere la tanto sospirata unione. » CLXXXVII. (27 febbraio). — Lettera scritta da Venezia ai prelati della Germania, nella quale si annunzia 1' arrivo dei greci e si parla del loro grande ardore per V opera santissima del- l' unione. » CLXXXVIII. ( 1 marzo ). — Relazione fatta alla presenza del Sommo Pontefice nella solenne Congregazione di questo giorno dal vescovo di Digne, a nome eziandio dei suoi colleghi, intorno alla loro missione a Costantinopoli condotta felice- mente a termine. » CLXXXIX. (10 marzo). — Frate Ambrogio scrive all'abate di San Salvatore a Fi- renze dandogli notizie dei greci, i quali hanno seco uomini gravi e dotti, e preparati alle dispute. Por- tano seco mojti volumi. Domanda l' aiuto della pre- ghiera. Spera che le ragioni e le buone maniere con- durranno a buon termine il negozio. » CXC. — Lettera del medesimo a Daniele Scotto, vescovo di Con- cordia e governatore di Bologna. Parla del felice ri- torno del cardinal Cesarini, e della dolce speranza ohe le cose riescano a bene. SOMMARIO [3*7] Doc. CXCI. ( 11 marzo). — Altra lettera del Traversar! a Bartolommeo de Viarana, nella quale dice d'esser molto amato dal greco im- peratore e dal Patriarca; parla del ritorno del Cesa- rini e delle speranze di un'ottima riuscita. » CXCII. (9 aprile). — Bolla d'Eugenio IV, letta in greco e in latino nella so- lennissima sessione sinodale di questo giorno, essendo presenti i Padri greci e i latini; colla quale si di- chiara che, di comune consenso, il Concilio ecume- nico è nella città di Ferrara all' oggetto di conchiudere l'unione santissima delle Chiese d'Oriente e d'Occi- dente, e per gli altri fini pei quali detto Concilio è notoriamente adunato. » CXCIII. » » » — Il patriarca di Costantinopoli, non potendo, a causa della sua grave infermità, intervenire alla solenne sessione sinodale di questo giorno, dà facoltà, col presente mandato, a' suoi confratelli di recarvisi e pronunziare r esistenza del Concilio ecumenico. » CXCIV. » !> » — Breve descrizione delle cose operate nella sessione sino- dale di questo giorno. » CXCV. (Dopo il 9 aprile). — Risposta d'Eugenio IV agli oratori del duca di Savoia, colla quale, riassumendo i fatti accaduti fin qui, dimostra la legittimità del Concilio di Ferrara e della condanna di quei di Basilea. A malgrado però della perversa condotta di questi ultimi, il Sommo Pontefice dà facoltà al Duca e ad ogni altro d' inter- porsi fra lui ed i ribelli per ristabilire una onesta e ragionevole concordia, quale però si conviene tra pa- dre e figli. » CXCVI. ( 13 aprile ). — Bellissima lettera del Traversari a papa Eugenio. Di- scorre a lungo dei greci e dei modi caritatevoli coi. quali conviene trattarli. Aggiunte e Correzioni. Pag. dovi PREFAZIONE La gioia è nel cuore di tutti i cattolici. La grande Assemblea, intimata dal Pontefice Pio IX, sta ormai per adunarsi. I Pastori delle mille Chiese del mondo, ve- nerandi per età, virtù, dottrina ed esperienza, obbedendo al cenno del Capo dei credenti, si recano a Roma da tutti i punti della terra per trattare insieme con lui intorno ai più alti interessi della umanità. Perocché gli uomini, destinati dal Creatore a far breve comparsa nel tempo e poi disparire per immergersi nel secolo eterno, dimenticano troppo spesso che in questo ter- restre passaggio hanno grandi doveri da compiere, grandi prove da sostenere, donde, pur troppo, dipende la loro sorte immortale. A rammentare questo fine supremo si aduna oggi l'augusto Senato; e si aduna in nome di quel Dio, da cui ebbe comandamento d' am- maestrare nell'unica cosa veramente necessaria tutte VOL. I. f [42] PREFAZIONE le genti. Grandi e gioconde speranze di ravvedimenti e di pace van congiunte colla celebrazione del Concilio Vaticano: speranze che hanno a fondamento non la terrena virtù, ma F assistenza divina. A temperare però la gioia dei fedeli, un triste vuoto apparirà nel venerando consesso. L'invito pa- terno di Pio IX alle Chiese separate d'Oriente ebbe in risposta il silenzio o un disdegnoso rifiuto. Un po- tente Monarca tien chiuse le labbra e incatenato il piede a' vescovi del suo Impero, i quali anelano per avventura di mutare la schiavitù della Newa col fraterno vincolo di Roma. E l' antica Bisanzio, più libera ne' suoi atti delle città sorelle sottomesse allo czar, porta tuttavia il giogo d' inveterati pregiudizi. L' esempio del mo- derno patriarca di Costantinopoli è seguito dai vescovi Orientali separati da Roma, ed è ormai fuor di dubbio che il Concilio Vaticano si aprirà senza il bramato intervento di quelle Chiese d'Oriente. Inescusabile invero è questo rifiuto. Perocché ninna via più atta a restaurare l'unione può proporsi ai cre- denti, che la celebrazione di un Concilio ecumenico. A che dunque rispondere con vecchie e intempestive accuse? « Si pretende incolpare di errori e di falsi principi la prima Sede (osserva a buon dritto il vene- rabile Patriarca latino di Gerusalemme), ed intanto, col rifiuto del Concilio ecumenico, si respinge ad un tempo l'unico mezzo atto a dissipare gli errori e a stabilire i diritti della verità ; e si confessa di volere sponta- neamente rimaner separato dal gran corpo della Chiesa PREFAZIONE [43] universale. » Ma guai a chi ama lo scisma, o non si cura, potendo, di abbatterlo ! Costui porta seco la pro- pria condanna; che la tessera dei discepoli di Cristo è l'unità ed il mutuo amore. Il divino Maestro ha pregato perchè i suoi discepoli siano consumati nel- la unità, perchè siano tutti una sola cosa in lui, come una sola cosa egli è col Padre ; e da questo (ha detto) conosceranno gli uomini che siete miei discepoli, se avrete amore Funo all'altro, perocché il mio coman- damento è che vi amiate scambievolmente come io ho amato voi. E amore, e brama ardentissima d'unione spirano gii atti del vescovo di Roma verso le Chiese d' Oriente , a cominciare dall' affettuosa lettera agli Orientali data nei primi giorni del suo pontificato sino al recentissimo invito di rinnovare nel Concilio Vaticano le leggi dell'antica dilezione. Or, può dirsi lo stesso delle risposte date dal patriarca di Costan- tinopoli ? > Se non che, non è da deporre la speranza. Lo Spi- rito di Dio suggerirà al sacro Concilio le vie confa- cevoli a proseguire con prospero successo la grande iniziativa di Pio IX. Ai fedeli poi è riserbato il coa- diuvare colla preghiera e coli' opera i generosi sforzi dei maestri d'Israele. Ecco perchè ci siam domandati se anche noi, nella nostra pochezza, avremmo potuto far qualche cosa in servizio di sì nobile causa. E il pensiero si è portato rapidamente al grande avvenimento che, quattro secoli addietro, allietò le sponde dell'Arno, e rese più celebre al mondo il mae- [44] PREFAZIONE stoso tempio d'Arnolfo e di Brunellesco. E perchè, abbiamo detto, non riuscirebbe opportuno risuscitare, nei giorni presenti, la ricordanza del Concilio di Fi- renze, dove, dopo lunghe e sottili discussioni, fu stretta l'unione delle due Chiese greca e latina, dove gli Armeni e i Giacobiti ritrovarono la via regia della tradizione apostolica? Il Concilio fiorentino sarà sempre il centro a cui faran capo gli studi di coloro che sin- ceramente desiderano la cessazione del funesto scisma orientale. Fa dunque mestieri dissipare le nubi che la malafede di alcuni e la credulità di altri ebbero accu- mulate attorno a quel celebre fatto per oscurarne lo splendore e diminuirne la forza. E se, a questi giorni, è tuttavia possibile udire un Patriarca Costantinopoli- tano ripetere, in una occasione solenne, che l' assemblea di Firenze fu « convocata dalla forza » e « per motivi politici d' un interesse puramente terreno, » che tale assemblea « riusci ad una conclusione imposta tem- porariamente a qualcuno dei greci con la fame e con ogni sorta di minacele e di violenze, sotto il Papa d' allora, » e perciò « non merita neanche il sacro no- me di Concilio; » nessuno, per fermo, dirà opera vana il mostrare colla pura e genuina esposizione dei fatti quanto sia falsa e priva d' ogni fondamento siffatta accusa. Pertanto noi divisammo d'intraprendere uno studio che spontaneamente ci si presentava divisibile in due parti: la prima, relativa alla convocazione del Conci- lio; l'altra, alla sua celebrazione. Quella ci avrebbe PREFAZIONE [45] rivelate le cause del suo adunarsi ; questa i motivi delle sue conclusioni. Per trattare convenientemente la prima, occorreva studiare in special modo i Docu- menti di Costanza e di Basilea, e non mai perder di vista la narrazione del greco autore Siropulo (questo Sarpi del Concilio di Firenze); per la seconda facea di mestieri prendere a disamina gii Atti del Conci- lio. E, per l'una come per l'altra, consultare gli scrit- tori coevi, far tesoro delle memorie inedite che ci venisse fatto di trovare, e coglier questa occasione per dare alla luce, sulle carte originali che religiosa- mente si conservano nella nostra Laurenziana, Tatto d' unione della Chiesa greca colla latina, l'istruzione agli Armeni, il Decreto pei Giacobiti, completando in tal guisa il lavoro di Carlo Milanesi, che, in occa- sione della visita del Santo Padre Pio IX a Firenze, die alle stampe il primo dei rammentati Documenti, con importanti e non comuni notizie intorno agli esem- plari della carta d'unione tra le due Chiese suddette. Il nostro Bandini, prima di lui, avea diligentemente trascritto quei Documenti, quanto alla parte greca ed alla parte latina, e gli aveva disposti per la stampa, facendoli precedere da dotti preliminari. La morte gi' impedì d'effettuare il suo disegno. Postici all'opera, ci crebbe sotto mano il lavoro; e la prima parte, che speravamo esaurire in pochi tratti, assunse le proporzioni di un libro a sé. In quel tempo giunse la notizia del deplorabile rifiuto degli Orientali. Allora pensammo che ciò che nell' ipotesi [46] PREFAZIONE del loro intervento sarebbe riuscito di minore impor- tanza (lo studio, cioè, delle lunghe trattative per la celebrazione di un Concilio) acquistava particolare interesse nel caso presente. Quindi rivolgemmo spe- cialissime cure a questa parte del lavoro, la quale ora, all' aprirsi del Concilio, rendiamo di pubblica ragione, riserbando ad altro tempo la parte seconda. L' Autore non osa, com' è ben naturale, di dedicare il suo meschino lavoro alla venerabile Assemblea. Se però la lunga serie dei Documenti, per esso a gran fatica e con lungo studio raccolti e ordinati, potesse fa- cilitare in qualche maniera le ricerche, e risparmiare un tempo prezioso a quei dotti, i cui travagli son destinati a portare dinanzi ai Padri del Concilio il tributo delle scientifiche investigazioni, egli andrebbe lieto d'avere speso non inutilmente le sue fatiche. Degnisi pertanto il Signore di benedire a' suoi umili sforzi, e possano essi pure, avvalorati dal potente soc- corso della grazia, contribuire comecchessia al dila- tamento del Regno di Dio, che è regno di verità, di giustizia e di pace. Firenze, 30 novembre 1869. -ooOg- PARTE PRIMA i FONTI STORICHE E METODO È nostro debito informare il lettore delle fonti storiche a cui abbiamo attinto, e del metodo da noi seguito nel presente lavoro. Trattando questa prima parte unicamente dei fatti che precedettero il Concilio di Firenze, ci restringeremo di presente a dar notizia delle fonti che risguardano soltanto gli antece- denti di detto Concilio. E intendiamo delle principali, che le altre verranno citate via via nel corso dell' Opera. Sa ognuno che alle trattative coi greci per il ristabilimento dell' unione prese parte attivissima il Concilio di Basilea ; onde è facile intendere come gli Atti di quel Concilio debbano dar materiali per la storia di quelle negoziazioni. Le lettere sinodali che succedono a quegli Atti, e l'Appendice ai medesimi, pubblicata la prima volta dal Crabbe, somministrano altresì Documenti in buon dato. Il supplemento del Mansi alla Collezione dei Con- cili, e la Nova amplissima collectio di Firenze e Venezia (1759-98), contengono sparsamente Documenti di molto interesse. Ricchis- simo, su questo proposito, è il tomo viii della Collectio veterum scriptorum et momimentorum di Martène e Durand. Gli annali VCL. 1. S [^0] FONTI STORICHE E METODO del Rainaldi, la Summa Conciliorum Basìleensis, Fiorentini, ecc. del Senese Agostino Patrizio, gli scritti d'Enea Silvio Piccolo- mini, le preziosissime lettere di frate Ambrogio Traversari, ed altri monumenti storici ne hanno somministrato Documenti e notizie in gran numero. Altra messe copiosa ci ha fornito la prima parte del libro pubblicato nel 1638 coi tipi di Propa- ganda da Orazio Giustiniani, primo custode della Biblioteca Vati- cana, che ha per titolo : Ada Sacri oecumenici Concilii Fiorentini, ah Horatio lustiniano .... collecta, disposila, illustrata. Questi Atti non sono altro che la narrazione delle dispute tenute in Concilio tra i greci ed i latini, fatta da Andrea da Santa Croce, patrizio romano e avvocato del Concistoro apostolico, il quale era stato presente alle discussioni. La prima e la terza parte del libro son piene di Documenti e di notizie assai importanti. La fa- mosa Vera (sic) historia unionis non verce di Silvestro Siropulo, uno dei cinque crucigeri del patriarca Costantinopolitano a tempo del Concilio di Firenze, e acerrimo nemico dell' unione (almeno dopo il ritorno dei greci a Costantinopoli), è stata da noi^ com' era nostro debito, continuamente tenuta d' occhio. Questo delle principali fonti conosciute. Venendo ai Documenti inediti, abbiam cercato nel nostro Archivio centrale di Stato, e ne abbiamo tratti principalmente Documenti relativi alle pratiche della Signoria per avere il Con- cilio a Firenze. Vari Codici Laurenziani, tutti del tempo, e in special modo il Codice Strozziano 33, scritto in servigio del ce- lebre cardinal Capranica, fondatore dell'antichissimo collegio di giovani cherici che da lui tolse il nome, e che fiorisce tuttavia in Roma con bella fama, tra i primi, di pietà e di scienza, hanno arricchito abbondantemente la nostra raccolta. Le carte preziosis- sime, accennate nella prefazione, non risguardano la parte pre- paratoria del Concilio. La Biblioteca Vaticana ci ha pure fornito materiali in altri Codici coevi, che, come quelli citati, toccano delle cose dei greci in quanto queste fecero parte delle materie trat- FONTI STORICHE E METODO [51] tate a Basilea. Riguardo al qual Concilio, avremmo trovato ab- bondanti miniere di Documenti, se ci occorreva occuparci ex- professo di queir ingrato argomento. Merita qui speciale menzione il Codice Barberiniano XVI, 85, che i lettori troveranno citato di sovente nel corso del libro. E ciò per la relazione eh' esso ha con un plagio del sullodato Giu- stiniani. Narra Leone Allacci, indefesso e dotto scrittore di cose greche, come, avendo a gran fatica raccolto dall'Archivio Va- ticano e dalle Biblioteche di Roma Documenti e notizie intorno al Concilio di Firenze coli' intendimento di scriverne poi una storia, comunicò i suoi scritti al Giustiniani, il quale ne tolse occasione per dare alla luce 1' Opera di sopra rammentata, pub- blicando come cosa sua quello che il buon Allacci gli aveva afifidato. Se non che (questi soggiunge) io, che ben conosceva r indole di queir uomo, non gli comunicai tutto quanto, e penso di pubblicare a suo tempo, insieme raccolte, le materie da esso date alla luce e le altre rimaste in mia mano. È prezzo dell' opera udire il racconto di questo furto letterario dallo stesso Allacci, che così narra il fatto nelle sue dottissime Exercitationes in Roberti Creyghtoni Apparatum, Versionem, et Notas ad Hi- storiam Concilii Fiorentini, scriptam a Silvestro Syropulo, de unione inter grcecos et latinos (Romse, 1665, pag. 71) : Acta eiusdem S. (Ecumenici Concilii Fiorentini a recentissimo quo- dam postmodum collecta sunt, in quihus, prceter pjaucas No- tas, et Disputationes, et Collationes inter latinos et grmcos in Concilio hdbitas, et ab Andrea Sancta- Crucio, patricio ro- mano et apostolici consistorii advocato conscriptas in modum dialogi cum Ludovico Fontano, reliqua fere omnia ex meis schedis, in quibus pleraque tum e Vaticano Archivo, ium Bi- bliothecis romanis, magnis impensis et labore impy^obo excer- pseram, eo scopo, ut aliquando dieta Acta, meis additionibiis et notis illustrata, et in meliorem aspectum concinnata, siculi tabidas utcunque iJÌctas in bono lumine exponerem, desumpta [52] FONTI STORICHE E METODO sunt Lahorem cum UH communicassem, statim de edendo ilio Concilio .occasionem arripuit, et schedas illas et quce in illis contine!) antur uti sua publicavit atque divendidit, indignum ra- tus, si, per quem profecerat, decantaret. Non mentior ; schedas ipsas ab eodem, dum illas lectitaret, multis in locis manti sua interpolatas, ad perpetuam rei memoriam in Bihliotìieca Vati- cana, absolutis hisce Exercitationibus reponam: testimonium trihuent et Apes mew urbanse, anno 1633 Roma? editas apud Ludovicum Grignanum in 8*^., in quibus hunc oneum laborem le- ctoribus hisce verbis insinuo : « Conciliorum Ferrariensis et Fio- rentini Acta, notis et animadversionibus illustrata, » aìite quam ipse de edendis Actis Concila vel minimum, cogitasset; cum illa postea ediderit anno 1638. Sed non fuere funesta omnia omina. Nanque, cum casum prospicerem et iìtgenium hominis apprime cognoscerem, non universa communicavi. Quare quce recens collector edidit et quce mihi reservaveram, post has meas Eccerci- fationes, ut eocpletam omnibus suis partibus et membris, uti fieri potest. Fiorentini Concila historiam habeas, una simul con- struam, ut hinc videas, Creyghtone, etiam ex pontificiis et grce- cis ipsis multos insudasse ad Acta huiusce Concila e tenebris eruenda, quce plana sunt, et sublestam, ne dicam scelestam tui Syropuli mentem, et mendacia explodent, ut mdebimus infra. Leone Allacci passò di questa vita senza neppur terminare il lavoro importantissimo che avea tra mano sull' Opera del Si- ropulo; il perchè rimase senza eJÉfetto il suo proponimento di scrivere la storia del Concilio di Firenze. Queste notizie ci fecero nascere naturalmente il desiderio di ritrovare le schede di cui parla l' Allacci ; e, dopo averle cercate invano nella Vallicelliana di Roma, che conserva un gran nu- mero de' suoi manoscritti, avemmo la fortuna di rinvenirle nella Biblioteca Barberiniana, legate insieme in un Volume in 8.'^, segnato colle cifre summentovate. Il Codice è quasi tutto ' di mano dell'Allacci, il quale, come abbiamo udito, copiò i Do- FONTI STORICHE E METODO [53] cumenti ch'esso contiene dalle principali Biblioteche di Roma. Vi ritrovammo parecchi Documenti che avevamo visti e copiati a Firenze, ed altri parimente da noi estratti dalla Biblioteca Va- ticana. Non tutti però ci erano conosciuti, e facemmo tesoro dei nuovi per la nostra raccolta. Quantunque poi non potessimo in alcun modo dubitare della esattezza del peritissimo ed instan- cabile Allacci nel trascrivere i detti Documenti, volemmo, per riprova, collazionarne qualcuno coi regesti di Martino V e di Eugenio IV che si trovano nell'Archivio Vaticano, ed avemmo una conferma di fatto di quello che non potea mettersi in dubbio; vale a dire, della loro fedele riproduzione. Messi insieme i Documenti editi e inediti (che sono princi- palmente lettere, bolle pontificie, decreti di sinodi, relazioni d' am- basciatori^ ecc. ecc.), conveniva ordinarli. E qui cominciava la parte meno ingrata del nostro travaglio. Perocché ci veniva fatto, seguendo l'ordine cronologico, mettere insieme Documenti quasi dimenticati, giacenti quale in una Collezione di Concili, quale in una raccolta di lettere, quale in un Codice inedito, e rischiarantisi a vicenda di bella luce. Vero è che non sempre i Documenti avean seco la data, o (che è peggio) non sempre, avendola, essa dava nel segno ; e che alcuna volta la indica- zione dell' autore del Documento era sbagliata, o mancava del tutto. Ma questi, com' è facile a intendersi, erano lievi ostacoli, potendosi per via di esami e di confronti conoscere o rettifi- care le date e i nomi delle persone. Il che ci riuscì quasi sem- pre di conseguire. Disposti cosi i Documenti secondo 1' ordine cronologico, gli consegnammo alla stampa. E in ciò fare, ecco il metodo seguito. Prima di tutto, per render facili i richiami, assegnammo un numero d' ordine a ciascun Documento ; poi volemmo indicarne la data; la quale, se non eravamo certissimi, ci piacque di ac- compagnare col segno ortografico d'interrogazione: in terzo luogo ponemmo un sunto brevissimo del Documento, quasi a farne [&4] FONTI STORICHE E METODO pregustare r importanza e richiamarvi su F attenzione: finalmente, citammo la fonte o le fonti da cui il Documento stesso, che im- mediatamente succede, trae la sua origine. E, quanto a siffatta citazione, dobbiamo fare alcune avvertenze. Se più d' una è la fonte, citiamo in primo luogo quella (edita o inedita che sia) da bui abbiamo la prima volta estratto il Documento. Poi citiamo l'altra, o le altre, che ci hanno aiutato a riprodurlo più corret- tamente che fosse possibile. Perocché non v' ha chi ignori la dif- ficoltà che spesso s'incontra, per l'incuria o l'imperizia degli ama- nuensi, nel dare la vera lezione dei Documenti. Or, per avvici- narvisi il meglio possibile, non v'ha in tali casi altro mezzo del confronto di più Codici. Perciò, quando ci veniva fatto di trovarne più d' uno contenente lo stesso Documento, pone- vamo a confronto le varie lezioni ; il che infinite volte ci giovò a dare con sicurezza la vera. E questo facemmo anche ri- spetto a Documenti già editi, e ci fu dato per tal modo rista- bilire il senso del loro discorso, il quale non di rado manca nelle raccolte del Mansi, del Martène, ecc.; non per- colpa, s'in- tende, di quei laboriosi raccoglitori, ma per difetto dei Codici. Avvertiamo per altro di non esserci (almeno scientemente) presi arbitri. Quando la vera lezione ci apparve evidente, 1' adottammo senza scrupolo; quando poi ci sembrò dubbia, ponemmo in nota la variante, lasciando al lettore la oura d' indagare da per sé il vero senso del discorso. Qualche volta, ma non di frequente, ponemmo in nota le nostre congetture. Il punto interrogativo^ chiuso in parentesi, sta a dinotare che non siam certi se il Codice debba leggersi nel modo per noi riportato; il qual dub- bio ha luogo 0 per l'incertezza delle lettere o per le abbre- viazioni del Codice. Nei Documenti inediti siamo stati attacca- tissimi alle lezioni dei Codici, amando meglio riprodurre periodi monchi e privi di senso, che rabberciati a nostro talento. Così, se ad altri riesca trovare in altro luogo i Documenti da noi per la prima volta dati alla luce, potrà forse, confrontandoli FONTI STORICHE E METODO [55] colla nostra lezione, ristabilire la vera, come noi stessi abbiam fatto rispetto a non pochi Documenti già editi. La qual cosa non sarebbe altrimenti facile, ove noi, congetturando, avessimo complicato le ricerche dando una lezione che ci pareva probabile. Alcuna volta citiamo in nota, anziché al luogo indicato di sopra, altre fonti del Documento. Questo accade se ci è mancato il modo di fare anche con quelle fonti le opportune collazioni. Rispetto alla grafia, se il Documento era edito secondo il mo- derno sistema di scrittura, lo abbiam riprodotto quasi sempre a quel modo; se inedito, abbiam conservato la maniera di scri- vere del Codice. Nuli' altro abbiamo da avvertire sulla parte Documentale, che forma la Sezione seconda del presente libro. Ora è da dire alcuna cosa dell' altra sezione. Perocché ci parve di non aver fatto abbastanza col porre in ordine e pubblicar Do- cumenti. Facea di mestieri .ricavare dal loro mutuo confronto una continua narrazione, e supplire ai vuoti di quelli colle notizie degli autori coevi. La Sezione prima di questo libro è come l'edi- fizio, fabbricato, nella più gran parte, coi materiali della seconda. L' abbiamo intitolata Narrazione. La quale, più che a modo di racconto dilettevole, é fatta a guisa di studio. Perciò chi non ami studiare ma leggere la storia, non troverà soddisfazione in questo libro ; quantunque, a dir vero, i fatti che vi si narrano sieno abbastanza interessanti. A parecchi non piacerà quel con- tinuo riportare brani latini in appoggio o schiarimento del rac- conto. Ma, quando gli abbiano letti, riconosceranno per avven- tura che non senza motivo abbiam quasi costretto il lettore a prenderne cognizione. Ci stimeremmo poi fortunati, se questo solo mancamento fosse trovato nel nostro lavoro. PARTE PRIMA SEZIONE PRIMA NARRAZIONE VOL. I. Gap. I. Martino quinto e le Chiese d'Oriente Martino V pone termine allo scisma d'Occidente. — 2. Sollecitudine dei Papi in richia- i^are all'unità le Chiese orientali. Punto di partenza del nostro racconto. — 3. Solenne ambasceria dei greci a Costanza per ristabilire l'unione. Felice avviamento delle trattative. Nomina di un legato pontificio. Interruzione per la morte di lui. Si strin- gono rapporti tra i greici e i latini. — 4. Martino V a Firenze. Vi riceve due nuovi amba- sciatori. Nomina di un altro Legato. Ne è impedita la partenza. Invio a Costantinopoli di frate Antonio di Massa. Esito infelice della sua missione. Risposta del greco im- peratore. — 5. Il Concilio di Siena, udita la relazione di frate Antonio, è costretto rimettere ad altro tempo il ristabilimento dell'unione. — G. Continuano le trattative tra Roma e Costantinopoli. Martino V propone che si celebri un Concilio in Italia. I legati greci cercano spaventare i latini colla prospettiva d'ingenti spese. Risposta di Martino e invio a Costantinopoli del domenicano Andrea. I greci accolgono favore- volmente il progetto e inviano nuovi Legati al Pontefice, i quali tornano con sue let- tere. — 7. Parte da Costantinopoli alla volta di Roma una solenne ambasciata. Prima dell' arrivo, muore Martino V. — 8. .V che -punto questo Pontefice lasciò il negozio del- l'unione. — Note. i. — La Chiesa cattolica usciva vittoriosa della lung-a e formidabile lotta che per quasi otto lustri avea tenuto incerta la cristianità sull' erede legittimo del pescatore di Galilea. Ottone Colonna, eletto papa a Costanza il dì 11 novembre del 1417 con unanime suffragio e applauso universale, riunì in una le tre obbedienze e per lui ebbero termine i tristi elenchi degli antipapi e degli anticardinali. Martino V ap- parve a "Roma (scrive il Platina, che esalta la prudenza di lui, la sua mansuetudine, la giustizia, la destrezza nel con- durre i negozi) come un inviato del cielo. Desolante invero egli trovò lo stato della metropoli del mondo. Non più alito PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA di vita civile : nulla urbis facies, otulhim urianitatis indi- cium. « Deserte le vie, crollanti i templi e le case, regnante lo squallore, la fame, la miseria d' ogni specie. Sempre la vita pubblica abbandonava Roma nell' assenza dei Papi ; ma ora giaceva, atterrato gigante, negli aneliti dell' agonia. Fortunatamente il Pontefice era un Colonna : egli ne pren- deva la cura colla magmanimità della sua casa. Ristorava la città, e più *della città i costumi e la concordia ; perdonava e tornava in fede i Savelli. Per ravvivare le parti della città, abitava al Vaticano, a Santa Maria* Magg'iore, e dall' anno ottavo del suo pontificato, che fu il 1424, attestan le sue lettere die egli risiedesse piìì dentro alla città, vicino alla cbiesa dei Santi Apostoli, nella magione di sua famiglia. La ristorazione facendo piìì studiosamente considerare i danni della città. Poggio Bracciolini nei due libri Histcfi^ife de varietate fortmice uno dei primi descriveva le rovine di Roma, dandoci un fondamento all' archeologia. Onde, Mar- tino duce, in un coi monumenti si ristorava la storia da tanti secoli muta sulle cose di Roma. E Roma fu ricono- scente al Pontefice, scrivendo nei fasti il dì della sua venu- ta, e dicendolo padre della patria o suo novello fondatore '. » Oltre a tredici anni papa Martino resse lo Stato e la Chiesa. « Martello degli eretici (continua l'Audisio), tentò di mor- derlo l'eresia, quasi dispensasse 'fratello e sorella per ma'- trimonio : ma santo Antonino afferma che sol dispensò neir affinità contratta dallo sposo viziando la sorella della sposa; e Natale Alessandro lo commenda di parsimonia e di' cautela nelle dispense. Educò la plebe, non fomentò r ignavia ; e ne mormorò quella plebe anelante a pane e circensi. Onde Gobelino nei Commentari, o piuttosto Ènea Silvio : Vidi Martino V, Eugenio IV, Nicolò V e Calli- sto III, cui min condannò il popolo, e levò al cielo defunti. Rialzò gli studi, oltre ai monumenti romani ; confortò ovun- que i letterati. Istituì e privilegiò l' accademia lovaniese, dal Lipsie sì giustamente celebrata nel suo Lovanio, e oggi d'uomini e di scienza nuovamente fecondissima. Giustamente NARRAZIONE 5 il Balbo : Martino V, gran iwotettofe di lettere, fu di nuoix) gran iirinclpe : riunì la Chiesa, riunì, restaurò lo Stato papale, straziato già durante lo scisma. Trasportò in Roma la biblioteca papale di Avig'none. E per venerazione alla santità e dottrina del figlio, vi trasferì e celebrò di un suo discorso il corpo di santa Monica nella cliiesa di santo Ago- stino. Modello di forza e di costanza, al fratello Giordano clie moriva di peste sovvenne in servizi personali e nei conforti della religione ; e per la morte del minor fratello, arso neir incendio della casa, non ritardò la celebrazione dei divini misteri a cui si apparecchiava. Dell' amor delle ricchezze lo scusano santo Antonino e le grandi opere sue. Morì nella propria casa vicino ai Santi Apostoli (20 febbraio 1431) ; i nipoti si tolsero 1' eredità del Colonna e del pon- tefice : ma fu colpa sua, o dei nipoti superstiti a lui morto di apoplessia ^? » 2. — Noi prendiamo le mosse della nostra narrazione da papa Martino, perchè sotto il pontificato di lui furono ripresi i negoziati per la riunione delle due Chiese greca e latina, i quali, a intervalli più o meno lunghi, anche dopo i corti amplessi del sinodo lionese (an. 1274), non mai furon ces- sati tra RfKia e Costantinopoli. La storia fa fede della co- stante sollecitudine dei Papi in richiamare all' unità, giusta la mente del divino istitutore, quella nobile parte del gregge cristiano, cui sconsigliate ambizioni, imprDv::7Ìdi legami al trono dei Cesari, e* malintesi funesti riuscirono~"Br-t^ere, nel volger dei secoli, o lontana o disgiunta dalla Chi^ di Roma ^. E nondimeno 1' Oriente s' inchinò sempre osse- quioso a quel, gran luminare dell' antichissimo evo cristiano che attestava indispensabile a tutte le Chiese, cioè a quanti sono fedeli, il convenire a questa di Roma a causa del suo principale o piiì potente primato * ! 3. — Non appena fu giunta in Oriente la novella della pacificazione occidentale, il greco imperatore Emanuele II Paleologo, di concerto col non men pio che dotto patriarca Costantinopolitano Giuseppe, spedì a Costanza solenne am- 6 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA basceria al Pontefice ed all' imperatore Sigismondo per trattare della riunione delle due Chiese '°. Venti vescovi di greco rito, a capo de' quali Gregorio Zamblak. arcivescovo di Chiovia, con seguito numeroso di alti personaggi mos- sero alla volta di Costanza. Sigismondo, i principi e il clero usciroa loro incontro, e il 19 febbraio del 1418 fecero so- lenne ingresso nella città. Accolti dal Papa e da ogni ordine di persone coi più cordiali segni di simpatia, presentarono riverentemente le loro lettere credenziali ed esposero come r imperatore Paleologo con tutti i suoi, anzi . la Grecia in- tiera, avessero preso consiglio di sottomettersi al vescovo di Roma, estinguendo ogni scisma e restituendo la pace alla Chiesa ^. I trentasei articoli nei quali si 'compen- diavano i voti e i voleri del Paleologo e del venerabile Patriarca furono giudicati onestissimi, e il Pontefice stabilì legato in Grecia il fiorentino Giovanni Dominici cardinale di San Sisto dell' Ordine dei predicatori, personaggio celebre per santità e per dottrina, a fine di stringere la tanto so- spirata unione. Era però destinato che questa grande opera di riconciliazione fosse frutto di ben più laboriosi trattati. La morte dèi cardinale legato interruppe sul loro principio negoziazioni così bene avviate '^. Nonpertanto a (^istanza fu- ron g'ettati semi preziosi che poi produssero i loro frutti. Si strinsero rapporti fra greci e latini ; il Papa consentì di buon grado alla domanda del -Paleologo d' imparentare i suoi figli con famiglie principesche cattoliche, ed è degna di memoria la lettera che lo zelante Pontefice ad essi in- dirizza nella dolce speranza di facilitare anche con tal mezzo r unione delle Chiese ^. Se poi nell' aniqio del greco sire •più parlasse il pensiero politico di contrarre alleanze a danno del Turco ogni dì più minacciante il suo trono, che non il santo desiderio dell' unione religiosa, non e' im- porta conoscere, paghi a notare come gì' interessi della mondana politica si trovasser d' accordo coi più alti della religione ^ E poi sempre vero Qh.Q pietas ad omnia tdilis ^^. Martino riccamente donò i greci oratori e mandò al Paleo- N A 11 11 A Z 1 0 N K • 7 Jogo Vcirì bastimenti da guerra equipaggiati. A fine d' in- fervorare vie pili il re di Polonia Ladislao, e suo fratello Alessandro, o Vitoldo, granduca di Lituania, nella santa opera cui attendevano della propagazione del cristianesimo nei loro Stati e in quella dell' unione, gli nominò vicari della Santa Sede e della Chiesa romana, ciascuno nel re- spetti vo regno, e nominatamente negli stati russi ^\ Tutto questo prima di lasciare la città di Costanza. 4. — I cronisti ci danno contezza di una seconda amba- sciata dei greci a papa Martino durante la sua dimora in Firenze. E noto come il Pontefice, partitosi da Costanza il 16 maggio 1418 dopo avere intimato il 19 aprile dello stesso anno un nuovo Concilio a Pavia '' da celebrarsi dopo cinque anni conforme il celebre decreto Freguens della ses- sione XXXIX di Costanza (9 ottobre 1417) ^^, ed aver posto un limitato suggello ai decreti di quell' assemblea, ratificando tutte le cose dal Concilio conciliarmente determinate e de- cretate in materia di fede e non altrimenti '^^^ passasse a Ginevra, e poi, calato in Italia, pervenisse a Firenze (26 feb- braio 1419) per Torino, Milano, Mantova, Ferrara e Forlì, evitando Bologna a lui ribelle. Accolto con grandi onori dalla Signoria fiorentina ^°, che gli fé edificare dalla parte orientale del convento di Santa Maria Novella una superba abitazione, conosciuta poi sotto il nome di Stanze del pa2)a, si trattenne un anno e mezzo in questa città a lui devota, e di qui potè attendere con frutto alla pacificazione degli Stati della Chiesa, mediatori i fiorentini della pace tra lui e il celebre condottiero Braccio da Montone che gli avea tolto parecchie città e che poi gli riconquistò Bologna e altre terre ^^. . Gli ambasciatori del patriarca di Costantinopoli e del- l' imperatore Emanuele, ricevuti a Firenze da papa Martino, furono un vescovo per nome Teodoro e Niccolò Eudemo- ne-Giovanni, uomo di grandissima abilità ed autorità presso i greci" ^^. Esposero chiaramente (aperte, districte et dare, omni semata ohscuritate) esser volontà del Patriarca e del- 8 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA r Imperatore di procurare sine f rande et dolo la santissima unione della greca Chiesa con la latina sotto la fede e r obbedienza della Chiesa romana (sub illa Jìde quam san- da romana Ecclesia tenet, et ohedientia ad eamdem Eccle- siani roìnanam) ^^. Somma letizia provò il Pontefice a co- siffatto annunzio, e, senza por tempo in mezzo, creò suo legato a latere nelle parti della C4recia e dell' Oriente lo spagnuolo Pietro "Fonseca, cardinale di Sant'Angelo, dotto e integerrimo personaggio, nella speranza (egli scrive al- l'arcivescovo di Colonia) qtwd, sicut sub Ecclesia ipsa ro- mana christianum populum ^osl quadraginta fere annorum curricula, schismate extincto, in 'persona nostra (Dominus) reconiunxit ; ita grcecos et alios orientales ad gloriam suam orthodox(B Jìdei et aiusdem catJiolicce Eccìesim aggregahit ; ad quod, eodem auctore, dare curalimus operam, indefes- sam ^^. Il Pontefice scrisse ai vescovi delle provincie eccle- siastiche di Colonia, di Treveri, di Magonza e fors' anco di altre diocesi per manifestar loro le sue speranze e la mis- sione del cardinale di Sant'Angelo, e chiedere soccorsi di denaro per le spese occorrenti, essendo pressoché esausto, per le vicende dei tempi, il tesoro pontificio ^*^. Doveva il cardinale recarsi a Costantinopoli per assistere alla celebra- zione di un Concilio ; condizione riconosciuta indispensabile alla buona riuscita dell' importante negozio. Se non che, il tempo sfavorevole alla navigazione per la Grecia, e la man- canza di qualsivoglia preparativo a Costantinopoli, furon causa che il cardinale difi'erisse la sua partenza per l'Oriente. Frattanto ei fu spedito in Ispagna (10 aprile 1419) allo scopo di porre un termine alla ridicola ostinazione di Pietro de Luna che sognava ancora d' esser papa ^^ Infermossi gravemente il Fonseca nel luog'O di questa sua missione ; ma, liberato dal male, mosse tosto alla volta d' Oriente, allorché un altro inciampo si frappose alla sua andata. Giunsero infatti lettere di quel Teodoro nominato di sopra, e di altri molti, recate per mano di un tal Macario e di altri, nelle quali espressamente era detto non esser pos- NARRAZIONE '.) sibilo in quel momento radunare i prelati greci per cele- brare il Concilio attesa la guerra dei turchi e le loro no- velle irruzioni sul territorio greco: inutile quindi la venuta di un legato pontificio. Non si perde d'animo a tal no- tizia lo zelante Pontefice, ma, rimettendo ad altro tempo r invio del Legato ^'^ volle spedire sul luogo un suo nunzio ad esplorare le vere intenzioni dei greci, prometter loro soccorsi, e trattare della celebrazione del Concilio. Al nobi- lissimo incarico destinò frate Antonio, provinciale de' Mi- nori di Toscana, poi ministro generale dell' Ordine, quindi vescovo di Massa sua patria, uomo dottissimo, insigne pre- dicatore, e sommamente caro al Pontefice per la dottrina e la mitissima indole ^^. Giunse Antonio a Costantinopoli col suo compagno mae- stro Giovanni il 10 settembre del 1422 ^*. Fissò la sua dimora in Pera nel convento dei frati Minori, di dove spedì immantinente al Paleologo frate Guglielmo, confessore del- l'imxperatrice ^^, e il socio Giovanni per annunziargli la sua venuta da parte del Sommo Pontefice. L' Imperatore fece rispondere che molto gradiva tale arrivo, e che quanto prima lo avrebbe chiamato ad esporre la volontà del Santo Padre. Il 16 infatti dello stesso mese Antonio fu condotto air imperiale palazzo, con numeroso seg'uito di nobili perso- nag'gi sì greci come latini, tra i quali troviamo 1' ambascia- tore della repubblica veneta. Presentò Antonio a Emanuele le bolle di -papa Martino, annunziando esser sua missione lo . esporre nove questioni a lui ed al Patriarca da parte del Pontefice. Rispose l'Imperatore che a tempo e luogo ver- rebbe invitato ad esporle. Ma l'infelice principe, in quella che disponevasi .a chiamare l' inviato romano alla presenza sua e del Patriarca, fu còlto da improvviso malore che gli tolse ogni uso di loquela e lo destituì affatto dei sensi. Il triste avvenimento ritardò alquanto la solenne udienza, ma il 15 d' ottobre Giovanni, figlio di Emanuele, associato al- l' impero sin dall'anno 1421 ^^, chiamò a se Antonio e volle udire in privato, alla presenza di pochi fidi, le summento- 10 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA vate questioni o conclusioni. Dopo lungo colloquio, V Im-. paratore promise che in breve avrebbe dato risposta. Il 20 dello stesso mese, nella chiesa di Santo Stefano, il nunzio pontificio espose pubblicamente i nove punti al patriarca Giuseppe, alla presenza de' suoi metropolitani, dei Calogeri e dei papadi, e di molti personaggi greci e latini. Il Pa- triarca dichiarò pure che di lì a pochi giorni avrebbe data la sua risposta. La legazione, divisa in piiì conclusioni secondo lo stile di que' tempi, si riduceva a questo. Dapprima esponevasi Tardentissimo desiderio del Papa e del collegio dei cardinali di concludere la santissima unione, non risparmiando verun mezzo lecito, giusto ed onesto. Intendit ^ro liactoUimEc- clesice romance licitum, iustum a^ponere atque honesticui : et fpiod felicms ìiac in vita S'ucs Sanctitati occurrat, certe ei non venit in mentem : et totimi collegium dominofum car- dinalium, omissis omnibus, quasi de re alia non pertractat, quam de ista sanctissima unione. La seconda conclusione trattava dei mali e dei pericoli, sì spirituali come tempo- rali, che dallo scisma erano derivati all' Oriente e tiittavia derivavano. La terza invitava il Patriarca e l'Imperatore a mantenere le promesse fatte per mezzo dei legati Teodoro ed Eudemone ^". La quarta parlava della creazione di un cardinale legato per la celebrazione a Costantinopoli di un Concilio. Sine enim Concilio visum fuit, (jrcecorum et la- tinortini jprefatam unionem sequi non posse. La quinta enu- merava gdi ostacoli che impedirono la venuta del Legato. "La sesta spiegava lo scopo della presente venuta del nunzio apostolico, cioè, ut prceordinarem congregationem prcelato- ruin et gr(Bcorum, quce representat totam ipsorum Ecclèsiom, ne in primum inconveniens incidamus, renando oratores im- peratoris Constantinopolls in Concilio Lugdunensi se, ro- mance Ecclesie imiverunt, et Credo in Deum prout eadem Ecclesia puhlice decantarunt : nec tamen illi reductioni, ut patet, O^r cecia stare voluit, asserens, ut fertur, sine com- m/iini Concilio id actiim esse. Perciò chiedeva 1' oratore di N A R U A Z 1 0 -N K 11 potere informare il Papa e il legato pontificio intorno al tempo, al luogo, alle persone, all' intendimento, alla forma del Concilio. La settima conclusione domandava un accordo definitivo sulla promessa già fatta a Firenze clie la unione sarebbesi concbiusa ancorcbè vi si ricusassero quei prelati greci cbe non erano sottoposti al temporale dominio dello Imperatore. L' ottava consisteva nella promessa per parte del cardinale di Sant'Angelo, legato pontifìcio, di un pronto soccorso dei principi cristiani, quando gl'impegni presi fos- sero mantenuti; sebbene, soggiunge il documento, coada Deo non placeant : hilareM enim datorem diligit Deus. Fi- nalmente concbiudevasi colla nona conclusione. Nona con- clusio terminatur in finali et sancto promisso sanctissimi domini nostri Pape : Ego mmtitcs apostolicus magister An- touins Massanus, Ordinis Minorum, palani corani oimihus prò miti 0 de mandato domini nostri Martini papce V, r/uod si jprcedicta unio per reverendissinium dominnm Patriar- cliam et Imperialem Maìestatem una cimi modls supradictìs fiat, qnod sanctissinius dominns noster Papa prcesto mittet Legatum ahsqne mora retar dationis cum prcdatis et magi- stris ad hoc specialiter ordinatis, ubi primo, sicut premisi in sexta conclusione, sciam tempus huius sacratissimi Con- cila, et locum eiusdem congregationis prelatorum grecoriuìi siijjicientem et idoneiun., et rquem Jinem inteoiditis esse no- bisciiiit in Concilio., et quomodo. Passarono pareccbi giorni in privati colloqui, e, instando il nunzio per ottenere una risposta, l' imperatore Giovanni mandò scusarsi del ritardo, quoniam midtis et maximis nego- fiis hellicis impresentiarum esset implicitus. Finalmente il 14 di novembre fu data, di comune accordo del principe e del Patriarca, la risposta, cbe ci vien fatta conoscere da una lettera dell' Imperatore, segnata questo stesso g^iorno "^. Singolare risposta ! Falso in primo luogo che Teodoro ed Eudemone avesser missione d'annunziare cbe si voleva senza condizione alcuna, simiMciter, la unione con la Cbiesa romana. Clic anzi (scrive l' Imperatore) noìi solum illis ali- 12 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA qidd tale non commisimus, sed neque omnino wnquam ipstcm in mente dicere ìiabuimiis. Questo solo era commesso agli ambasciatori, di esporre: die si celebrasse un Concilio se- condo l'ordine e la consuetudine dei sette universali, e quello fosse stabilito e tenuto die lo Spirito Santo avrebbe dettato. Alle domande del nunzio fu risposto non potersi scegliere altro luogo die Costantinopoli ; impotente però l' impero alle spese necessarie, cui pregavasi il Papa a vo- ler provvedere ; esser desiderabile invero die tosto si desse principio a questa divina opera, ma impedirlo le vicende tristissime della guerra, die la capitale stessa metteva in pericolo '^^ ; impossibile poi congregare i vescovi dall'Asia e dall'Europa a cagione delle guerre degli infedeli. Fatta però e assicurata la pace, se ne darebbe avviso al Pontefice e si aprirebbe un Concilio sulla forma dei sette summentovati, stando poi alla decisione inspirata dallo Spirito Santo. Se ■ poi il Papa volesse proibire, sotto pena di scomunica, ogni accordo dei cristiani cogl' infedeli, e far sì cbe quelli ve- nissero in soccorso dei greci, potrebbesi affrettare l' aper- tura del Concilio ^°. Quest'ultima domanda ci fa supporre che non fosse ancor giunta a Costantinopoli una lettera del Pontefice a Emanuele, nella quale, dopo aver manifestato il suo acerbo dolore per la notizia testé recatagli dell'imminente pericolo in cui trovavasi Costantinopoli, stretta- d' assedio da Amurat II,' annunzia all' Imperatore i soccorsi che era riuscito a otte- nere in suo aiuto. In que.sta lettera, degna veramente di un Papa, si contiene un caldo e commovente invito a troncare ogni indugio e riunirsi alla cattolica cristianità; e di sif- fatta riunione mostransi i vantaggi cbe nel tempo e nella eternità ai greci sarebbero per derivare "''^ Altri documenti fanno fede della sollecitudine di Martino per la difesa del- l' impero greco '^^ 5. — Cionondimeno la risposta dell' Imperatore toglieva ogni speranza di venire pel momento a qualche conclusione ; onde nel Concilio del 1423 (trasferito da Pavia a Siena p^r NARRAZIONE 13 causa della peste) ^^, in cui fu letta la relazione dell'amba- sceria di frate Antonio, si riconobbe la necessità di rimettere ad altro tempo le trattative della bramata unione, procedendo frattanto alle interne riforme, per le quali, tra gli altri mo- tivi, erasi aperto il nuovo sinodo ^'\ È poi noto come, per la breve durata di questo, lo studio dei gravi argomenti cbe vi si doveano trattare fosse rimandato al futuro Concilio che s' intimò a Basilea per la fine del vegnente settennio, giusta le deliberazioni Costanziensi. 6. — Neppur questa volta venne meno il coraggio a Martino, il quale, riconoscendo la difficoltà di celebrare un Concilio in Oriente, fece proporre ai legati greci che ancora trovavansi alla sua corte di radunare i vescovi in Italia. A siffatta proposta quelli risposero non aver facoltà di accet- tare ; ne riferirebbero però al Patriarca ed all' Imperatore : frattanto avvertivano che ingenti spese sarebbe costato ai latini ' questo viaggio. Invitati a statuire la somma, dissero : A difesa della città occorrono trecento arcieri, con tre tri- remi bene equipaggiate ; inoltre son necessarie sei triremi, 0 almeno cinque, al nostro tragitto. Fa pur di mestieri som- ministrare al Patriarca una forte somma, affinchè, disposte le cose in patria, si accinga alla partenza insieme cogli arconti, co' suoi chierici, coi sommi sacerdoti e con tutti gli altri cui spetta intervenire al sinodo : per tutto que- sto occorreranno settantacinquemila fiorini. Nulla diciamo dell'Imperatore e de' suoi principi, che è cosa da lasciare alla munificenza del Pontefice. I Legati intendevano, esagerando il computo, spaventare i latini. Lo dice chiaramente il Siropu- lo: Ita computwiìi nostrates exMhueTimtliberalius (Equo, ut o- mnem latinis amiitionem auferrent, nos illuc jjertraheoidi, cum ab illis tantum eris in presens, et per aliquot annos f or- san, in longum haitriretur ^^. Fu risposto romanamente : V'è avviso, per avventura, che noi siamo inaurati a guisa dei delfini del mare ; non però difficoltà di danaro potrebbe trat- tenerci dall' altissima impresa, e alle vostre settantacinque migliaia, il Papa è presto opporre le cento. Presentatisi gli 14 PARTE PRIMA - SEZIONE PUIMA ambasciatori al Pontefice per la udienza di congedo : Se siete probi e sinceri cristiani, disse Martino, deh ! fate, per r amore di Dio, per le viscere di Cristo, di poter godere nello avvenire della benedizione di Pietro. Persuadete al serenissimo Imperatore e al degnissimo Patriarca a qui tosto recarsi per celebrare il sinodo. Io son vecchio, e da un giorno all' altro aspetto il mio fine : si faccia, me vivo, hi lodevole unione. Sciolsero dall'Italia gli ambasciatori, accompagnati dal domenicano Andrea, legato del Papa.' Era questi oriundo di Pera. Nato da genitori scismatici, non tardò a co-noscere" la verità, ed abiurato lo scisma si ascrisse all'Ordine di san Do- menico e divenne ardente campione della pace tra le due Chiese. Piiì tardi, dopo aver sostenuto importanti uffizi, fu in- nalzato alla sede arcivescovile di Rodi ed ebbe, come vedremo, grandissima parte nelle dispute di Ferrara ^^. Piacque la proposta di Martino all' imperatore Giovanni (che di questo tempo era passato di vita il padre suo Emanuele ^^) e già si accingeva a disporre le cose per porla ad efi'etto, quando, se è vera la narrazione del Siropulo, abboccatosi col Pa- triarca, raffreddossi immantinente e si die a procrastinare, come se si trattasse di cosa inutile, tutto ciò che attenevasi al Concilio. Invano Andrea, cui stava fissa nel cuore la brama di vedere i suoi greci ritornare all'abbandonato ovile, instava perchè ì voti del Pontefice andassero esauditi : non si volle nemmeno inviar per lui la risposta, e spedironsi invece a Roma due Legati con lettere del Patriarca e del- l' Imperatore. ■Il Siropulo (da cui, come accennammo, togliamo que- ste notizie) ci dà i nomi dei due Legati, uno dei quali fu Marco Jagari, grande stratopedarca ; l'altro, Macario Longo, superiore del monastero dedicato a Dio Onnipotente ; ma non sa dirci che cosa contenessero le lettere da essi re- cate, né che cosa replicasse il Pontefice nelle risposte òhe per i medesimi inviò al Patriarca ed all' Imperatore. Quihis ca/pitihis (dice) ista constitit legatio, quid literte NARRAZIONE 15 ist(e coinprehenderunf, qiuis aat iiuf^lnius ani rrcepiìmif<, nun- qnam potuinius hariolari ^^. Il racconto del Siropulo potrebbe far sospettare die, dopo la prima impressione favorevole, il progetto di celebrare in Italia nn Concilio fosse stato respinto dai greci. Non fu così ; perocché da ciò cbe narra piiì innanzi lo stesso scrit- tore e da autorevoli documenti veniamo a sapere come la proposta fosse benissimo accolta, e come dopo vari trattati (nei quali il rammentato Andrea ebbe principal parte) nul- r altro mancasse cbe designa're una città littorale d' Italia, tra Ancona e la Calabria, per venire all' esecuzione del progetto stesso. Così discorre Andrea di questo fatto : Pon- ti/ex.... maximus Martinus felicis recordationis papa quintus sic Sila sapientia atque humanitate grmcos ' ad op%is unionis attraxit, ut de tanta opinionum ac postulationum diversiiate ad unam et solam differentiam concessit, quis scUicet loctts ille sit, qui prò convocanda synodo utriusque generis patres apte suscipere possit. Haheo huius rei testes gravissimos, qui huic vestrce expectationi adsunt et qucB dico in pre- senti audiunt : nec audita vohis, patres, pronuntio ; sed que vidi, et qu(E prmcepto eiusdem presulis ipse contractavl et publica concluseram stipulatione ^^. Inoltre abbiamo trovato nel preziosissimo codice della biblioteca Laurenziana trige- simoterzo Strozziano (scritto per ordine del cardinale Ca- pranica) la copia di alcune convenzioni tra papa. Martino e i greci per la celebrazione di un Concilio in Italia, le quali certamente si riferiscono a questo periodo di trattative *°. 7. — Il Siropulo ci parla ancora d' una nuova amba- sciata dei greci, composta dello stesso Jagari, di Macario Curuna, superiore del monastero delle Maccbine, e di Deme- trio Angelo elida, segretario particolare dell' imperatore ^'. Anche di siffatta missione egli ignora lo speciale oggetto; sa unicamente che le lettere consegnate ai Legati dal Patriarca e dall' Imperatore furono scritte dopo un consiglio da essi tenuto con alcuni vescovi e dignitari della Chiesa greca, ed afferma, per congettura, che questa volta il Patriarca 16 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA scrisse a malincuore. Quantunque il Siropulo non_ meriti pienissima fede, possiamo ben credere (percliè cosa assai naturale) die il Patriarca in sulle prime fosse contrario alla proposta di celebrare il Concilio in Italia, somministraMo i latini il viatico. Egli temeva, al dire dello storico sunno- minato, che la libertà e il decoro dei vescovi greci pati- rebbero oflfesa, e che ciò fosse come un darsi alla mercè dei latini. Quanto ai danari, avrebbe detto il Patriarca^ non può forse r Imperatore (quando il sinodo si tenga in Oriente) raccoglierli dagli stessi vescovi orientali, imponendo tasse proporzionate alle ricchezze di ciascuno ''^^ ? In generale, se- condo il Siropulo, la spedizione era mal vista dai greci. Alla mancanza di notizie dello storico greco intorno a questa ambasceria possiamo supplire colle notizie date di sopra, e cong'etturare ragionevolmente ch'essa mirasse a stabilire con precisione la sede del futuro Concilio, a fine di procedere senza ritardo all'esecuzione del trattato. Se non che, un inopinato e doloroso evento ritardò un'altra volta il desideratissimo fatto. Non erano ancor giunti a Roma i greci ambasciatori, allorché Martino V, colto improvvisa- mente da apoplessia, lasciava il campo glorioso delle sue apostoliche gesta. I Legati, stimando che la lor missione fosse per tale avvenimento venuta a mancare, tornarono in patria. Di che l'Imperatore fece loro aspri rimprocci. Il Papa, disse, non muore mai ; venendo uno a mancare, sorge tosto un altro in suo luogo, e le cose avviate dal primo son prose- guite dall' altro : tornate dunque indietro e adempite il vo- stro mandato.' Uno degli ambasciatori, Macario Curuna, ot- tenne, sebben con fatica, di esser surrogato da un altro, e questi fu Giosafat, gran protosincello, stato altra volta legato appo il papa Martino '*^. 8. — ' Non fu dunque concesso a questo Pontefice veder compiuto il più caro voto del suo cuore. Egli scese nella tomba senza vedere atterrato il fatai muro che tenea diviso r Oriente dall' Occidente. Il suo zelo operoso avea però con-- dotto sì innanzi le cose, che nuli' altro sembrava restare al ; NARRAZIONE 17 successore di lui che raccogliere una facile messe. Vedremo come e per cui colpa quella non maturasse sì. presto e ve- nisse su colla zizzania dell'uomo inimico. Ma ciò rende tanto pili necessario, a dovuta lode di Martino V, consegnare alla storia come il giorno stesso in cui salì sulla cattedra pon- tificale Gabriele Condolmero, dovesse per ordine del suo an- tecessore aprirsi un Concilio clie tra i capi precipui del suo programma contava la riduzione della Chiesa orien- tale '^^, e si avanzasse dall', Oriente alla volta di Roma una solenne ambasciata a fine di dar 1' ultima mano a lunghi e laboriosi trattati per la celebrazione di un Concilio. NOTE ' ) AuDisio, Storia religiosa e civile dei Pa])i. Roma, 1865-68, voi. IV, pag. 191-93. ^) Ivi, pag. 196-97. ^) Sui tentativi fatti dai Romani Pontefici per ristabilire l'unione della Chiesa greca con la latina troviamo citati alcuni articoli del sig. Douhaire , Les Papes et les Czars , inseriti nel Correspondant del 1853, tom. xxxii, ed uno più recente nella Revìie du monde ca- tholique (gennaio, 1869) del P. Montrouzier d. C. d. G. * ) Ad liane (romanara) Ecclesiam (scrive Ireneo, Contra licsreses, lib. Ili, cap. Ili, n. 2) propter potiorem (al. potentiorem) principali- tatem necesse est onmem. convenire Ecclesiam, hoc est, eos qid sunt undiciue fideles, in qua semper ai Jùs, qui s%mt i(,ndique, con- servata est ea quce est al Apostolis traditio. .^) Era noto in Occidente che i greci meditavano riunirsi alla Chiesa latina tosto che un Pontefice certo, e da tutti gli occidentali riconosciuto, sedesse sulla cattedra di san Pietro. Infatti, sino dal 6 VCL. I. 2 18 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA g-ennaio del 1416, Ferdinando re d'Aragona, sottraendosi all'obbe- dienza dell'antipapa Pietro de Luna, accedeva al Concilio di Costanza, e fra i motivi della sua decisione adduceva, nell'editto, il seguente : Non ;parum adducit ad eam unionem nos illied noimm domtm ab Oriente fldis apicibus et relatione perducttim, quod grceci suam in act% latinorum dejlentes scissuram^ ardore Cìiristi ^erjusi^ domi- nico gregi, si eidem unum et induMtatum caput pr(jeesset, aggre- gari proponunt. (Ratnald. , Annal. eccl., an. 1416, n. 3). Lo stesso rilevasi da ciò che narra Andrea ambasciatore pontifìcio nella sua orazione in difesa d' Eugenio IV (proferita in congrega- zione generale nell' adunanza Basileese il 22 agosto 1432), della quale riportiamo un brano tra i documenti (Doo. si). Cum superiori tempore (egli dice) nullus induUtatus Pontifex haberetur^ neminem gmcorum aliquis audivit qui de unione Ecclesia contracùiret ; at ubi omnium dissidentium vota ad unum pastorev,i convenerant^ mox le- gati gracorum Pontificem adierunt, et coram gloriosissimo ac in- victissimo Romanoriim rege domino Sigismundo semper Augusto^ prò unionis negotio, imperatoris ac patriarchi Constantinopolitani m- luntàtem et vota Iriginta et sex articulis patefecerant. Scio quod verum loquor^ et quod ìim manus Utteras illas obsignatas expUcuerunt : et qu(B illiG continebantur, ex grmcis latina, feceram. ® ) Di questa legazione, pochissimo conosciuta nei suoi particolari, troviamo memoria nella storia del Concilio di Costanza scritta da Teo- dorico Vrie monaco agostiniano e testimonio oculare, la quale storia è inserita nell' Opera intitolata : Magnum cecumenicum Constaniiense Concilium di Ermanno von der Hardt. Teodorico scrive :.... Cuius rei veritatem apertissime monstrarunt ambasiatores imperatoris Constantinopolitani^ coram, prcesidentibus et deputatis nationum sacrosancti Concila, in loco nationis Germa- nica. Qui, literis credenti^ reverenter exhibitis, retulerunt, tan- quam fldelissimi legati, imperatorem prmfatum, cum omnibus suis, imo tota Grada, subiiciendum Romano Pontifici, scJiismate e medio reiecto et pace sancta Ecclesia indubie radicata. Insuper et se ad imperatorem Constantinopolitanum dixerunt reversuros , et suis nunoiis expeditis ad sacrum Concilium redìturos, neque, donec eius- dem Concila finis adesset, recessuros. (Op. cit., Helmestadi, 1696, tom. 1, part. l, col. 161). In altro luogo della sua raccolta Ermanno von der Hardt narra : Gregorius arcJii-episcopus Kinionensis religionis graca, magno xo- mitatu stipatus, Constantiam venit, admodum lionorifice exceptus (die sabb,, l'è feb. 1418). Cum Jioc archi-episcopo, ex Alba Rtissia, advenisse NARRAZIONE 19 ait DacUeriìis ' onultos principes tartaros et iurcos, necnon xix epi- scopos grwc(B fldei. Capillitium niffrum horum omnium projluxisse ait in humeros, %igrisqne promissis barbis ornatos an oneratos insita eosque tonsos in vertice, more sacerdotali romance. Ecclesia. Et hos quidem Legatos remotissimarum fuisse ditionum, piena instructos potestate. Persuasosqice in Concilio universos fuisse, si reformatio siiccessisset, omnes illos pojmlos ckristianis f'uisse prorsus admii- tos.... Obvlam illis processere Ccesar Sigism^midus cum aliis princi- pibus et magnatibus ipsoque clero. Qrmcorum ìiorum cwltum sa- crum, quem Constantia} libere exerctterunt, curate delineavit Illi- ricus- Reiclienthal ^,' qui se omnia spectasse testatnr. (Op. cit., 1699, tom. IV, pars, xii, col. 1511). Questo Gregorio arcivescovo di Kiovia, uomo di molta dottrina e di santa vita, si vuole a torto da alcuni scrittori russi far passare come attaccato allo scisma, perocché egli fu ardentissimo per la unione, come si ricava da varie testimonianze, tra cui ci piace ad- , durre le seguenti : Q^regorius I (scrive Ignazio Kulczynski) cognomento Cemivlacus, natione biolgarus, in prcefata stjnodo Novogrodecensi in locum Pliotii suffectus, compensavit davina ab iniquo pradecessore sedi Kioviensi illata; nam, cum esset vir doctus, prudens .ac pius^ promovit omni conatu unioneìn sanctam cum romana Ecclesia. Extat eius epistola ad Concilium Constantiense, in qua petit patres congregatosi ut grcBcos unire laiinis studeant. Addunt Moscorum Annales Cernirla- cum Mine a Vitoldo magno Lituania duce missum fuisse Romam ad Summum Pontificem, partim ut curaret prcetactam unionem, partim ut impetraret quasdam gratias a sede apostolica. Ita Cicliovius in Tribun. Patr., et -Eoialoìvicz in Misceli. Scripsit liic noster Grego- rius vitam s. Praxedis Terjioviensis, cultumque eius in Russiam iniroduxit. (Vedi l'Opera intitolata : Specimen Ecclesia rutU'enicce ab origine susceptce fidei ad nostra usque tempora in suis capitibus seu Primatibus Russia cum s. sede apostolica romana semper unita, per ' Non bisogna confondere Guebardo Dacber di Costanza, che è certamente quello qui rainmeutato, autore di un diario che in italiano suona: Ordinata descrizione delle grandi pompe del Concilio di Costanza, con Luca d' Achery, autore del noto Spicilegium. Il Co- stanziese era addetto alla corte di Rodolfo, Elettore di Sassonia, dal quale ebbe ordine di tener registro di tutte le persone accorse al Concilio. Questo diario, che si trova in un codice Guelferbitano (Bibl. di Wolfeubuttel), non è stato mai pubblicato, ma le cose prin- cipali che vi son contenute si possono vedere nei tomi iv e v della raccolta di Ermanno von der Hardt. ' Ulrico Richentalj ragguardevole e ricco personaggio, conosciuto e trattato dall' im- peratore Sigismondo, fu nativo di Costanza e trovasi spesso rammentato in diplomi degli anni 1411-34. Scrisse in tedesco una cronaca subito dopo il Concilio, che fu stampata in Augusta nel 1483, e poi due volte ristampata. 20 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA IGNATIUM KuLGZYNSKi.,.. exMHtum. RomsB, typis Hieronymi Mai- nardi, 1733, p. 119). E Alberto Koialowicz : Suffectus est illi Gregorius Cimoulacus àulgarus, singularis sacrtd erudiiionis commendatione percelebris. Eie deinde a concilio sìimgentis, et Vitoldo principe legatus, twm RomcB, tum in generali synodo negotium orientalis ecclesia ad con- cordiam cum occidentali reducendm^ impense promovìt. (Vedi Eistoria Lituana a coniunctione magni ducatus cum regno Polonica ad unio- %em eorum dominiorum libri octo^ ai(,Gtore Alberto Wiivk Koialo- wicz Soc. les., S. Theol. doct:, Antuerpise, ap. lacobum Meur- sium, 1669, p. 101). Intorno alla missione di Gregorio Zamblak, della quale abbiamo soltanto sommarie notizie, scrive l'eruditissimo Theiner : « L'im-- peratore Emanuele II Paleologo (1391-1425) e il non men pio che dotto patriarca Giuseppe di Costantinopoli mostraronsi assai propensi sotto a questo tempo ad accostarsi all'unione. Perciò Gregorio Zam- blak viaggiò alla loro volta l' anno 1416 per commissione del re di Polonia e del granduca di Lituania, e adoperò caldamente per indurli a mettere in fatti il generoso disegno. L' unione fu solenne- mente conchiusa, e l'Imperatore mandò lo stesso Gregorio alla testa di venti vescovi greci con imo splendido seguito di principi e ma- gnati al Concilio di Costanza, ove fecero il loro solenne ingresso nel febbraio del 1418. Dopo poche sessioni fu celebrata l'unione di am- bedue le Chiese, e li 28 aprile dello stesso anno ì vescovi greci po^ terono già ritornare a Costantinopoli per presentarne alla sottoscri- zione dell'Imperatore e del Patriarca il decreto.... Per mala ven- tura, appena risalutato il suo paese, (Gregorio) veniva rapito dalla morte l' anno 1419. » (Theiner, Vicende della Chiesa cattolica di ambedue i riti nella Polonia e nella Russia da Caterina II sino a'nó-, stri dì. Versione italiana. Firenze, Mannelli, 1863, voi. i, p. 66-7). Avvertiamo in ultimo che nei fasti del Concilio di Costanza di Ermanno von der Hardt ^ si trova annunziato, sotto la data 12 gen- naio 1415, un primo arrivo a Costanza dell' arcivescovo di Chiovia proveniente dalla Russia ; il che potrebbe indicare che sin da quel tempo si aprissero trattative coU'Oriente e che la solenne ambasciata del febbraio 1418 fosse come un ultimo oflSciale suggello di negoziati giunti ormai al loro termine. ^) Il mentovato oratore pontificio contìnua: linde cum honesth- ' Magni et memorabilis Costantinensis Concila fasti in compendiìom contracti ac con- cise delineati, loco indicis in tomum quàrtum. (Op. cit., 1699, tom. IV, p. 17). Il Tosti ne dà la traduzione in fine alla sua storia del Concilio di Costanza. NARRAZIONE 21 sima gracorum petiéiones principiius nostrm religionis vism fue- rant, mox domimis Johannes episcopics cardinalis tiùtdi Sancii Si- xti, vir omnium sua atatis religione et sapieniia spectatissimus, legatus in- Graciam declaratus est : quem illuc properantem^ si mors e medio non sustulisset^ plurimi mene popicli, ac nationes ritu et re- ligione essent voMs simulimi^ quorum nnllum imprmsentiarum ìia- hetis. Di questa legazione del Beato Dominici troviamo fatta men- zione solamente nel discorso pronunziato a Basilea dall' arcivescovo dì Rodi. Gli storici parlano della sua legazione contro gli ussiti, e, subito appresso, della morte di lui avvenuta a Buda il 10 giugno dell'anno 1419. Vedi, ex. gr., i bollandisti nel tomo secondo del mese di giugno. Siccome d' altra parte non è da dubitare dell'esat- tezza del' suddetto arcivescovo che di queste trattative fu magna pars, è da dire .piuttosto che oltre la missione risguardante gli ere- tici summentovati, a tutti nota^ egli avesse ricevuta l'altra relativa ai greci, caduta in dimenticanza perchè non messa in esecuzione, alla quale forse disponevasi quando a Buda lo sorprese la morte. *) Si' veda il Documento i. — E notisi come i Pontefici profittas- sero di. ogni occasione e specialmente delle richieste d' aiuto degli imperatori d'Oriente contro le armi turchesche, per ricohdurre i greci al seno della Chiesa madre. Esplicitamente a questo propo- sito Bonifacio IX : Nam licei Imperator ipse, vetustorum er- rorum anfractiius circumactus, in piena vbedientia nostra et sedis apostolica non consistati tamen, quia per eum et populos siM sudie- ctos invocatur salutiferum nomen divisti, et speramus quod super- na GSATI.^ RADIO ILLUSTRATUS IN PROCESSU TEMPORIS AD ECCLESI-E CATHOLiciE REDEAT uNiTATEM, attente pcnsantes pulliGum malum atque periciùli^m cJiristianitatis, matura deliieratione, quam super Ms cum fratridus nostris ìiaiicimus diligentem, mentes Jidelium in suisiditim dicti Imperatoris, et per consequens Christiana religio- nis, salutarilus et paternis persuasionilus decrevimus excitare (Raynald., Annal. eccl., an. 1399, n. 4). ") Stando alla relazione di Giorgio Pranza, il quale per il suo ufficio e per 1' amicizia particolare che lo legava al greco impera- tore, conosceva certamente le più segrete intenzioni di lui, sembre- rebbe che Emanuele non credesse punto alla possibilità del ristabi- limento dell' unione colla Chiesa latina. Di questa opinione non era il figlio Giovanni,' associato all'impero fino dal 1421, e il pio pa- triarca Giuseppe. Su tal proposito il Franza riporta nella sua cro- naca un curioso discorso tenuto da Emanuele al figliuolo Giovacni. 22 PARTE PRIMA. - SEZIONE PRIMA Venerandus imperat((r Mamiel (egli scrive) aliquando Ioamiem fllium suum imperatorem solus solum, me unico astante, ciom forte de synodo mentio incidisset, sic est affàtiis : « Fili mi, vere » ac certo scimus sceleratus (fcurcas) intimis sensibus vehementer » aDgi, àc formidare, ne aliquando cum cliristianis occidentalibus » coniungamur, et ad idem sentiendum. couspiremus. Hoc enim si » fiat, ab iis quos dìxi occidentalibus magno sese. damno et malo » propter nos mactatum iri piitaut. De csetero cogita de synodo, » et modum qusere, maxime, cum tibi impios illos timere neeesse » sit. Cogere autem illam ne aggrediare. Nam, ut apparet, nostri » ad excogitandam rationem modumque .coniunctionis, consensus, » pacis, charitatis, concordise non yalent : nec solliciti sunt, ut eos » retrogredi faciant, occidentales, ìnquam, et .simus, quemadmodum » una fuimus antiquitus. Quod profecto (ut regredia'ntur nimirum) ne- » quit fieri. Ac timeo magnopere, ne deterius schisma contingat. » Et ecce interim impiorum tyrannidi sumus expositi. » Cum Im~ ferator sili patreni audiendum non p2itaret, tacitiis surrexit, ac di- ù'cessit. Tiùm pauhm secum repiUans heatm memofim et venerabilis pater eius, meque intibens, ait : « Videtur sibi fllius meus prseclarus » imperator : at non hac setate priBclaro imperatori locus est. Spectat » ille, et sapit magna, et qualia foelicia tempora maiorum ipsius » postulabant. Nam, ut hodie res sunt, non imperatorem principatus » noster, sed oeconomum, sive administratorem quserit. Et metuo, ne » quando facinora eius auausque temerarii domumbanc evertaut. Vidi » enim etc. etc. » (Georgii Phranz.^ protovestiarii chro7iicon de ul- timis orientalis Impera temporibus — traduz. latin, di Giacomo Fon- tano. — Ingolstadii, ex typ. Adami Sartorii, 1604, lib. ir, cap. 13). '') I Tim. IV, 8. ") Vedi Eaynald., Annal- eccles.^ an. 1418, n. 18-20. — Sem*bra che Gregorio Zamblak (scrive il Theiner, 1. e.) implorasse dal Papa nel Concilio di Costanza in nome dei due regnanti questo onorevo- lissimo titolo, per potere, di ritorno in patria, promuovere con più fe- lice riuscimento e più autorevolmente 1' unione nelle Provincie set- tentrionali della Russia. '^) Il decreto di convocazione fu letto nella sessione Xliv del Concilio di Costanza. '^) Il decreto Frequens stabiliva in questo modo la frequente ce- lebrazione dei Concili : « hoc edicto perpetuo sancimus, de- NARRAZIONE 23 » cernimus et ordinamus, ut amodo Concilia geueralia celebrentur » ita, quod primum a fine huius'Concilii in quìnquenuium immediate » sequens, secuudum vero a fine illius immediate sequentis Con- ^> cilii in septeunium, et deinceps de decennio in decennium perpe- V tuo celebrentur in locis quse Summus Pontifex per mensem ante » finem cuiuslibet Concilii , approbante et consentiente Concilio , '» vel, in eius defectum, ipsum Concilium deputare et assignare te- ». neatur ; ut sic per quamdam continuationem semper aut Concilium » vigeat, aut per termini pendentiam expectetur ....»« Ma guai (esclama saviamente il eh. Tosti nella sua bella storia del Concilio di Costanza, Napoli 1853, voi. ii, lib. vi, pag. 144), se il divin Fon- datore avesse aflB.dato solo a questi difficili e molte volte impossibili assembramenti universali il deposito della fede e dei costumi ! » Il Concilio di Basilea infatti non tardò a dimostrare col fatto la fallacia e l' indole scismatica delle teorie Constanziesi, alle quali ebbero sempre ricorso tutti gì' inobbedienti alla romana sede. '^) Le clausole dell'approvazione del Concilio di Costanza, sulle quali tanto si è disputato, son degne d' esser conosciute. Quiiws sic prO"- fositis^ protestatisi requisitis et ohlatis^ prmjatus sanctissìmus do- niinus noster Papa, cum nonnulli alii multwm dicerent et tumul- tum facerent, imposito omnibus silentio, diccit, respotidendo ad pra- dicta : « Quod omnia et singula determinata, conclusa et decreta in » materia fldei per prsesens sacrum Concilium generale Constantiense » conciliariter, tenere et inviolabiliter observare volebat, et numquam » contravenire quoquo modo ; ipsaque sic conciliariter facta appro- » bat et ratiflcat, et non aliter nec alio modo. » Bt illud idem ite- rato fecit dici per orgamcm venerabilis et circtcmspecti viri domini Augustini de Pisis fiscalis, et sacri consistorii advocati prcRdicti : .qui de hoc a dominis apostolica sedis protonotariis et notariis ad conscribendum acta Concilii ordinatis et deputatis, ac aliis prce- sentibus, et eorum quolibet, petiit nòmine dicti domini Papm publi- cum seu public a instrumenta, per eos et eorum quemlibet conflcienda ad ficturam rei memoriam .... (Vedi nella Collezione dei Concili gli Atti del Concilio di Costanza, e precisamente il capo che ha per titolo : Sessio de dissolutione Concilii. Questa sessione fu l' ultima (xLv) e fu tenuta il 22 aprile del 1418). « Si levarono molte contro- versie (scrive Rohrbacher) intorno al senso che racchiude quest' ap- provazione. Noi crediamo col padre Berthier che Martino V pretenda semplicemente approvare ciò ch'era stato deciso in materia di fede nelle sessioni del Concilio, ed escluda da quest' approvazione tutto ciò che non riguarda la fede e ch'era stato trattato od anche con- 24 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA chiuso nelle congregazioni particolari. Secondo questa spiegazione, il termine conciliarmente o éinodalmente sarebbe detto per opposi- zione alle assemblee delle nazioni, sia fra loro, sia in congregazione ; e innesti termini in materia di fede sarebber detti per opposizione ai decreti di pura disciplina, » (Storia universale- della Chiesa catto- lica, Torino, G. Marietti, 1861, lib. lsxxi, voi. xi, pag. 331). Vedi su questo argomento l' opera di Emanuele Schelstrate, che ha per tì- tolo : Tractatiis de sensu et auctoritate decretortom Constantiensis Concila sessione quarta et qtUnta circa potestatem ecclesiasticam editorum etc, Romse, 1686. '^ ) Sull' ingresso solenne di Martino V a Firenze e sulla sua di- mora in questa città, vedi 1' Ammirato Istorie fiorentine, lib. xviii, an. 1419-20 ; le Istorie di Firenze dall' anno 1406 ^no al 1438 nel Muratori, Rerum italicarum scriptores, tom. xix, p, 956 ; il Richa, Notizie istoriche delle chiese fiorentine^ Firenze, 1755 , tom. iii, p. 34 j ec. ec. '® ) Dei vantaggi che trasse Martino dalla sua dimora in Firenze vogliamo riferire (perchè torna ad onore della nostra città) 1' epilogo fattone da Leonardo d'Arezzo in una sua allocuzione al Papa, allorché questi era giustamente sdegnato per certa canzone che i ragazzi di Firenze andavano cantando per le vie a scherno di lui e in esaltazione di Braccio, suo potente avversario \ Così dunque discorre l' Aretino ne' due libri De temporilus suis (che vanno dal 1378 fino al 1440) se- condo una traduzione inedita che abbiamo sott' occhio in un codice car- taceo in 4.° de' primi del 1500, la quale potrebbe utilmente pubblicarsi come continuazione delle Istorie fiorentine di Leonardo in una nuova edizione delle medesime, riprodotte già due volte in questi ultimi anni nella traduzione di Donato Acciainoli coi tipi di Le Mounier (an. 1855 e 1861) :«.... Et Martino, facta la pace con Braccio, et » recuperate le terre, et parendo ogni cosa pacificata, deliberò an- » dare ad Roma, credendosi partissi con animo non molto benivolo » verso fiorentini, sdegnato per certe canzone che di lui nel volgo ' Lorenzo Bonincontri racconta così il fatto: A/nno salutis U20. Martinus V pontifex Sforliam ad se venire Florentiam iubet; is cum paiicis eqirìtibus ianuario mense ad Pon- tificem venilj et benigne ab eo susceptus est, , Quo tempore fiorentini quum vidissent Sfor- tiam magis quam Braocimn a Pontiflce benigne traclari^ vulgarunt illud verbum a pueris deoantatum: « Pontifìcem Populonii Dominum, et Sfortiam uihil valere, Braocium vero plu- rimum posse. » Quod verbum altius quam crediderint, in ptectus Pontificis penetravit. (An- nales ab anno 1360 usq:ue ad 145S, presso il Muratori, Rerum italicarum scriptores^ tom. xxi, col. 121). Altrove la canzone è cori riportata: Papa Martino - ìwn vale lon qioattrino ; - Braccio valente - che vince ogni gente. NARRAZIONE 25 si cantavano. Ricordomi che non molti di inanzi partisse Martino, essendo io in camera sua, dove erano un altro o due et non più cubicularii, lui passeg-iava dalla libraria alla finestra che guarda ne l'jorto, et havendo alquante volte facto così tacitamente, volto el passo verso me et appressatomisi et voltata ad me la faccia, alzando el braccio piacevolmente, dixe : pa2Hi Martino non vale un quattrino : et alhora subitamente intese le parole sue, però eh' era la canzona che si diceva di lui, dixi : sono pervenute anóora alle orecchie tue queste ciance de putti? Et lui niente rispose a questo; ma, stando in su le medesime pedate, un' altra volta subiunxe : ;g(]b'pa Martino non vale un quattrino. Alhora io qui manifesta- mente inteso la offensione de 1' animo suo, però che repeteva le parole cantate nel vulgo, deliberai per onore della città se per via alcuna potessi medicare la ferita sua. Però dixi queste cose : Non ti havendo. Padre Sancto, alcuna altra città conferito tante co- modità et utilità quanto mentre che facesti residentia in quella, ti ^ha conferito Firenze : tu venisti a Firenze non possedendo tu cosa alcuna del dominio temporale, occupate in ogni luogo per li adver- sarii tui le terre ; recusando ancora Bologna obedirti, in modo ti fu necessario volendo venire da Ferrara ad Firenze, torcere el camino con lungo circuito per el contado di Ravenna et Furlì : stando tu in Firenze, et tucte le altre terre ritornorouo in tua po- testà, et epsa Bologna ti sottimisse el collo, quale prima lo haveva inalzato. Giovò assai a queste cose la oportunità di questa città, pero che Braccio, seguitando la amicitia et fede del populo fioren- tino, non dubitò venire ad te et per intercessione di tutta la città comporre ogni discordia, et rendere le terre. Dipoi, fidatoti de l'opera sua, constringesti Bologna per forza ad obedirti, in modo che la potentia tua grandissimamente signoregia. Te ancora es- sendo in Firenze, predicandosi in ogni luogo cose prospere di te et del luogo della tua residentia, li cardinali, lasciato Benedecto, venendo di Spagna in questo medesimo luogo, ti ricognobbono come vero et unico Pontefice j per la quale venuta et recognitio- ne, tre obedieutie separate si transferirono in te solo. A questi due tui accrescimenti ricevuti in questo luogo, quello terzo pre- stantissimo et excellentissimo di tucti con felicità mirabile si agiugne : che Giovanni el quale inanzi era stato Pontefice, della depositione del quale per essere stata violenta molti dubitavano et certo scrupolo restava nelle mente delli homini. per la sicurtà et fidùcia di questo luogo venne ad Firenze, et spontiineamente si sottopose ad te, et ti ricognobbe signore et verissimo Ponte- fice ; per el quale facto al tucto ogni dubitatione fu levata, però 26 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA » che niuno può liavere più timore di quella forza factagli, essen- » dosi veduto in questo luogo a lui sicurissimo la sua spontanea su- » biectione, et agiunsesi che poco dipoi morì : intanto che et l'admi- » ratione et le querele et, per modo di dire, el giuoco della fortuna » si levò via; quello certamente è manifesto, lui in alcuno altro » luogo non .saria venuto ad te se non in questa cita, nella quale » sapeva havere grande amicitie private et publiche. Queste sono » le cose, per le quale questa cittk merita la gratia tua, o, per la » oportunità della quale, o per lo obsequio, o per lo augurio, ti sono » sopravenuti tanti accrescimenti ; però el porgere le orecchie tue a » frasche di fanciulli, non pare si convenga alla gravità tua. Udendo ' » queste cose Martino, parse che molto si rallegrasse, et publica- » mente con molte parole mi lodò, et consentì che io havevo detto » el vero. Quanto lui stimassi, le parole mie, poco dipoi lo dimo- » strò : però che deliberando lui partirsi, chiamata ad se la Signo- » ria, dixe: molto sono obbligato a questa città, però che io cognosco » molte cose prospere in quella et per quella essermi intervenute. » Dipoi, numerando col medesimo ordine col quale s'erano decte da » me, raccontò ogni cosa .... » Papa Martino donò la Rosa d' oro alla Repubblica per la pasqua del 1419 (2 aprile); elevò la sede epi- scopale di Firenze a metropolitana, dandole a suffraganee le Chiese di Fiesole e di Pistoia (2 maggio 1419) ; consacrò la chiesa di S. Ma- ria Novella (7 settembre 1420), e partì da Firenze il 9 settembre alla volta di Roma, ove giunse il 28 dello stesso mese. Una iscri- zione, in marmo fu collocata nelle Stanze del Papa per rammentare il soggiorno di Martino nella nostra città. Essa è del seguente tenore: Pontifici Summo Martino nomine quinto Constantiensi sinodo sacra venienti Hic populus joToprias lias gratis condidit edes Ac siii magnificos multos impendit honores Dum venit primo dum mansit dumque recessit Mansit sex menses feliciter atqiie per annum Postea sacrato tempio feliciter isto Accessit Romam sedem patriamque vetnstam Venit die XXVI fefi. MCCCOXVIII. (Stlle fiorentino). " ) Di questa ambasceria così parla il Siropulo (sect. ii, cap. 5-6) : Ille vero de quo prmfati sumus Eicdamon-Ioannes, Romam profici- scens, de unione ac concordia cum occidentali Ecclesia et de suòie- ctione universcB gentis latina sub %nius Papce dooninatii fideliter tra- ctavit^ negotmmque magna alacritate et animi contentione promovit. NARRAZIONE 27 ipse a suo genio in id propensus, uè ccquiim est conìicere^ et occa- sionem nactus legatio7ii suce pero2)portunam, novi Papcc enasnia, c%vn Martinus a Concilio electus renuntiaretur. Unde a Papa, in ipso nascentis dominii flore perhenigne et splendide receptus, qiicB ad pacem concoì'diamque occidentalis Ecclesia) conciliandam cum nostra orientali viderentur commoda, Uberrime expliciiit, et Tmpe- ratoris studium omne et propensitatem verèis quamplurimis fitsis- sime promisit. Quin et collegam sihi ac socium ascivit ad res fa- cilitandas, ex latinorum nunc numero episcopum JRJiodi, Andream quem illic compererat ; nam et is etiam forte fortuna solemni Papm inaiigtirationi interfuit. Andreas confestim luculenta et prolixa ora- tione Papam ad unionem hanc inter Ecclesias procudendam anima- mt : qzn, ciim noster esset origine nostraque eribditione ac litera- tura imMtus, nescio quo fatali o&stro zeli ac animositatis percitns a noMs ad latinos transfuga, eorumque relligionem ac mores am- plexus et ad episcopale pedum infulasque ah illis provectiis, omnem in posteri^m operam ac ioidustriam confereiat, ut alias posset ad eamdem opinionem pertraliere quam ipse in intimis hauserat. Immo et liane siii solum fcelicitatem reputalat fore, si omnes mortales sui sequaces aut deprelienderet aut faceret. Quare pernmUis sape se- cretis admissionilus ad Papam, et sermonilus uiique de liac re in vtUgwm. iactatis plurimum adiuvit Eudcsmonem Andreas. Sed et ipse oh li(EG Papa Eudcamonem hlando semper vultu aspexit, et quicquid de unione promeret vacivis aurihus imhibit prastititque, et sin- giila eiìis postulata totamque legationem perlihenter audiit et adim- plevit. Più innanzi (cap. 1) lo stesso storico riferisce 1' esito di questa mis- sione: T'iuic vero primum literas ad nos misit Papa, duas ad utrurn- qiie regem, tertiam ad Patriarcham, ac variis blandimenti s eoruìii animos ad gloriam unionis erexit : quas dum tradidit Eiidceiuon- loannes, et legationis ohitce successiim omnem regihus aperuit, multa etiam de unione explicuit quasi Papm verhis et nomine; quem suh- inde aiebat ingenti desiderio huius negotii inflammari, et qui ah eius nutu pendehant singulos. Eadem et Patriarchi insinuavit, ac omnes ferme liomines, quotquot eius alloquium aut contuhernium ex- petehant, nunquam destitit monere, ut quihus valeànt viribus ac so- lertia, id unum perflcere ac promovere contendant. ^^) Vedi negli A.tti del Concilio di Siena il rapporto di frate An- tonio di Massa, risguardante la sua missione in Grecia (della quale parleremo tra poco), letto nella sessione del dì 8 novembre 1-423. È intitolato : Instrumentum, relationis de ambasiata facta ad gracos 28 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA ex parte domini Pajìm^ et continet novem conclusione-s. L'istrumento, fatto alla presenza dell' Imperatore in Costantinopoli il 14 novembre dell' anno precedente, è autenticato con nomi che piacerà qui ritro- vare : « Scriptum et publicatum Constantinopoli, quemadmodum re- » tulerunt, et suis sic missis testationibus approbaverunt venerabi- » lis frater Gullielmus confessor supradictus, frater Petrus Capinus » custos Constantinopolitanus, frater Ludovicus de Tarasio, frater » Damianus de Venetiis, domiuus Ioaunes Arispa, et frater Lauren- » tius de Franciscis, testes ad hsec omnia et sing-ula suprascripta » vocati et rogati. Et ego Franciscus Philephus civis venetus publica » et imperiali auctoritate notarius, et nostris in venetorum curia et » Constantinopolitana cancellarius, ex relatione et attestatione prsefa- » toram testium suprascripta omnia et singula scripsi, compievi et » publicavi. » '^) Vedi il Documento ii. ^"j Vedi come sopra. 21 Raynald., Annal. eccL, an. 1430, n. 2. ^^) Pietro Fonseca morì a Vicovaro il 20 o 21 agosto del 1422 e fu sepolto a Roma nella Basilica Vaticana nella cappella dedicata a san Tomn»aso apostolo, dove gli fu posto un elegante monumento in marmo. Era stato creato cardinale dall' antipapa Pietro de Luna, ma venne all' obbedienza di Martino, che gli confermò la porpora. È conosciuto col nome di cardinale di Sant'Angelo seniore. ) Di frate Antonio di Massa così parla il Wadding ne' suoi An- nales Minorum (ed.. 2.'S Romse 1734, an. 1424, n. 6-8): Hoc anno sub festum Pentecastes, frater Antonius de Massa, Vicarius gene- ralis auctoritate apostolica dep%tatus, indixit generalia comitia in urbe Ferraris. Gratissimum Iiabuit Ponti/ex, tum ob eius eminentem doctrinam, tum ob singularem facundiam in declamando, ut in supre- mum Ordinis prafectiim eligeretur; et ne obsisterent Ordinis staiuta, quibus cavebatur ne electionum prcesides eligi possent in superiores, infringenda curavit, lioc emisso diplomate : (Segue il diploma). Nullo negotio omnia coierunt sufragia in hominem, Pontifici carum, lit- teris insignem, et prcsfecturcB iam pene posSessorem. Sed quam di- versa sint artes e rostris declamare et ex alto regere, magno suo malo probavit Sodalitium. Etenim sub Antonii regimine valde elan- guit disciplina regularis, irrepserimt varice corruptelce, et reforma- NARRAZIONE 29 Ho, ah Angelo Salvetio predecessore inchoata, penitus evanuU. Vir placidus, et ultra modum benigna natura, omnibus cònnivebat, nec Quidquam magis placebat, quam nemini displicere. Necesse proinde fwit, quod suo tempore narrabitiir, e ministerio revocare. Attamen ea fwit Pontiflcis de homine opinio, ut cum imperator Constantino- politanus legatimi misisset de unione Ecclesia grcecce cum latina a^tìiriim^ ille ad eunidem, non alium quam Antonium Imnc remise- rit, sententiam illius circa postulata exploraturum.... Di questo personaggio il Possevino cita uno scritto adversus grmcormn errores, die esisteva, egli dice, nella biblioteca del cardi- nale Sirleti, passata poi al cardinale Ascanio Colonna. Non sappiamo però se questo autore, con facile abbaglio, prenda per opera di An- tonio il libro di Emanuele Calecas contro gli errori dei greci, recato in Italia da Antonio nel suo ritorno da Costantinopoli e vólto in la- tino da Ambrogio. Traversar! per ordine di Martino V, come si rileva dalla lettera dello stesso Traversar! a quel Papa, colla quale accom- pagna la sua traduzione. Parui (egli scrive) pr&ceptis tuis, donine beatissime, opusqwe illud clari et sniditi viri Manuelis Caleca cantra grceca levitatis errores, quod insignis theologia cultor ma- gister Antonius Massanus, zelo fidei succensus, C onstantinopoli ex Urbe Regia secum advexit, commode utinam atque utiliter, prompte certe atque obtemperanter, ex graco converti etc. etc. (Ambeosii Tra- ■^-E.u^K'Rii.... latina epistol(B eie, Uh. xxiii, ep. 1^ edizione del Mehus, Firenze, 1759, tom. ii, col. 955). Antonio era accompagnato da cinque religiosi secondo la Cro- nica di Venezia fino air anno 1446 che si conserva nella Biblioteca Angelica di Roma (Cod. T, 7, 10). « Papa Martino (V) a questo tempo » (anno 1422) mandò alla presentia della Segnoria una selene am- » baxada, e fono sti ambaxadori tuti maestri in teologia : i quali fo » maestro Antonio dalla Massa con cinque altri valentissimi frati, » i quali da pò andono con le galee de Romania alla parte de Co- » stantinopoli per reprovare la erexia de greci e quali poder redure » alla san età fede catolica romana. » ^^•) Dalla narrazione del Siropulo (sect, ii, cap. 8-9) sembra che fra il ritorno di Eudemone e la venuta di Antonio avesse luogo uno scambio di lettere tra Roma e Costantinopoli, e che una volta ve- nisse come latore a Roma un tal Bladintero (che poi si fé monaco assumendo il nome di Giuseppe) stato già socio di Eudemone nella prima missione, e assai perito dell'idioma latino. Piacque molto ai greci, secondo che narra il Siropulo, che il Papà scrivendo al Patriarca lo appellasse fratello e arcivescovo della nuova Roma. Il Siropulo però 30 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA ha da ridire che il Patriarca non era chiamato Costantinopolitano, ma dei Costantinopolitani. È una sofisticheria, perchè troviamo pas- sim nei Documenti che il Papa chiama Patriarca Costantinopolitano il Patriarca di Costantinopoli. Vedi, es. g-r., i Documenti ii, yiii, ecc. ^^) L'imperatrice Sofia, figlia del duca di Monferrato, . fu data in isposa al primogenito dell' imperatore Emanuele da papa Martino. Narra Laonico Càlcondila nella sua storia turca, riprodotta recente- mente dal Migne (Patrologia greca, tom. CLix), che questa principessa, quantunque fornita di ottimi costumi, pure, perchè non piacevole al- l' aspetto, venne in uggia al maj^ito che la teneva lontana da sé ; onde essa, ascesa una nave, se ne tornò fra i suoi. Giovanni avrebbe quindi, secondo lo stesso storico, sposato una figlia del principe di Sarmazia. (col. 206-7). Il Franza conferma il fatto con queste parole ; • £!t anno 6934 (Christi 1436), mense augusto, despoena domina Sopliia profu^giens, in patriam rediit, quod a viro lolumne imperatore pa~ rum diligeretur, nec inter eos pax esset quoniam alias foeminas amaret, quando despcene natura formam negavisset. (Op. cit., lib. i, cap. 41). Il Siropulo fa elogio di questa principessa, e la chiama eximia et suprema omnium fceminarum. (Sect. ii, cap. 6). Anche al secondogenito Teodoro, il Pontefice die in moglie una principessa cattolica. Era questa figlia di Malatesta duca d' Urbino, e si chiamava Cleopa, parente anche di Martino. ,Morl nel 1433. (Anno 6941 (Christi 1433) domina Cleopa, filia Malatesta, uxor Theodor i despota Porphyrogennetm, mtam finivit, et in monasterio i^cootJórou sepulta est. Così il Frainza, lib. ii, cap. 10). Il Fontano, in nota a questo luogo, dice che Giorgio Gemisto Pletone celebrò le lodi funebri di questa principessa, e che la sua orazione trovasi in un codice manoscritto d' Augusta. Il codice Barberiniano xvi, 85, p. 238-9, contiene due lettere di Martino, indirizzate V una a Teo- doro, 1' altra alla sua consorte, e scritte, come si ricava dal contesto, dopo la morte di Emanuele, cioè dopo il 21 luglio 1436. Il Pontefice esorta la sua parente a non deviare dalla fede e dai riti della Chiesa cattolica, e prega Teodoro a voler procurare la perseveranza della sua consorte. Queste lettere furono recate da Luca di Offida dell' Ordine degli eremiti di santo Agostino. Anco nella lettera a Teodoro, il Pontefice muove calde esortazioni all'unione: « Speramus plurimum (egli scrive) in virtute et sapien- » tia ExcellentisB Tuse, quod, post eiusdem genitoris occasum, qui » prò efi'ectu unionis orientalis et occidentalis Ecclesise, dum vixit, » summa cum diligentia laboravit, eius sequendo vestigia, causam » Dei non deseres ; sed illam opere persequeris, ac conabis te et NARRAZTONK 3] » tnos cum reliqua christianitate una fide et caritate coniung-ere. » Nam, sicut'a fide dignis ex Grascia sigriificatum est nobis, mul- » torum mentes et animos inflammatos erectos esse percèpiraus ad » prosecutionem et consummatiouem tanti boni proventuri in Eccle- » sia saucta Dei. Quod si quando tibi et tuis Deus omnipotens hoc » salutare consilium inspirabit, ut de Christiana religione nobiscum » omnia concorditer sentiatis, et uni catholicee Ecclesise obediatis, » priBter sempiterna proemia, quEe parata sunt beatis animabus in » coelo, quanta inde statui tuo et tuorum, ac universse Grsecise prse- » sidia et ornamenta provenient? Quod quamprimum te et tuos » exequi velie senserimus, destinare curabimus ad id munus homi- » nes divinarum rerum scientia peritissimos et apostoliche sedis » auctoritate munitos, ut nihil ex parte nostra defìciat, quod te et » tuos ac universam Grseciam, sublato ilio detestabili, inveterato » schismate, reducamus ad viam salutis seternse ac cognitionem ca- » tholicsB veritatis, ad qujfi suprema desideria nostra tendunt. Prse- » terea dilectum fìlium Lucam de Offida Ordinis fratrum Heremita- » rum Sancti Augustini profesyorem in theologia magistrum latorem » prsesentium destinamus, cui, in iis quse tibi nostri parte reserabit, » adhibere velis credentise plenam fìdem. Datum etc. » ^'') Secondo il computo del Mansi, l'imperatore Emanuele asso- ciossi al governo il primogenito Giovanni il 19 gennaio 1421. (Nat. ad Raynald., an. 1419. ri. 14). ^^) Nella relazione di Andrea di Massa (dalla quale ricaviamo tutte queste notizie), dopo l'invito a mantenere le promesse fatte a Fi- renze dai greci legati, si legge : Divina voce grcBca, alt Ecclesia : conscienti(B nostra convenit semper dare operam, ne oves errantes culpa nostra pereaoit de Ecclesia: et si prmter intent%m nostrum dominus Theodorus et dictus Nicolaus oratores nostri promiserunt licDc siipradicta modo prcedicto, ostendetur evidenter Sanctitati do- mini nostri, eos false cxposuisse vohmtates nostras, ne dwbinm re- maneat aliqua in parte prafatorum. Veritas quidem non qucei'it angiilos, sed prcedicat in ^jZa^eù, in puilicum dicit qìiod narrai omni alecJiia iidem pJioMa, etc. Evidentemente questo brano non può far parte dell' orazione di Antonio, ed è forse parte di altro Do- cumento di greca origine, introdotta inavvedutamente nel testo da qualche imperito amanuense. La qual greca origine si parrà più manifesta dalla risposta cbe vedremo darsi dal Paleologo. ^^) Vedi il Documento iv. S2 .PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA ^° ) Secondo la narrazione del Pranza (lib. i, cap. 40), da preferirsi alle altre perchè di testimone oculare, l'assedio di Costantinopoli ebbe principio il dì 8 giugno 1422 e terminò il 6 settembre dello stesso anno per la ritirata di Amurat II, cui la validissima resistenza della città fé disperare della vittoria. Nondimeno le condizioni dei greci erano pur troppo miserevoli, e l'impero minacciava mina. Con ve- rità il Siropulo mette in bocca al Patriarca ed all' Imperatore la se- guente risposta ad Antonio : Yides, inquiunt, ut, smvis Amurathe ar- onis quassati, ad perpetua presila lacessimur, et in ipsis quasi portis oì)Sidione circumcingimur (nam cum veniret Antonius^ Amurathes infestis copiis cintati imminebat). Oportet ad bella propulsanda om- nem diligentiam adhibere ; nam si vellemus, quod perlubenter cupi- mus, ad ea respicere, ut prmsules nostrique ordines sacri sediius excitentur ad complendam synodum^ cum alii ex oriente^ alii ex austro sint accersendi, ob incursantium militum turmas et bella omne iter obstruentia, nec a pracone denuntiationem accipere poterunt, aut ipsi huG ora' vertere. (Sect. ii, cap. IO). ^°) Il Siropulo discorre brevemente della missione di Antonio nel cap. X della seconda sezione ; ma non fa parola dei domandati soc- corsi né delle istruzioni avute dagli ambasciatori Teodoro ed Eu- demone. " ) Vedi il Doc. III. — Circa questo tendpo. Martino V spedì un al- tro ambasciatore a Costantinopoli, come ricaviamo da un salvocon- dotto che comincia così : « Martinus etc. Universis et singulis ad » quos prsesentes literse pervenerint, salutem etc. Cum dilectum » fllium lacobum Porci clericum Metensem ad carissimum in Chri- » sto fllium nostrum Emanuelem Romaeorum imperatorem illustrem » cum certis nostris literis remittamus, nos, optantes eum'dem laco- » bum cum duobus equitibus et bonis omnibus in eundo, stando et » redundo piena securitate gaudere^ universitatem vestram requiri- » mus etc. quatenus prsefatum lacobum cum duobus equitibus et » uno familiari pedestri etc. etc. » Questo Documento ha la data di Roma, 6 novembre 1422. (Cod. Barberin. XVI, 85, p. 202). ^^) Vedi su questo proposito alcune lettere di Martino nel Cod. Barber. XVI, 85 a pag. 200, 202, 205. ^^) Il Concilio di Pavia, decretato a Costanza, fu aperto il 23 d'aprile del 1423, ma, -a causa della peste, fu trasferito con decreto conciliare del 22 giugno, approvato poi dal Pontefice, a Siena. Fu però di poca NARRAZIONE 33 durata per il piccol numero dei prelati e per altri motivi che non occorre qui menzionare. Vi si elesse il 19 febbraio del 1424 la citta di Basilea a sede del futuro Concilio, da celebrarsi dopo sette anni giusta il decreto Frequens del Concilio di Costanza. A' dì 26 dello stesso mese i presidenti sciolsero il Concilio Senese, e il 7 di marzo pubblicarono il decreto di scioglimento. Tutti questi atti vennero approvati dal oommo Pontelice con la bolla Ad sacram Petri sederti del 12 marzo, inserita negli atti del Concilio di Siena, dalla quale abbiamo ricavato le date suddette. Vuoisi però notare che, stando alla data della burlesca apertura del Concilio di Basilea, fatta il 3 marzo del 1431 da un solo individuo, l'abate di Vezelai; il giorno della chiusura del Concilio di Siena avrebbe dovuto essere il 2 marzo del 1424. Non sappiamo se facesse male il computo lo zelante mo- naco, 0 se la bolla citata sia stata riprodotta inesattamente negli atti dei Concili. ^*) Vedi il Documento v. ^*) Syrop,, sect. II, cap. 12. ") Questo celebre personaggio è conosciuto comunemente col nome di frate Andrea di Costantinopoli, ed anche di aTcliie;pisco;pus Colocensis o Qolossensis, a causa del famoso colosso di Rodi, sua sede episcopale. Neil' appendice' agli Atti del Concilio di Basilea si legge per titolo all' orazione da esso recitata innanzi a queir assemblea (vedi il Documento xi ) : Oratio magistri Andrecs de Petra archie- piscopi Colossensis^ etc. Crediamo che debba dire de Pera e non de Petra; e così spiegasi perchè egli sia appellato Andrea di Costan- tinopoli, essendo noto che^Pera è un sobborgo di quella città. Questa congettura ci sembra più ragionevole di quella dell' Echard (Scri- ptores Ordinis prcsdicatorum etc.) che commenta : An Petra in Mace- donia ad oram maris lonii ad Dyrracìiiumf poicliè in tale ipotesi non gli converrebbe più l'aggiunto di Costantinopoli. Fu elevato alia sede di Rodi da Eugenio IV, non da Martino; il che si ricava dal Documento x. Quando intervenne al Concilio di Costanza non era ancor vescovo, come qualche storico a torto suppone. L' attenta let- tura del Documento xi, e quella di altri che pubblichiamo, servono a rettificare alcune inesattezze dell' autore rammentato e di altri rela- tivamente a questo personaggio e ai due legati pontifici Giovanni Dominici e Pietro Fonseca. Il salvocondotto rilasciato da papa Mar- tino ad Andrea per la sua missione a Costantinopoli ci fa conoscere la data della medesima e le cariche sostenute in quei tempo dal dotto VCL. I. 3 34 PARTE PiRlMA - SEZIONE PRIMA e zelante domenicano. La data è del 10 giugno 1426. Il salvocondotto comincia così : « Martinus etc. universis etc. salutem. Cum dilectum » filium Andream de Constantinopoli, Ordinis fratrum prsedicatorum, » sacrse theologise professorem, totius societatis fratrum propter Chri- » stùm peregrinantium, et unitorum Vicarium Genéralem, ac ma- y> gistrum scholarium Palatii Apostolici, ad carissimum in Chrìsto » filium nostrum lohannem Romseorum imperatorem illustrem ac » venerabilem fratrem nostrum loseph patriarcham Constantinopo- » litanum, nec non ad nonnullas GrsBciee partes prò maximis et » arduis catliolicse fldei negotiis per nos sibi commissis personaliter » destinemus ; nos, optantes eumdem fratrem Andream cum eius » comitiva et familiaribus, in personis, equis, rebus et bonis omni- » bus in eundo, stando et redeundo piena securitate gaudere, uni- » versitatem vestram requirimus etc. etc. » (Vedi il Cod. Barber. XVI, 85, p. 205). '^ ) Emanuele passò di questa vita il 21 luglio 1426 dopo 32 anni di regno, in età di anni 77. (Pranza, 1. e, lib. i, cap. 41). Il figliuolo Giovanni restò solo a capo dell' Impero. Anno igit'wr 6934 (Christi 1426), mense augusto, sceptrum imperatorium et monar- òTiatubs omnis ad Ioannem ieata memoria} Manuelis filium tran- sit: qui iam antea sollemni ritu imperator coronatus fuerat. (Ivi, lib. II, cap. 1). ^*) SiROP., sect. II, cap. 15. ^') Vedi il Documento xi. 40 ) Vedi il Documento vi. ** ) Forse questa legazione è quella stessa di cui parla Franza con queste parole: Eodem praterea mense (luglio del 1431) ai im- peratore loTianne ad papam Martiniim Legati redierunt^ Marcus, inquam, lagrus, et stratopedarcha, et magnus protosyngelus, et ve- neranda} basilic(B Prafectus in monasterio Pantocratoris, et Jiiero- monachus ac spiritualis pater eius Macarius jj-av-pòc,, id est, longiis, vir et eloquentia, et virtute animi^ et intelligentiaprastantissimus. (Op. cit., lib. II, cap. 9). **) Da quello che dice il Siropulo sembra che i turchi avesser già, cominciato il sistema di estorcer danaro nella elezione dei pa- triarchi soggetti alla loro dominazione. Q.uin (egli fa dire al pa- NARRAZIONE 35 triarca di Costantinopoli) et per totiim Orienteon Patriarchi, sub maìmmetana ditione, ut fama feri. Sultano exìiibent mille Jlorenos, ut patriarci^ inaugurentur : ab illis non tidebitur durum, si rex detrahat duo millia nummorum. aut saltem ab unoquoque unum mille. (Sect. ii, cap. 18). ''^) Syrop., sect. II, cap. 19. *'' ) Martino V, con bolla delle calende di febbraio dell'anno 1431, istituiva il cardinale Giuliano Cesariui suo Legato, e presidente del Concilio di Basilea. Gap. il Eugenio quarto e ì primordi del Concìlio di Basilea 1. Arrivo degli ambasciatori greci a Roma. — 2. Digressione sui primordi del Concilio di Basilea. — Note. 1. — TI Siropulo vorrebbe indurre ne' suoi lettori la credenza cbe il nuovo pontefice Eugenio IV ricevesse con freddezza gli ambasciatori greci ; ma noi, con sua pace, prestiamo intiera fede ag*li innumerevoli documenti cbe ci attestano 1' ardentissimo zelo di lui nel procurare 1' unione delle due Cbiese. Nulla poi in particolare ei ne sa dire della risposta del Papa ; ma per buona sorte slam giunti ad un tempo cbe non ci fanno difetto altre memorie da con- frontare tra loro e coi racconti del Siropulo a fine di trarre un' ordinata narrazione delle lunghe e intricate trattative per la celebrazione di un Concilio, dove l' Oriente fosse rappresentato. E poiché grandissima parte ebbe il sinodo Basileese in questo affare dell' unione, fa d' uopo, per ser- vire alla chiarezza, tener d' occhio lo vicissitudini di quella tumultuosa assemblea, in quanto più specialmente s' at- tengono al nostro argomento. 2. — Abbiamo già accennato come, avvicinandosi il ter- mine stabilito per la celebrazione di un Concilio a Basilea, Martino V, con bolla del 1.° febbraio 1431, vale a dire venti giorni innanzi la sua morte, vi delegasse a rappresentarlo, ^ NARRAZIONE 37 come legato e preside, Giuliano Cesarini, cardinale diacono di Sant' Ang'clo, che allora trovavasi in Germania per la riduzione dogli Ussiti; uomini (come fu saviamente detto) più barbari che eretici. Dichiara il Pontefice di non poter intervenire al Concilio (come pure avrebbe desiderato) pro- ■pter notoriani, egli dice, osgritudinem nostram. Scopo alla sacra adunanza era : riformare il clero, riunire i greci, estir- par le eresie, pacificare i boemi, provvedere alle libertà ecclesiastiche ed alla concordia dei regni \ Il cardinale trovavasi a Norimberga allorché, nel marzo di detto anno, gli giunse notizia della morte di papa Martino e fugli recapitata la bolla del 1." febbraio. Egli volle attendere, prima di muoversi, le istruzioni del nuovo Pontefice, la cui elezione, avvenuta il 3 di marzo, fu co- nosciuta a Norimberga il 1 .° d' aprile, giorno di pasqua ". Per questi motivi era ornai trascorso il dì che doveva aprirsi il Concilio a Basilea, e la città era deserta di Padri. Se non che, fuvvi un monaco di timorata coscienza, il quale, te- mendo incorrere nelle censure fulminate contro chi non fosse in tempo intervenuto al Concilio, recossi in quella città il dì stabilito ^, e, non avendo trovato colleghi, ra- dunò il giorno appresso i canonici della chiesa cattedrale, dove, alla presenza di un pubblico notare e di testimoni, dichiarò e protestò non esser sua colpa se il Concilio non erasi aperto il dì innanzi (che, quanto a se, avea soddisfatto all' obbligo), ed invitava i presenti a voler determinare il luogo e le ore per dar principio alle conferenze mentre aspettavansi i membri del Concilio *. Frattanto saliva sul soglio pontificio un nipote di Gre- gorio XII, il cardinale Gabriele Condolmero, veneziano, che prese il nome d' Eugenio IV. Pio e caritatevole personag- gio, aveva, dopo la morte del padre, distribuito ai poveri ventimila ducati, ed era entrato nel monastero dei Cele- stini di San Giorgio a Venezia. Gregorio XII lo elesse successivamente protonotario apostolico, prefetto dell' erario pontificio, vescovo di Siena, e finalmente cardinale del titolo PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA di San Clemente. Martino V gli commise il governo della Marca d' Ancona. Santo Antonino, suo contemporaneo, lo descrive uomo d' alta statura, grazioso all' aspetto e d' ani- mo grande, libéralissimo verso i poveri, splendido nel culto, amicissimo dei buoni religiosi, pieno di zelo nel dilatare la religione di Cristo ^. Pochi giorni dopo il suo inalzamento (12 marzo) egli confermò al Cesarini la legazione di Ger- mania, e gli cbiese notizia e parere sulle cose spettanti al Concilio ®. Due mesi appresso (31 maggio) gì' ingiun- geva di compiere gli affari risguardanti i Boemi (il cui ter- mine aspettavasi in breve), e poi di recarsi a Basilea e provvedere alle cose del Concilio giusta gli ordini ricevuti e le ordinazioni di Costanza ^. Il cardinale, stimando tut- tavia utile la sua presenza in Germania per il buon esito della prima missione- affidatagli, e avendo notizia che po- chissimi prelati erano comparsi a Basilea, non credè con- veniente recarvisi tosto in persona; il perchè (3 luglio) commise l' apertura e la presidenza del Concilio a due suoi delegati, che furono Giovanni di Polemar, dottore di gius, cappellano del Papa e uditore del sacro palazzo, e Giovanni di Ragù si, maestro di teologia e procuratore del- l' Ordine domenicano ^. 1 delegati giunsero a Basilea il 19 di luglio. Quattro giorni dopo, essi adunarono nella chiesa cattedrale quei eh' erano presenti, ed esposero la loro missione ^. Cosa singolare ! nessun vescovo si tro- vava a questo convegno. V erano il noto monaco, tre depu- tati dell'Università di Parigi, alcuni ecclesiastici di Basilea e molti religiosi di vari Ordini ^^. E nondimeno si credè aperto un Concilio generale ''^ ! Intanto le cose di Germania volgevano in peggio. L' e- sercito dei crociati alemanni, forte di circa centomila uo- mini, fu messo in fuga dai Boemi. Dopo tale disastro, Giu- liano si rese il 9 di settembre '^ a Basilea, ove scarsissimo era tuttavia il numero dei congregati. Il giorno dopo il suo arrivo fu da essi visitato familiariter et cum gratitudine. L' 11 recaronsi in corpo presso di lui, e Giovanni Beaupère, NARRAZIONE 39 canonico di Besancon e maestro di teologia, a nome di tutti gli disse parole di conforto per la disgrazia toccata all'e- sercito ; sperare nondimeno che le cose migliorerebbero per r opera del Concilio. Il cardinale rispose, more suo solito, (jloriose. Dopo di che i congregati chiesero al Legato che si degnasse ratificare, quantum in eo erat, tutto quello che, durante la sua assenza, erasi fatto dai suoi vicegerenti ri- spetto al Concilio. Il che egli go'^ato et Udenti animo fecit, conjirmando et apjìrohando ut fetehatur: et super hoc faernnt petita instrumenta publica a notariis qui erant presentes *^. Scarsa però, come abbiam detto, era la raunanza di Ba- silea: onde il Legato pontificio, de consensu eorum qui in dieta civitate existehant ''*, diresse un ambasciatore al Papa per rendergli conto dello stato delle cose (prò piena in/or- mattone dispositionis Concila, ac belli et turhationis illarum partium). Era questi Giovanni Beaupère, nominato di sopra ^^. Mandò poi (19-22 settembre) lettere circolari a vescovi ed a. principi, perchè quelli intervenissero, questi inviassero ambasciatori al Concilio. Il Papa, quantunque infermo, volle udire 1' ambasciatore alla presenza dei cardinali. Questi espose, fra le altre cose, essere -il clero d' Alemagna in condizione deplorabile; P ere- sia dei Boemi spandersi negli Stati germanici ; nei pressi di Basilea, sull' esempio dei settari, perseguitarsi e crudel- mente trucidarsi gli ecclesiastici ; difficoltà e pericoli esser sorti per la guerra tra i duchi d' Austria e di Borgogna ; molto opportuna la celebrazione del Concilio e la riforma della Chiesa, e nondimeno pochissimi prelati trovarsi a Ba- silea (tre soli vescovi e sette abati) ; utile dunque una nuova chiamata al Concilio. Il Pontefice era già al fatto non solo di tali avvenimenti, ma di altri ancora, cb' egli dichiara, Uonestatis gratia, pr(Btereunda et suliicienda (forse subti- cenda "^), perchè manifestare non si potevano sine quorumdaon principiim nota ^~ ; onde, considerando che forse gli eventi esposti dal Beaupère avean trattenuto i vescovi dall' accor- 40 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA rere a Basilea, e che ormai era trascorso il tempo in cui dovevano essere congregati, ne parer giusto costringerli con nuovo appello ad esporre le loro persone a gravi pe- rigli, inutile anche (instando la stagione invernale) chia- margli di nuovo senza interporre un tempo conveniente ; d' altra parte essere i greci disposti a celebrare un Con- cilio in Italia, e particolarmente a Bologna, e non po- tersi evidentemente celebrar due Concili alla volta : venne nella determinazione, col parere dei cardinali, di dar potestà al legato Cesarini di sciogliere il Concilio' di Basilea (se Concilio potea dirsi ^^) dopo averne intimato uno a Bologna, che il Papa stesso intendeva presiedere personalmente, fra un anno e mezzo dal giorno dello scioglimento del pre- sente, e quindi un altro, da celebrarsi (giusta le ordina- zioni di Costanza) dopo un decennio, nel luogo che al Legato ed ai presenti in Basilea sarebbe piaciuto. Questa determi- nazione fu dal Papa recata ad effetto con lettera del 12 novembre 1431, diretta al cardinale Legato ^^ e a lui spe- dita per mano di Daniele, vescovo di Parenzo e tesoriere pontificio. Dopo la trasmissione di questa lettera, giunse a noti- zia del Papa che i prelati di Basilea aveano invitato gli Ussiti di Boemia a recarsi in quella città per disputare sui punti controversi coi cattolici ^^. Or, poiché cotesti eretici erano già stati solennemente condannati dal Concilio di Co- stanza e da quello di Siena, non meno che per diverse bolle pontificie ; la loro chiamata a Basilea cedeva, a giu- dizio del Papa, in disdoro dell' autorità apostolica e dei santi Concili. Per tal motivo e per quelli esposti nella rammen- tata lettera al Cesarini, Eugenio giudicò dover dare 1' ul- timo colpo alla raunanza Basileese, sciogliendola senz' al- tro, e indicendo addirittura, de apostolic(B potestatis ple- nitudine e coir assenso dei cardinali, un nuovo Concilio da tenersi dopo uri anno e mezzo a Bologna, e quindi un se- condo, dopo altri dieci anni, ad Avignone. La bolla è di- retta a tutti i fedeli e reca la data del 18 dicembre 1431 '^\ I NARRAZIONE 41 Ma già quei di Basilea avean celebrato solennemente fino dal 14 dicembre la prima sessione, nella quale eransi letti e approvati i regolamenti per la tenuta del Concilio e di- chiarato quali materie dovessero formar soggetto d' esame. Non sappiamo con precisione quando giungessero a Basilea le notizie delle determinazioni del Papa. Secondo un diario inedito, clie crediamo assai esatto ^^ il vescovo di Parenzo sarebbe giunto in detta città il 23 dicembre. Pochi giorni dopo (il 30) sarebbero stati inviati a Roma due nuovi legati senza che s'aspettasse il ritorno del Beaupère ^^. Il 13 gen- naio del successivo anno 1432 il dottore Giovanni di Prato, compagno del vescovo di Parenzo, presentatosi nella casa dei frati predicatori, dove i così detti Padri del Concilio sta- vano giusta il costume r.aunati, incominciò a leggere la bolla di dissoluzione del 18 dicembre. Contemporaneamente, il vescovo di Parenzo, eh' erasi già allontanato da Basilea, pubblicò la detta bolla in Argentina, città che distava due giornate di cammino. Ma qual fu 1' accoglienza che fecero quéi di Basilea alla lettera del Pontefice? Ne fa consape- voli il diario citato. Levaronsi immantinenti, e, per non udir la lettura della bolla, abbandonarono la sala della Con- greg'azione. Patres vero de Concilio, qiium 'primum intel- lexerunt prenominatuon loliannem de Prato talia molien- tem, graviter turlari ceperunt ; et, non volentes audire le- cturam literarum quas in medium protulerat , illieo ab ipso loco Congregationis discesserunt, non expectata ipsa- rum literarum lectura ^*. Fu in questo stesso giorno che il Cesarini si credè in dovere d' indirizzare al Papa la celebre lettera che comincia Multa me cogunt libere, per provargli la convenienza di continuare il Concilio ^^. In essa, quanto all' affare dei greci, si legge : Item diciint quod propter grecos non est obmittendmn hoc Conciliv.ni tam solempniter instittctum , et absurdum arbìtrantur quod, propter futuram et incertam reductionem, grecorum, debeat permitti quod Germania, nane et semper fdclis. labatur in licresim. Bohemormn ; de quo valde tiinenduni esse dicuni. 42 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA nisi ap^onatur celeriter remedium. Et quod ista cantilena de grecis iam trecentis annis duravit, et omni anno re- novatur ^^. Ma se il linguaggio del Cesarini fu pel" avventura as- sai forte, quello del consesso prese il carattere d' inso- lente minaccia e di vera ribellione. Troviamo infatti nello stesso diario , tra le istruzioni segrete date a due nuovi ambasciatori presso la corte pontifìcia, Lodovico da Palude, vescovo di Losanna, ed Enrico Stator (o Stater), decano della Chiesa di Utreclit, doversi dicbiarare al Papa cbe si voleva assolutamente continuare il Concilio, e cbe, ad ot- tenere r intento, si sarebbe usato ogni mezzo : Fuerant autem datcB ad partem prefatis dominis^ episcopo Lau- sanensi et decano Traiectensi, alie instructiones ad par- tem, quas etiam liic inserendas duximus. Et ipsarum prima est talis : « Facta omnimoda et extrema diligentia prò re- » paratione .... iuxta instructiones, casu quo non possit » obtineri provisio, dicant oratores sequentia : Primo . . . , » quod domini de Concilio .... nec intendunt recedere de » Basilea donec et quousque illa tria, prò quibus sancta » synodus est in Spiritu Sancto legitime congregata, fue- » rint adimpleta ; quin imo intendunt auxilia necessaria » et opportuna invocare et oblata suscipere .... Item, » quod, si non provideatur, prefati domini post nos mittent » alios ad firmandum et requirendum Suam Sanctitatem et » dominos cardinales et protestandum .... et provide- » bunt sibi et Ecclesie modis et viis omnibus possibilibus, » ne talia sibi et Ecclesie possint evenire .... ^"^ » Frattanto, senza attendere il ritorno degli ambasciatori, e neppure dello stesso Beaupère ^^ (cbe era stato il primo in- viato) quei pochi congregati, nulla curando i decreti del Capo della Chiesa, ebbero 1' audacia d' indirizzare un' enci- clica a tutti i fedeli per annunziar loro che « il vecchio inimico dell' uman genere » facea sparger la voce che il Concilio era sciolto o prorogato, o che doveasi in altro luogo trasferire: non si lasciassero però ingannare da questa NARRAZIONE 43 . fama, che il Concilio fermamente perseverava, né si scioglie- rebbe lino a che non f esser condotti a termine i gravis- simi negozi pei quali erasi adunato : sperare che il Sommo Pontefice a cui il Concilio stesso avea spedito ambascia- tori, una volta informato del vero stato delle cose, non penserebbe a sciogliere la sacra assemblea, in vista de- gl' immensi mali che ne sarebbero derivati. Questa enci- clica porta la data del 21 gennaio ^^, ed ha il sigillo di Filiberto, vescovo di Coutances, essendosi il cardinale Giu- liano spogliato dell'autorità di presidente in ossequio della bolla pontificia ^°. Quanto alle parole, l'enciclica spira grande zelo per il bene della Chiesa, ma pur troppo la informa lo spirito di ribellione. L venerandi prelati erano montati m tanto furore per le notizie di Roma, che si ego (scrive il car- dinal Cesarini) vel quwis alius auderet^ sine consensu isto- rum, dissolvere vel mutare locum Concilii, la])idarent et caper ent me ut Jimreticum.^ et credo dentihus me laniarent ^V E fuori del nostro proposito trattenere ' i lettori sulle lunghe e scandalose vicende di quel primo periodo dell' adu- nanza Basileese, alle quali la mansuetudine e la cristiana prudenza del Pontefice posero un termine dopo due anni di lotta. E si vide , in quel triste biennio , un' accolta di pochi vescovi, resa potente da una turba d' abati, di preti e di laici, sostenuta, quando in buona e quando in mala fede, da principi e da repubbliche, profittando a mal fine della lontananza del Pontefice, che sul vero stato delle cose potè per avventura alcuna volta esser tratto in inganno, applicare a sproposito i decreti di Costanza (anche allora di dubbia autorità), e salire a tanta audacia da dichiarar sé superiore al Vicario di Cristo, negargli il diritto di scio- gliere i Concili, inibirgli di creare nuovi cardinali, inti- mare a lui, Capo della Chiesa, si recasse, entro tre mesi, insieme col sacro Collegio, al preteso Concilio, o mandasse altri in sua vece, stabilir decreti sul governo della corte pontificia, incarcerare un suo nunzio, riceverne altri con di- sdegno, esortarlo sfacciatamente a non contristare lo Spirito 44 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA Santo, respingere i più equi temperamenti di lui, ordinargli di rivocare. la bolla di traslazione, vietandogli frattanto il conferir benefizi, e g-iungere persino a minacciarlo, ove non aderisse al Concilio, di sospensione dall'esercizio della po- testà pontificia ed anco di deposizione. Era poi tanta la vertigine che avea off"uscato le menti, così gravi le accuse e le calunnie cbe si facean correre a Basilea a carico d'Eu- genio, che non pochi animi retti, tra i quali il cardinal Cesarini ed Enea Silvio Piccolomini (dipoi papa Pio II), quantunque avversi alle esorbitanze di quella turba di ri- belli che intitolavasi : il sacrosanto generale Concìlio di Basilea, legittimamente radunato nello Spirito Santo, rap- presentante la Chiesa universale^ si lasciaron trarre dalla corrente, ripigliando il primo la presidenza, lavorando 1' al- tro in servizio di quell' assemblea come segretario del car- dinal Capranica, avversario a quel tempo d' Eugenio "'^^. Il Pontefice, dopo avere indarno sostenuto con lettere e am- basciate i suoi primi decreti, dopo avere con pari insuccesso proposto vari temperamenti a fine di conciliare le sue ra- gioni colle brame di quei di Basilea; vedendosi ogni dì venir meno 1' appoggio dei principi a lui piiì devoti, e dello stesso imperatore Sigismondo, sincero zelatore del bene della Chiesa, perchè allucinati essi pure dai pretesti e dall' esem- pio del sacrosanto Concìlio ; offeso dalle militari usurpazioni del duca di Milano ; minacciato in Roma stessa dalla fazione de' Colonnesi; esposto al pericolo di vedersi abbandonare da' suoi cardinali ; aggravato per lunga malattia ; spaven- tato soprattutto alla prospettiva d' un nuovo scisma nella Chiesa di Cristo, pesò, innanzi a Dio, sulle bilancie del santuario, i mali che sovrastavano al gregge cristiano, e, fra due contrari partiti, abbracciò quello che gli parve men periglioso, con accettare la formola d' accordo che i Basi- leesi proponevangli. Pertanto rivocò colla celebre bolla Dudum sacrum del 15 dicembre 1433 ogni suo atto con- trario al Concilio, e decretò che questo era stato legittima- mente continuato fino dal suo principio '^^. NARRAZIONE 45 Molto fu scritto sul valore giuridico e sul significato di questa bolla ^\ strappata quasi a forza dalle mani d' un infermo Pontefice; e, fino dai tempi in cui fu emanata, si tenne doppia via nel risnondere ag'li argomenti che pretesero trarne i fautori dell' errore gallicano, quasi che Eugenio IV fosse con quella riuscito ad approvare il principio, ripetu- tamente proclamato a Basilea, della superiorità del Concilio generale sul Papa. Si rispose, cioè, o negando ogni valore giuridico a queir atto, compiuto sotto la pressione d' una violenza morale, o (forse più opportunamente) mostrando come le parole della bolla non esprimessero approvazione degli atti deir assemblea Basileese, ma solo legittimazione retroattiva della tenuta del Concilio, senza nulla stabilire sul merito (per dirlo con frase moderna) degli atti stessi. S' ascolti su questo proposito il celebre Turrecremata, te- stimone di veduta : Ad ista facilis est responsio, maxime si vera simt qucB a plurihus onagnm prohitatis et gravita- tis viris dieta sunt in Curia, videlicet., quod ijrefatiB hullm magis extoftm fiierunt minis qiiam de mente domini Euge- nii emanaverint. Nam, ut fertur, dominus Andreas, vene- tus^ dominii Venetorum. tunc orator, et aliqui domini car- dinales tunc afud dominum Eugenium prmsentes, timentes futurum magmi m scandalum in Ecclesia, minati sunt ])rce- fato domino Eugenio, quod, nisi hullas illas adliaesionis con- cederet, ipsiim solum recedentes relincquerent. Unde jìrcefato domino, in ledo decumhente , prmj'ati domini referuntur ì) alias illas taliter cqualiter expedivisse, et misisse Basileam. Sed, dimissis istis, nos aliter respondemus dicentes, quod niìiil eorum qum in pridfatis hullis continentur suffragatur adversariis ^''. La qual cosa il dotto autore dimostra, preu- dendo ad esame le singole parti della bolla e confermando la sua interpretazione colla testimonianza dello stesso Eu- gemo " . Secondo la narrazione d" Agostino Patrizio, distesa sui manoscritti conservati dilig'entemente a Basilea, anche il Concilio rivocò ogni atto emanato contro il Pontefice ^^ ; ma 46 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA negli Atti della sessione decimasesta, nella quale fu letta solennemente la bolla d' Eugenio, non si fa menzione di detta revoca. In questa sessione adunque, celebrata il 5 febbraio del 1434, a cui si asserisce essere stati presenti l' impera- tore Sigismondo e novanta prelati, fu presentata la bolla Dudum dai due oratori del Papa, Giovanni arcivescovo di Taranto e Cristoforo vescovo di Cervia. L' assemblea si di- chiarò soddisfatta, e così fu concbiusa la riconciliazione ^^. Colla sessione decimasesta ha principio il secondo pe- riodo dell' assemblea Basileese, che a torto alcuni chia- marono il bel tempo del Concilio di Basilea: perocché, se rispetto al primo ed al terzo (in cui esso degenerò in vero conciliabolo) può considerarsi come il periodo men tri- ste ; quel bene che vi si operò fu guasto dalle piante maligne che vi si erano tenacemente abbarbicate. « Molte buone cose (scrive il eh. Tosti ^^) furono fermate dai Ba- silensi nelle successive sessioni intorno alla riforma dei chericali costumi, alla estirpazione delle superstizioni. Ma infermi come erano per difetto di quella robusta unità che solo può ottenersi aderendo al romano seggio, disordinarono anche nel bene, misero in aperta nimicizia quello che sta- tuivano con quello che operavano. Ricacciarono il Papa nei confini della romana diocesi, lo spogliarono di ogni giuris- dizione su r elezioni canoniche delle altre Chiese, gli vie- tarono la levata delle annate e delle tasse su la collazione e conferma dei benefìzi ; il papato, perchè rappresentato da un solo, divenne servo dell' episcopato, perchè rappresentato da molti. Intanto gli stessi Basilensi licenziavano i vescovi a raccogliere sacri balzelli dal basso clero, e con le Indul- genze si adunavano quattrini necessari alla riunione della greca con la latina Chiesa. » E il Rohrbacher ^"^ : « Non fu mai che quest' assemblea mostrasse cosa veramente bella, né compiutamente onorevole ; non fu mai eh' ella lasciasse quel suo tristo vezzo d'insubordinazione, di discordia e di scisma, mantenuto da una indigesta e sofìstica erudizione, NARRAZIONE 47 peggiore dell' ignoranza. Nelle dieci sessioni di cui è par- lato *', la principal cosa esser doveva di assodare con un proceder giusto la riconciliazione clie si era durata sì gran fatica a conchiudere. Il lettore giudicherà se l' assemblea non fece per 1' appunto il contrario. » E' fu nel corso di questo secondo periodo che le tratta- tive coi greci per la riunione delle Chiese vennero spinte con grande alacrità così dalla parte di Roma come da quella del Concilio. Facea di mestieri, per la loro retta intelli- genza, ridestare la memoria degli avvenimenti coi quali esse andaron congiunte ; ond' è, che, ripigliando il filo del nostro racconto, ci crediam dispensati dal chiedere scusa ai lettori della non breve digressione. NOTE * ) La bolla di Martino V comincia Dìim ornis ^miversalis gregis, e fu letta nella prima sessione del Concilio di Basilea. (Vedi Acta Conc. Basii., sess. i, n. 9). "') Ricaviamo queste date e parecchie altre particolarità dal Co- dice Vaticano Regina 1017 (inedito), e da quello della Biblioteca di Basilea, segnato A, I, 32, edito nel 1857 da Francesco Palacky nella Raccolta che ha per titolo : Monumenta C onciliorum genera- lium S(Bculi XV. Ediderunt Csesarese Academise scientiarum socii delegati. Concilium Basileense scriptorum tomus primus. Viudobo- nse, typis C. R. Officinse typographicse Aulse et Status. 1857. Un voi. in 4." di pag. XLVIII-4-889. ^) Vedi la nota 33 del Gap. I intorno alla data dell' apertura del Concilio di Basilea. *) Di questo curioso fatto fa menzione Agostino Patrizio, cano- 48 _ PARTE PRIMA. - SiliZiONU: PiilM A nico di Sieua, nella sua Summa Conciliorum Basileensis, Fiorentini, Lateranensis etc. . . . iussu Francisci Piccolominei, cardinalis Se- nensis, anno reparat(B salutis humanm 1480 conscripta (n. 1), e il Cesarini nella sua seconda lettera a papa Eug-enio, scritta il 5 giu- gno del 1431 ; ma il Martène (Veterum scriptorum et monumento- rum etc. amplissima coUectio, tom. viii, col. 1 e seg.) pubblica, per il primo, lo strumento di cui facciam parola nella narrazione. Quivi il monaco è così designato : Venerabilis pater et egregius vir, do- minus Alexander, decretorum doctor, alias monasterii Virziliacen- sis, Ordinis sancti Benedioti, Eduensis dicecesis. ad Romanam Ec~ clesiam nullo medio pertinentis, et consiliarius excellentissimi prin- cipis, domini ducis BtirgundicB et Bralantim (col. 2). Lo strumento ha la data del 4 di marzo. ^) Cìironic. 3 p., tit. 22, cap. 10. " ) Vedi negli Atti dei Concili l' Appendix Concila Basileensis, n. 50. '' ) Vedi Ada Cane. Basii., sess. i, n. 10. ^) Il Mansi, in una sua annotazione al Rainaldi (an. 1431, n. 21), così si esprime rispetto alla suddelegazioue fatta da Giuliano : Ne- qwe enim capto quo iure cardinalis, iussus per se Concilio prm- sidere, vicem mii^neris siti demandare potuerit aliis^ ulla Jiac de re a Pontijice petita vel oltenta facultate. Neque enim ullam olti- nuisse indicat idem lulianus in literis patentilus quas allegatis illis suis concessit, legendas apud Marlene (tom. viiij col. 3 et seqq.). Id ^sin minus rite factum admiseo'imus, legitimum Concila exordium transferendmn est ad tempus quo lulianus ipse se Basi- lea constituit, quod contigit die 9 septemlris, ut ex documento a me edito in tom. vi Supplementi Conciliorum, pag. 456, demonstra- tur. Vuoisi però notare che dalla prima delle due celebri lettere del Cesarini a Eugenio IV, che si trovano nell' Opere.^di Enea Silvio Piccolomini (poi papa Pio II), si rileva che Eugenio approvò piena- mente, quando n'ebbe notizia, la suddelegazioue dei due Giovanni. Il cardinale infatti, dopo aver rammentato le sue replicate istanze per esser dispensato dalla presidenza del Concilio, così espone i pri- mordi dell' assemblea Basileese : Postquam peragravi Alemaniam pradicando crucem contra Boìiemos, revertens Nuremlergam, inveni dominum Leonardtim de Piscia citm instructione ut venirem ad Con- cilimn., si poterat fieri sine detrimento expeditionis Bohemice. Idem NARRAZIONE 49 nunciabant litera domini episcopi Oermensis ex parte Sanctitatis Vestra. Licei etiam et tunc instanter requirerer a multis venire ad Conciliìim, reputans me utilius facere si in Bohemiam cum exer- citìi introirem, prcssertim cum paucos ad Basileam venisse audi- rem, decrevi accingere me ad exercitum. Et, ne quisquam posset oUoqui de Sanctitate Vestra quod Concilium Basiliense, decretum per pracedentia Concilia et prmdecessorem vestrum, vellet negligere, considerans etiam hanc esse voluntatem Sanctitatis eiusdem quod Concilium non omitteretwr, deputavi Me, loco mei, dominum Ioan- nem PilomMr auditorem, et magistrum Ioannem de Ragusio, asse- rens omnibus quod, expedito negotio Bohemim, personaliter accede- rem Basileam, iuxta mandatum Sanctitatis Yestrm. Hoc nunciavi statim Sanctitati Yestrm, qum postea per literas Cermensis hoc fa- ctum APPROBAVIT et LAUDAVIT etc. ®) , . . Eadem die, videlicet 23, post prandium, convocato clero solemniterin Ecclesia catliedrali, dicti prmsidentes exposuerunt cau- sam ipsorum adventus per brevem propositionem prolatam per do- minum auditorem. Deinde fecerunt legi per notarios instrumentum quoddam publicum, in quo continebatur decretum Constantiensis Concila super celebratione Conciliorum, quod incipit Frequens, et assignatio loci instantis Concila in Basilea, facta in Concilio Se- nensi. Post hmc lecta fuit bulla domini Martini, per quam insti- tuebat dominum lulianum legatum ad prmsidendum in Concilio Ba- siliensi, et post ipsam fecerunt legi instrumentum subdelegationis ipsorum. In fine vero porrexerunt quamdam cedulam protestationis, quomodo per dominum nostrum Papam nec per dominum legatum aut per eos non stetit nec stat nec stabit, quin prcesens Concilium rite et legitime celebretur ad finem propter quem ordinatum est etc. (Monum. Conc. etc, ed. cit., p. 91). Vedi il processo verbale di que- sta adunanza nel Martène, 1. e, col. 3 e seg. ") Vedi il processo verbale citato. ").... Post pradicta, ambasiatores Universitatis Parisiensis proposuerunt duas requestas : prima, quod dicti vices gerentes do- mini legati deberent declarare, quod ex ilio actu et ex tunc ipsum prcBsens Concilium fuisset et esset stabilitum et firmatum in civi- tate Basiliensi, et hoc propter famam ut alii convenirent, et etiam propter auctoritatem, ut contra facientes guerram posset procedi . ... Ad primam requestam fuit responsum per dictos prcasidentes, quod per actum factum, utputa lectionis pradictorum instrumento- VOL. I. 4 50 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA rifim et protestationis, Concilmm erat stabilitum et firmatum. M super hac responsione petierunt Parisienses fieri a notarlo instrv:- mentum etc. (Ivi). '^) 11 Cesarini così espone nella lettera citata le ragioni della sua condotta : Bt cum, ex fuga exercitus, omnes populi Alemanim su- pra modum essent exterriti et consternatì, videns nullum aliud superasse remedium, animabam et confortaiam omnes ut manerent constantes in fide et nihil trepidarent : quoniam ego propter hoc ac- cedelam ad Goncilium ubi convenire debebat universalis Ecclesia^ in quo omnino aliquod sufiiciens remedium ad resistendum ìiareti- cis et ipsos extirpandos reperiretur .... Propterea nemo mire- tur, si feci diligentiam ut omnes ad Concilium venirent vel mit- terent. '^) Vedi Monum. Conc. etc, ed. cit., p. 104. '"■) Son parole della lettera pontificia indirizzata a Giuliano, la quale si trova nella citata Appendice, n. 51, ed ha per data il 12 no- vembre 1431, quantunque nell'edizione Labbeiana si legga, per er- rore, II idus februarii, cioè 12 febbraio. Dalle parole del Papa si vede dunque come la spedizione del Beaupère fosse fatta anche a nome dei congregati di Basilea. ^^ ) Vedi la suddetta lettera pontificia. Il Beaupère partì il 17 set- tembre. Giovanni di Ragusi, gran fautore del Concilio di Basilea, gli consegnò una lettera pel Pontefice ed una per Cristoforo, ve- scovo di Cervia. In queste lettere Giovanni espone dal suo punto di vista lo stato delle cose. Vedile nella Raccolta citata : Monum. Conc. etc, p. 107 e seg. '') Ivi. *' ) Vedi la lettera d' Eugenio all' arcivescovo di Colonia nell' Ap- pendice al Concilio di Basilea, n. 48, nella quale si trattiene a lungo sulle ragioni che dipoi lo indussero a trasferire il Concilio. '^) Vedi il Documento VII. — In un luogo del medesimo si legge: « circumspectioui tuse ipsum Concilium, si quod adirne pendere vi- deatur etc. » Nella susseguente bolla di revoca (Doo. viii), pubblicata a Roma il 18 dicembre 143i, in un luogo a questo parallelo, è detto : si quod in Basilea congregatum videretur ; e più innanzi è ripe- r NARRAZIONE 51 tuto : si quod (ut pramittìtur) BasiUm congregatum videatur. Si- miglianti espressioni troviamo in altri Documenti pontifici. Onde si par manifesto che agli occhi del Pontefice era per lo meno dubbia l'esistenza del Concilio. Il che si conferma dalla perifrasi ch'egli ado- pera nella lettera del 12 novembre al Cesarini (Doo. vii) per indicare coloro che, in altra ipotesi, avrebbe appellato addirittura: Padri del Concilio. Eorum (dice) qui in Basilea fro Concila causa existunt. '^) Ne riportiamo una parte trai Documenti. (Vedi il Documen- to vii). ^") La lettera d'invito ai Boemi reca il pomposo titolo: Sacro- sancta generalis synodus Basileeoisis, in Spiritu Sancto legitime congregata, unimrsalem Ecclesiam representans etc. etc. Sta nella Collezione dei Concili dopo gli Atti del sinodo di Basilea, ed è la prima delle Epistola et resjtonsiones synodales. Ivi ha la data 15 ot- tobre 1431 ; ma, secondo il Codice pubblicato dal Palacky, la let- tera sarebbe stata spedita il 10 ottobre, e la decisione di scrivere ai Boemi e di chiamarli al Concilio, offrendo loro libera e quieta udien- za, sarebbe stata presa il 28 settembre. (Monum. Cono, etc, ed. cit., p. 113, 118). ^' ) La bolla pontificia si legge nell' Appendice al Concilio di Ba- silea, n. 52. Ne riportiamo una parte tra i Documenti. (Doo. viii). Un Documento riportato dal Martène (loc. cit., col. 50), consistente nella bolla di scioglimento del Concilio, legalizzata a Basilea ad istanza del commissario apostolico da un Giovanni da Cepparello di Prato, dottore in diritto, e notaro apostolico e imperiale, reca la data stessa della lettera indirizzata precedentemente al Cesarini (12 novembre). Il Mansi, annotando il Rainaldi (an. 1431, n. 21), crede conciliar le due date della bolla supponendo che questa fosse scritta lo stesso giorno della lettera (12 novembre) ; ma che la pubblicazione fatta a Roma della bolla fosse differita fino al 18 dicembre. Qui però occorrono alcune osservazioni. La bolla, come sta nel Martène, diffe-- risce da quella della Collezione dei Concili non solo in alcuni luoghi di non molta importanza, ma in uno altresì di grande rilievo. Perocché nel Documento del Martène, dopo la esposizione dei motivi che leg- gonsi nella lettera al cardinale, si vien tosto a dichiarare sciolto il Concilio di Basilea e se ne intima uno a Bologna da aprirsi dopo un anno e mezzo ; mentre nell' altro, terminata la detta esposizione, si soggiunge che fu data facoltà al Cesarini di sciogliere l'assemblea Basileese, ma poiché, dopo la spedizione della lettera, era giunta 52 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA a Roma la notizia che quei di Basilea aveano invitato i Boemi al Concilio, il Papa stesso, senz' altro, scioglieva la raunanza e convo- cava un Concilio a Bologna. Et q%ia (si legge), post transmissio- NEM PRiEFATARUM NOSTRARUM LiTTERARUM, ad noUtiam Tiostram per- venit, ultra ea qua sujperius continentUì\ prmfatos Bohemos ìimre- ticos .... fuisse invitatos Basileam ad disputandum . . . ; ex oiiinc, tenore prmsentium , de ipsorum nostrorum fratrum cardinalium, Consilio et assensi/,, Ooncilium, si quod (ut prccmUtitur) Basile(B congregatum 'oideatur, de apostolicm potestatis nostra plenitudine dissolvimus et totaliter liheramus ; aliudque Concilium in prmfata civitate Bononiensi .... indicimus etc. etc. Ciò premesso, noi Siam di credere che si debba stare a quest' ultima lezione della bolla, anziché alla prima, non sembrandoci ragionevole supporre che il Papa autorizzasse il Cesarini a sciogliere il Concilio, e con- temporaneamente (proprio lo stesso giorno) lo sciogliesse da per sé con una bolla; mentre è cosa naturalissima, che, udita la nuova della chiamata dei Boemi al Concilio, la quale feriva il principio d' autorità parendo mettere in questione cose già solennemente de- cise, il Papa prendesse la risoluzione d' annullare immediatamente egli stesso qualsivoglia atto dei Basileesi collo sciogliere queir as- semblea. Aggiungi che in tutti i Codici da noi consultati si legge la bolla d' Eugenio come si trova nella Collezione comune dei Con- cili e colla stessa data del 18 dicembre, non come sta nel Martène. La supposizione dunque del Mansi non ci pare accettabile. Ma come si spiega questa così grande diversità di lezione della bolla ? A' noi non farebbe meraviglia che ci fosse di mezzo qualche falsificazione. E per non andar troppo in lungo in cosa che non si attiene diret- tamente al presente nostro studio, notiamo che quel Daniele vescovo di Parenzo, inviato dal Papa a Basilea, si comportò in guisa da ispirare poca o nessuna fiducia de' fatti suoi. Infatti, riguardo a tal personaggio, così scrivono all'imperatore Sigismondo i congregati di Basilea : Quidam episcopus Parentinii,s^ sanctissimi domini no- stri Summi Pontiflcis assertus tliesaurarius, quasdam pratensas litteras apostolicas dissolutionis dieta sacra synodi, ut accepimus, attulit, per quas prasens sacrum generale Concilium nititur dis- solvere et novum in unum annum cum medio ad civitatem Bononien- sem indicere, tametsi pr.,efatus episcopus pluribus reverendis PATRiBus OPPGSITUM PAULO antea promiserit. (Martèuo, 1. e, col. 53). Ma sulla strana condotta dell' ambasciatore pontificio è da udire il car- dinal Cesarini nella sua prima lettera a Eugenio pontefice : Dominus Parentinus dixit nuncium venisse de Curia, et prasentatit mihi qVtamdam bullam facultatis dissolvendi Concilium, ante cuius dis- NARRAZIONE 53 soHUonem una, cum Consilio Concila deputarem locum ad decennium. Asseruit niliil aliud habere tangens Concilium^ quam hoc : et non- nulla alia super hoc dixit, tam mihi quam aliis, qua? utinam prò honore episcopalis dignitatis non dixisset. Et quia prius omnes erant valde scaìvdalizati de ipso; de Consilio suo, publice excusavi eum di- cens, quod circa factum Concila nihil ipse habeiat, sed totum erat apud me; et quod nullatenus haberent timere, quia nihil circa hoc faceret. Btiam ipse pluribus magne aicctoritatis dixerat, quod pu- taret se sacrificium prestare diabolo, si aliquid in dissolutionem huius Concila faceret. Et quia omnes male suspicabantur de San- ctitate Vestra propter hanc famam dissolutionis, ne putarent San- ctitatem Vestram hoc procurare ad malum et sine aliquibus motivis, de Consilio dicfi domini Parentini, legi dictam bullam aliquibus maioribiis. Narrato quindi come, dai motivi esposti nella lettera del Papa al Cesarini, si ricavasse che il Papa stesso non era stato bene informato delle cose ed era lasciato nell' ignoranza dei mali che dallo scioglimento del Concilio sarebbero per derivare, prosegue : Habui, super his omnibus qum dixi^ colloquium sape cum ipso do- mino Parentino, et, licei ipse videretur omnino affectus ad disso- lutionem, nihilominus dicebat quod non venerat nisi ad conferendum mecum de materia, et quod regeret se Consilio meo : et secundum quod ego scriberem Yestrm Sanctitati, ita ipse faceret. Immo miUto citius ista intimassem Sanctitati Vestrm, nisi ipse fecisset me differre. Post hoc, uno mane tempestive, prcecipitanter recessit , nulla mihi facta mentione : et fecit dari wcem quod ire volebat ad Argentinam prò exigenda pecunia Camere a quodam collectore. Sed modo Me dictont, quod fuit visus ire versus Bisuntium. De hoc vehementer obstupui, quod ita diffidenter mecum egisset, attentis his que ante dixerat. Ego simpliciter in omnibus sibi credidi : doleo quod negotia fidei tractantur et turbantur cum tanto ludibrio. Remansit hic quidam doctor suus iuvenis, qui ostendit mihi du- plex transsumptum: unum, in quo Sanctitas Vestra dissolvit ; aliud, in quo dat potestatem ipsi Parentino dissolvendi. JDixi, ut estender et mihi originales literas, quia totiens ipstcm inverno va- riasse, et tot falsa et ficta audivi in hac re, quod amodo cogebar ipsi non credere. Adhuc mihi no7i ostendit, sed quandoque dicit unum, quandoque aliud. Rogavi quod vellet ire usque ad domiìium Parentinum ; quod si quid haberet in mandatis , vellet differre usqìie ad duos menses. donec Sanctitatem Vestram consuluissem super his. Nisi videam literas originales, non credam : quia non videntur ista bene congruere, quod committattir mihi dissolutio et quod ante dissolutionem eligam locum cum Consilio Concila : 54 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA et quod ante Romm per se Sanctitas Vestra dissolverit etc. etc. Giuste sono le osservazioni del Cesarini, e veramente sleale la con- dotta del vescovo di Parenzo. Più anche inesplicabile si mostra il suo contegno per la successiva pubblicazione da esso fatta il dì 8 gennaio 1432 della bolla pontificia, per mezzo di Giovanni da Cep- parello, nella forma che si vede nel Martène. La quale, se fosse ge- nuina, farebbe supporre nel Pontefice una doppiezza troppo aliena dal suo carattere, ed anche senza scopo. È da ritenere piuttosto, se mal non vediamo, che Daniele agisse in quel modo per zelo insipiente, contribuendo così a render più gravi le nascenti discordie tra quei di Basilea e la Santa Sede. Però non è questo il solo punto della storia del Concilio di Basilea che forse richiede dagli eruditi nuove indagini accurate. ^^) È il Codice Vaticano Regina 1017, citato di sopra (p. 47). ^^) Interim P atre s de Concilio, privjsq%am de redditu magistri loliannis Pulcìiripatris aliquìd intellexissent , ;paraverunt aliam ambassiatawh ad domimim 'pa;pam transmittendam, et elegerunt ve- neraUles viros, dominum lacobum de Girtz (al. SiriTi) scolastioum Ecclesie Treverensis, et magistrum Thomam Freve (al. Piene) de- cretoTum doctorem, ojicialem parisiensem, qui recesserunt a Basi- lea die ^penultima i;psius mensis decembris. (Cod. cit.j^p, 43). "') Cod. cit., p. 47. ^^ ) Ricaviamo la data (mancante nelle edizioni) dal Codice più volte citato (e. 66 t). '«) Ivi, p. 65. '' ) Ivi, e. 80 t. 2^) Troviamo infatti nello stesso Codice (e. 82 ^j che Giovanni Beaupère fece il suo rapporto il 28 gennaio, annunziando in Con- gregazione che post mtUtos tractatus (Papa) voluit sacrum Concilium dissolvere- È presumibile che fosse giunto di corto a Basilea. Ora la lettera ai fedeli, che diciamo indirizzata prima del ritorno degli inviati, ha per data il 21 di detto mese. Gli ultimi due ambascia- tori non tornarono che nell' aprile, poiché fecero la loro relazione il 16 di detto mese. (Cod. cit., e. 124 tj. NARRAZIONE 55 '*) È la seconda delle citate Episiola et responsiones synodales. '") Secondo il Codice Regina 1017 (e. 83^), il Cesarini avrebbe fatto la dichiarazione di ritirarsi dalla presidenza (cerlis de catisis animitm s%%m ad hoc moventibus) nella Congregazione del dì 8 feb- braio; e in (Quella stessa Congregazione sarebbe stato, a unanimità, eletto presidente Filiberto, vescovo di Coutances, jsro uno mense pro- ximo futuro tantum, iit lionores singulis divider entw. L'aver que- sti apposto il suo sigillo a un atto di quell' assemblea qualche giorno prima d'esser fatto presidente (21 gennaio) può spiegarsi (senza bisogno d'immaginare errori di data) supponendo che il Cesarini avesse ricusato di apporre la sua firma anche prima d'aver dichia- rato officialmente che intendeva dimettersi dall' ufficio di presidenza, e che il consesso avesse incaricato il vescovo di Coutances ad ap- porre la sua per quel titolo stesso (forse di anzianità) per cui fu scelto, pochi giorni appresso, presidente provvisorio. — Riguardo poi a sif- fatta presidenza è registrato nel solito diario (p. 109) che il 14 di marzo fu confermato il vescovo Filiberto fino al ritorno degli amba- sciatori da Roma, o quousque dominus cardinalis legatus liaheret alia nova a Curia de ipsius presidentia, vel eam vellet reassu- mere. Gli ambasciatori fecero il loro rapporto, come abbiam detto di aopra, il 16 d' aprile, e pochi giorni dopo (25 aprile) l' assem- blea mandò 'solenne invito al Cesarini perchè riassumesse la pre- sidenza. Fuit conclusum quod prò parte Concila adiretur dominus cardinalis legatus. ut exhortaretur dulcibus et lionestis verMs ut vel- let in hoc sacro Concilio, sic%it in principio Concila consueverat, presidsre. Et ad hoc fuerunt deputati domini archiepiscopus Me- diolanensis ; Albiganensis, Rati&ponensis, Gebennensis et Lausanen- sis episcopi; abbas Cisterciensis, magister Johannes Pulchripatris ; prior Petrecastri et magister Henricus Ordinis pradicatorum, am- bassiatores domini Maguntini (e. 125 t). Ma il cardinale non ri- prese la presidenza che nel settembre successivo e a condizione di lasciarla di nuovo a suo piacimento. Non lasciò mai però di pren- der parte ai lavori dell' assemblea. ^') Vedi la citata lettera del Cesarini al Sommo Pontefice. ^^) Vedi il Documento xix. — Intorno alla controversia tra il celebre cardinal Capranica e il Pontefice Eugenio è da consultare la vita di detto cardinale scritta dal Catalani, e il Codice Strozzia- no 33 della Biblioteca Laurenziana. • 56 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA '^ ) « Decernimus et declaramus, prsefatum generale Con- » cilium Basileense a tempore prsedictse inchoationis suse legitime » Gontinaatum fuisse et esse, prosecutionemque semper habuisse, » continuari ac prosecutionem habere debere ad prsedicta et perti- » nentia ad ea, perinde ac si nulla dlssolutio facta fuisset. Quinimmo » prESfatam dissolutionem irritam et inanem ...... declarantes, » ipsum sacrum generale Concilium Basileense pure, simpliciter et » cura effectu ac omni devotione et favore prosequimur, et prosegui » intendimus .... » (Ada Cono. Basii., sess. xvi). Si veda nel Documento xxv come il Pontefice, dissimulando i gravi torti rice- vuti dai Basileesi, fosse animato da sentimenti di concordia e di pace. ^'*) È stato trattato anco di recente questo argomento dalla (7«- vìUà Cattolica (serie vii, voi. iv, pag. 696-707) nel suo importan- tissimo studio, che ha per titolo : La dottrina di sant' Antonino, arcivescovo di Firenze, intorno aW infallibilità ^e' Pa^i e la loro superiorità sui Concili. ^^] D. IOAN. DE TURKEOREMATA , Summa dC Ecclesia , lib. Il, cap. 100, Venetiis, ap. Michaelem Tramezinum, 1561, e. 238 1. ^^) Unde (scrive il Turrecremata, 1. e, p. 239) i;pse, videlicet Eli/genius, Flore%tia in disputi atioìie publica, de qua nos',in minoriius constituti, r esponde baonus alleganti in favorem Basiliensium reve- rendissimo domino IiUiano de Ccesarinis, Sancta Sabina presbytero cardinali, prmsentibws dominis cardinalibus pluribusque aliis pra- latis et officialibus Curim, ad argumentum de huiusmodi bullis re- spondit, ita dicens : Kos quidem bene progressum Concilii ap- PROBAVIMUS, VOLENTES UT PROCEDERET UT INCEPERAT : NON TAMEN APPROBAviMus * Eius DECRETA Prceterea, quod dominus Euge- %ius,approbando processum Concilii, non approbaverit decreta illius, exinde manifeste colligitur, quod, licet Basilienses cum macoimo stu- dio repetitis vicibus supplicaverunt, oraverunt et requisierunt per oratores suos ut dominus Eugenius eorum decreta approbaret et con- Jìrmaret, nunquam tamen talem approbationem aut conjirmationem habere ab eo potuerunt. *'') Eugenius interea, assiduis Gmsaris persuasionibus pulsus, * Nell'edizione citata si legue: « non tamen approbamits eius decreta; » ma ab- biamo corretto il passo conforme la lezione del Codice B, VHI, 142 della Biblioteca Chigi di Roma, che è altresì la più naturale. Questo magnifico Codice, scritto circa 1' anno 1460, potrebbe utilmente servire alla ristampa della dottissima Opera del cardinale De Turrecre- mata, che ha per titolo : Summa de Ecclesia. NARRAZIONE 57 cum Patribws in hanc sententiam convenit : Basileenses omnia can- tra Ewgenium, apostolicam sedem, cardinales romancB Ecclesia et Pontiflcìs sectatores acta revocarent, eiusque prasidentes admitte- rent; Eugenius vero projiteretur Concilium Basilea esse et hacte- nus legitime fuisse , et omnia contra Concilium et conciliares quosUbet decreta statutaqwe^ maxime contra non citatos aut defen- sos legitime, pariter revocaret Goncilioque piene adìicereret. (Summa Conciliorum Basileensis, Fiorentini etc, n. 34). ^^ ) Gli Atti della decimasesta sessione dicono così : « . . . . eadem » sancta synodus decernit et declarat, prsefatum dominum Eugenium » per prsedictas litteras satisfecisse plenarie monitioni, citationi et » requisitioni huius sacri Concilii, prout in Decreto, in decimaquarta » sessione promulgato et in schedala in eodem Decreto inserta, con » tinetur; ipsasque litteras approbat, acceptat et admittit, ratasque » habet et gratas, et sic ab omnibus haberi vult; mandans dicta- » rum litterarum transumpta sub bulla sacri Concilii dari debere » omnibus habere volentibus ; quibus transumptis eamdem fidem » dari decernit quse ipsis litteris originalibus daretur. » ^') Op. cit., voi. II, Conchiiisione, pag. 195. *") Op. cit, lib. Lxxxii, voi. XI, pag. 435. *' ) Dalla sessione xv alla xxv. Gap. iti. Trattative dei greci col Papa e coN'assemblea Basileese per ristabilire l'unione in un Concilio generale. Ac- cordo definitivo per la sua celebrazione in Occidente. 1. Eugenio IV conferma agli ambasciatori greci le promesse del suo predecessore. Si conviene di celebrare il Concilio a Bologna. Per questo e per altri motivi, il Papa scioglie l'assemblea Basileese e intima un Concilio in detta città. Prega l'impera- tore Sigismondo a instare presso i greci affinchè vogliano soddisfare ai contratti impegni. — 2. Ma neppur questa volta gli accordi si riducono ad atto. — 3. Con- tinua nondimeno, da ambe le parti, il desiderio e lo studio di ristabilire l'unione. — 4. Nuove proposte dei greci, fatte in Roma, giudicate inammissibili dal Sommo Pon- tefice. II quale, per render più facile un accordo definitivo, stabilisce di mandare un nunzio a Costantinopoli. — 6. Elegge a tale ufficio Cristoforo Graratoni, suo segre- tario. I greci, dopo molte conferenze col nunzio, ripigliano V antico progetto di ce- lebrare il Concilio a Costantinopoli. Il Pontefice invierebbe im I^egato con prelati e teologi, coi quali sarebbero discussi i punti controversi, e, chiarita la verità, si starebbe alla decisione del sinodo. Torna il Garatoni a Roma. La proposta è appro- vata dal Papa, il quale compendia in capitoli le condizioni del convegno e invia nuovamente il suo nunzio con pieno mandato di stringere i patti conforme il te- nore di quelli. Breve esposizione dei capitoli. Il Garatoni, reduce a Costantinopoli, riesce compiutamente nella sua missione. L'Imperatore e il Patriarca sottoscrivono i capitoli e ne giurano solennemente V osservanza. Il segretario del Papa si rimette in cammino alla volta di Roma coi due oratori greci Giorgio Dissipato e Manuele Dissipato, incaricati d'assistere alla conferma papale dei capitoli stessi, e d'inten- dersi cogli altri ambasciatori d' Oriente che si trovano a Basilea. Grandi speranze di riuscita. Venerazione degli Orientali per la Chiesa di Roma. — 6. Fatti, relativi allo stesso negozio, contemporanei alle trattative suddette, a) Prima dell'arrivo a Costantinopoli di Cristoforo Garatoni, e inconsapevole il Papa, giungono in quella città due ambasciatori Basileesi, Antonio vescovo di Suda, e frate Alberto de Cri- spis maestro di teologia, per invitare i greci a spedire oratori a Basilea a fine di con- certare il modo di ristabilire l'unione. I greci consentono alla domanda inviando, con istruzioni opportune, Demetrio Paleologo grande stratopedarca, il monaco Isidoro e Giovanni Dissipato. Inesattezze del Siropulo intorno all'ambasceria dei Basileesi. b) Come possa spiegarsi il singolare contegno dei greci riguardo alle trattative da essi condotte contemporaneamente col Papa e col Concilio, e) Onorevole accoglienza del Concilio ai tre oratori d'Oriente. Conferenze e capitoli concordati. Decreto -StcM* pia mater del '7 settembre 1434 che sancisce solennemente 1' osservanza dei medesimi. Il sinodo dovrà tenersi in uno dei luoghi d'Occidente, indicati in detto Decreto. I greci NARRAZIONE 59 pongono per condizione essenziale l'assenso del Pontefice, d) Questi, avuto sentore della presenza di greci oratori a Basilea, scrive al Concilio, per sua norma, a che punto sono le trattative per esso condotte direttamente coli' Imperatore e col Pa- triarca, e annunzia che sta aspettando il secondo ritorno del Garatoni coli' approva- zione dei capitoli concernenti la celebrazione di un Concilio a Costantinopoli. Giunge a Roma Simone Freron, incaricato dai Basileesi di chiedere al Papa 1' approvazione del Decreto Sicut pia mater. Meraviglia e disgusto del Sommo Pontefice alla notizia di tal convenzione. Sua prudente riserva. Savie obiezioni al Decreto. Se però il Con- cilio non le riconosce giuste, il Papa, per amor della pace, accondiscende a prestare l'assenso richiestogli. — 7. Ritorno del Garatoni coli' approvazione dei capitoli pon- tifici. È accompagnato dai due ambasciatori greci nominati di sopra. Eugenio invia a Basilea il Garatoni e i detti ambasciatori per trarre alla sua sentenza i Basileesi. Questi persistono nel loro avviso. Futilità degli argomenti che adducono. I greci oratori, visto vano ogni sforzo per far cangiare opinione ai Basileesi, fanno uso delle istruzioni ricevute per il caso del rifiuto, consentendo anch'essi al Decreto Sicut pia mater. — 8. I Padri annunziano al Sommo Pontefice che stanno fermi nella loro sentenza. Il Papa, fedele alla promessa, dà il suo consenso, e spedisce nuovamente il Garatoni a Costantinopoli per renderne intesi l'Imperatore ed il Pa- triarca. — 9. Grave responsabilità del Concilio di Basilea per l'improvvido ri- fiuto. — Note. \ . — L'ambasceria rammentata di sopra \ la quale aveva a capo Marco lagari, presentossi al pontefice Eugenio per domandargli la esecuzione dei patti già conclusi tra i greci e il suo predecessore Martino. Requirentes ex tractatis eisdem,pro unione et Teductione ]JT(Bdictis^ qttod, sicuti cum predecessore nostro et fratribus eisdem (cardinalibus) con- venerant, dignaremur exequi, et in loco eis apto generale Concilium facere convocari ; requirentes etiam- ^ramissas expensas et alia secimdum dictas conventiones sili promissa. Eugenio IV, il quale fino dai tempi del Concilio di Costanza avea caldeggiato il negozio dell'unione e preso parte at- tivissima alle susseguenti trattative (siccome in molti luoghi delle sue lettere egli ama rammentare), dichiarossi pronto, propter executionem tanti boni, a osservare gì' impegni del suo predecessore. II. perchè offrì ai greci le somme neces- sarie al loro trasporto in Occidente ed al ritorno in patria, ed ogni altra somma necessaria all' uopo od opportuna, giusta le convenzioni stabilite. Quanto alla scelta del luogo per la celebrazione del Concilio, dovendosi eleggere una città d'Italia (ctcm alibi prò grecis comniode fieri non pò s- set), vennero specialmente nominate Roma, Ancona e Bo- logna; e, quantunque Roma piacesse piiì d'ogni altra città 60 PARTE t»RIMA - SEZIONE PRIMA al Sommo Pontefice e al sacro collegio dei cardinali, pure, per maggior comodo dei greci e dei prelati d' oltremonte, volle il Papa si eleggesse la città di Bologna; la quale, propter habilìtatem navigationis eorum (grsecorum), et propter aditttm viciniorem ultramontanorum ad Italiam, capacitatem loci, et alias conditiones, fu reputata idonea. Marco lagari die sicurtà al Pontefice che l' imperatore Pa- leologo e il Patriarca di Costantinopoli avrebbero spedito in Occidente solenne ambasceria con pieni poteri. Questa speranza del ritorno dei greci alla cattolica unità fu tra i principali motivi che indussero Eugenio IV a sciogliere r assemblea Basileese ed intimare un Concilio a Bologna. Considerantes itague (egli dice nella Bolla di convocazione del l'8 dicembre 1431) predicta, et quod in tota repuhlica christianorum nihil sanctius, nihil optahilius esse posset, quam grcBcam Ecclesiam, olim tot sanctis et viris claris- simis illustrem, dimissis errorihus, reductam videri ad ritum romane et univeTsalis Ecdesi(E; compreTiendimus necessa- rium ad conveniens spatiicm temporis in Bononiam generale Concilium convocari ^, Il giorno stesso della convocazione del nuovo Concilio, il Sommo Pontefice, per assicurare il felice compimento delle trattative, inviò lettere all' imperatore Sigismondo, pregandolo a instare presso il greco Imperatore ed il Pa- triarca, affinchè fossero mantenuti gP impegni per essi contratti ^. 2. — Quali fossero i patti già stabiliti tra Martino V ed i greci, confermati poscia da Eugenio IV, non pos- siamo indicare con precisione. Sembrerebbe a prima vista dovessero esser quelli stessi che abbiam riportato a pag. xviii della Sezione seconda (ai quali assegnammo per data 1' an- no 1430, perchè probabilmente riferisconsi agli ultimi tempi del pontificato di Martino) ; ma alcune frasi dei Documenti successivi ne fanno arguire che quelle convenzioni, da noi pubblicate sulla fede del Codice Strozziano, andassero sog- gette a nuovi cangiamenti prima della morte di quel Ponte- NARRAZIONE 61 fice. In esse infatti si legge che il Paleologo e i quattro Pa- triarchi d' Oriente sarebbero intervenuti al Concilio * ; ma i Documenti vii, viii e ix, nei quali si discorre dei fatti testé narrati, fanno menzione soltanto di greci oratori muniti di pieni poteri "". Non occorre però trattenerci su tale argo- mento, che anco questa volta gli accordi non furono messi in atto, a causa probabilmente, per parte dei greci, delle vittorie d' Amurat, e, per parte degli occidentali, delle gravi controversie tra il Papa e quei di Basilea. 5. — Ciò non pertanto non veniva meno appo i greci la brama della riconciliazione, e vediam fatto ricordo, in un Documento dell' anno successivo 1432 ^, d' un altro in- viato del Paleologo presso il Sommo Pontefice. Sembra che nuove difficoltà fossero sorte anche coi ^reci sulla sede del futuro Concilio, e che questo inviato avesse l' incarico d'ap- pianarle. Secretarium Imperatoris grcBcorum (narrava al con- sesso Basileese l'arcivescovo di Rodi il 22 agosto 1432 ^) NUPER ad se venientem ita grate remisit (Eugenius), 2it idem Im^erator statuerit legationeni amplissimar,i ad Stimmum Pontificera dare, ut de loco aliquo idoneo prò congreganda SYNODo videatur. Ma sopraggiunsero nuovi ostacoli. Hoc iam factum fuisse credendum est (continua l' oratore pon- tifìcio) nisi aliquis inspectatus casus impedimento fuisset. Della brama perseverante dei greci per il ristabilimento dell' unione discorre con patrio affetto 1' arcivescovo di Rodi, dopo aver rammentato ciò che per essi fu fatto a tempo di Martino. Eadem est (egli dice) gentis illius ad recon- ciliationis opus intentio, idem omnino desiderium, eadem postulatio ; nisi quodfilius, qui nwper imperio successit, ad unionis negotium long e ardentior sii quam unquam fuerit pater ; quo flt ut ad conciliandam gentem illam cat]iolicSì/- nodus (egli narra) septingentorum epi.scoporum, cum meliori parte cardinalium, Basile(B celebrahatur, presidente Are- latensi, ut ahusus aliquot ahsurdissimos tollant, qui in par- tihus Italice perniciose obrepserant ; maxime vero ut inso- lescentem magis magisque Papce potentiam deprimant, eiusque Curiamo iniecto freno coerceant. Legati a Concilio, episcopus Sudensis, et cum ilio quidam doctor Albertus, huc appulerunt cum literis ad Im^peratorem et Patriarcliam. Et mirijice predicabant Basileensis Concilii eminentiam et potestatem supra Papam ; quod illud rectius unionem inter Ecclesias ordinare valeat et ad speratum exitum perduce- re ; quod plurimi regum et maximi Concilio adìmrescerent^ et^ pre cceteris^ (Jermanim imperator Sigismundus ; adeo ut illinc potius quam a Papa greci rebus collapsis amplissima subsidia %equirant. Pmperator noster Jiis facile inducitur ut credati coepitque circumspicère quos remittat ad Conci- lium legatos ; tandemque eleqit dominum Demetrium Pa- leologum, summum militie prefcctum ; in hieromonachis^ multa reverentia dignissimum, venerabilis monasterii Sancii Demetrii tum Prepositum, dominum Isidorum, postea crea- tum Russie metropolitanum, et a Papa subvectum in sublime harathrum cardinalium ; addiditque tcrtium Paleologi ducis NARRAZIONE f)7 (jpncTmn, dominuw Ioanncm, his cons'itlcm. Et, j)riy,fi(ivmii lagaris cum sms reverferetur^ aut intdligeret Imfcrainr quo ajf'ect'u papa Eitgenvus legatos suos et mandala rccc- pisset, hos compulii ire sine ulteriori teryiversationr et mora, eormnque siniim toto scrinio privatormn a ,'ìcìijho pneceptorum. implevit^ et cum litteris, ah ipso et Patriarci! a scriptis, dedit plenissimam potestatem, tit, si comperissent in Coìicilio Basileensi qìialia ipse docuerat, Patresrjue ad Impcratoris et grcecorum vota inclinare, et vera esse qum legati Basileenses perìiihuissent , liherrhne sponderent, inter- posita etiam fide certa^ Imperatorem cum Patriarcha et universo clero orientali venturos qua illi duci areni, syno- dumque generalem in quocumque terrarum cardine Jìgerent. Et^ ìbis onusti mandatis, Bemetrius cum collegis sese in iter coniiciunt ^^. Lo storico greco si mostra assai male informato delle cose del Concilio. I settecento vescovi che lo componevano sono un sogno della sua immaginazione. AH' epoca cui si riferisce il racconto di lui, il numero dei vescovi presenti a Basilea era di poche diecine. Questo numero salì solo a una cifra più alta, allorché il Papa ebbe reso legittimo quel consesso ; ma il maximuni dei personaggi mitrati fu di centocinquanta ; numero che ben presto decrebbe, pro- babilmente per la falsa via in cui si pose il Concilio. Il perchè nel primo semestre dell' anno 1436 i vescovi non giungevano a venticinque ^^. La parte raigliore dei car- dinali non trovavasi a Basilea, come afferma il Siropulo, ma presso il ' Pontefice. I due o tre porporati di Basilea divennero degna parte del Sacro Collegio, allorquando, ri- conosciuto il loro errore, tornarono all' obbedienza del Pon- tefice. Quanto al cardinale d' Allemand, arcivescovo d'Ar- les, e' non fu presidente dell' assemblea Basileese se non dopo la partenza del Cesarini, la quale avvenne parecchi anni appresso. Veda il lettore quante inesattezze in poche linee di pretesa storia ! Che diremo dello scopo che il greco autore assegna al Concilio? Egli, senza addarsene, fa 68 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA testimonianza che a Basilea si cercava non il bene della Chiesa, ma 1" abbassamento della Sede Apostolica. Preziosa confessione è pur quella che i Basileesi, per mezzo dei Legati, predicavano la loro superiorità sul Pontefice e fa- cevano ogni sforzo per allontanare i greci da Roma e trargli a Basilea, esaltando accortamente le loro alleanze coi principi , e coli' imperatore Sigismondo. Ben capivano quanto alto sarebbe asceso il prestigio della loro autorità, se la pacificazione orientale si fosse compita per ]oro opera. L' imperatore dei greci lasciossi prendere alle arti di costoro, e, posti quasi in dimenticanza i negoziati da lunga mano condotti e non mai dismessi con Roma, inviò a Ba- silea la solenne ambasciata di cui fa parola il Siropulo. I due Documenti xiv e xv ne fanno conoscere lo scopo di questa missione. Il primo, che ha la data del 15 ottobre 1433, è una lettera del Patriarca costantinopolitano Giuseppe ai Basileesi, colla quale si domanda la celebrazione di un Concilio ecumenico secondo la forma degli antichi Concili; e quello che ivi di comune accordo sarà stabilito, dovrà da tutti esser mantenuto, Opportune istruzioni son date agli ambasciatori per istabilire i modi d'esecuzione di questo disegno. Ad presens .... vestris reverentiis scfibimus, qua- Tcntes fiefi Concilium ymmcnicum suh prascntia omnium 'pcTsonaTum necessario dehentium adesse, secundum anti- quum ordinem et consuetudinem ; et tale Concilium fieri canonicum, liherum^ inviolatum, et simpliciter secundum formas antiquorum ycumenicorum Conciliorum : et illud omne quod, Deo dante, in tali Concilio unanimiter et con- corditer conclusum fuerit, hoc firmum liaheri induhitanter sine contradictione et lite quacumque .... Cum vero sint aliqtia necessaria ad hoc et eius operis executiva, commi- simtis de istis prcedictis nostris amhassiatorihus, qui reve- rentiis vestris latius et clarius omnia referent et manife- stahmt^ placeatqtie reverentiis vestris eisdem fidem ^lenam adhibere. L' altro Documento ha la data dell' 1 1 novembre, ed è il mandato del greco imperatore che dà pieni poteri NARRAZIONE 60 ai suddetti ambasciatori per concertare la celebrazione del Concilio ecumenico. E pure da consultarsi la lettera ai Bàsileesi dei vescovi Giovanni ed Isaia, la quale ci fa conoscere altresì le buone disposizioni della nazione ar- 97 mena . b) Dopo la partenza degli ambasciatori greci, vale a dire sul principiare dell' anno 1434, sarebbe giunto a Co- stantinopoli, secondo il nostro computo, V inviato pontifìcio Cristoforo Garatoni. Certo dee far meraviglia come i greci, air ora stessa che i loro ambasciatori, muniti di pieno man- dato, stavano forse concertando coi Bàsileesi la celebrazione d'un Concilio nelle parti d'Occidente, proponessero al Sommo Pontefice che questo si celebrasse a Costantinopoli, e, udita r accettazione di lui, soscrivessero solennemente i capitoli di cui parlammo di sopra. Ca^nttùla autem (scrive il Garatoni) in Documenti forma redacta sunt, rata et suhscripta per ipsos Imperatore/m et Patriarcham, ac sigillis eorum mu- nita inxta morem suutii ^^. Forse abbracciarono il nuovo partito dopoché ebbero inteso per le relazioni di Cristoforo il vero stato delle cose riguardo a Basilea. Vuoisi anche avvertire che il consenso alla proposta di recarsi in Occi- dente era stato fin da principio prestato da essi a ma- lincuore, e che gli oratori spediti a Basilea aveano per prima istruzione di tentare che il Concilio si celebrasse a Costantinopoli ^^. Il perchè, vedendo i greci le presenti disposizioni del Papa, non tardai'ono ad afferrar V occasione, e strinsero i patti che abbiam riferito. S' ascolti su questo proposito l'imperatore Paleologo,,che così giustifica appo i Bàsileesi il subitaneo accordo col Papa : Ad legationem nohis prius fadam per vestras reverentias resjìonsum- de- dimus per nostros amhassiatores ad vos transmissos Interea vero prcefatus dominus Papa misit ad nos nuntium suum et secretarium, venerahilem Cìcristophorum Garatonum, concedens prò tali proposito et permittens qu(B nos prius petehamus et desiderahamtcs, videlicet quod fiat synodus prò dieta materia wiionis in ìiac urbe ConstantinopoUtana: gnem 70 PARTE PEIMA - SEZIONE PRIMA nuntium Uhentissime vidimus, atque vidimus et acceptàci- mus illud memhmm, quia nobis videtur maxime tendere ad perfectionem diete sanctissimce rei, p'O'pter catisas ve stris reverentiis relatas et manifestatas per nostros amhassia- tores ^^. Aggiunge l' Imperatore die tanto più volentieri aveva accolto il nuovo partito, in quanto che dal Garatoni era stato assicurato esser d' un solo volere il Papa ed il Concilio così in questo come negli altri negozi. Et multo 'iiiayis lihenteo" acceptaviimos, (juia certificavit nos dictus nuntius, dictum dominimi Papam et vestras reverentias, tam in hac re quam singulis aliis, esse eiusdem vohmtatis ; quod nohis gratissimwn est. La qual cosa crediamo doversi intendere dell'accordo ristabilito colla Bolla Diidum del 15 dicembre 1433 '^V e con quello che esisteva in genere tra il Papa e il Concilio quanto al voler 1' unione coi greci ; non già in particolare quanto al luogo in cui si sarebbe cele- brato un sinodo cogli Orientali per ristabilirla; perocché sappiamo che il Concilio anelava a trarre i greci a Basilea. Ogni altra interpretazione porterebbe ad accusar di men- dacio il Garatoni o l' Imperatore ; al che nessuna ragione ci astringe. Il Siropulo racconta come Eugenio, avendo inteso r andata degli ambasciatori greci al Concilio di Basilea, spedisse tosto il Garatoni a Costantinopoli per impedire ogni accordo tra quello e gli Orientali. C'w/a' Eugenius (egli scrive) perdidicisset Imperatorem ad Ba- sileense Conciliiim legatos adornasse, veritus ne id non modo ad imminutionem, sed ad plenarlam catastrophen ac Tuinam culminis sui tenderei si cum Basileensìhus Orien- tales in synodum. coalescerent, Christophorum, Corones episcopimi ^^, ad nos cum literis festlnanter direxit., et huc con'oenire nostros in si/nodnni adsti'pulatus est: quod et Patriarcha et nostrilm, quotquot aderant, propensissimis animis amplectelantur ^^. Ma anche qui è da notare una nuova inesattezza, perocché il Garatoni fu spedito la prima volta nel mese di luglio 1433, mentre i greci ambasciatori mossero alla volta di Basilea verso la fine dell' anno stesso N A R II A / 1 ( ) N E 71 0 sul principiare del seguente. Le spedizioni di Roma e di Basilea debbono dirsi contemporanee, quantunque V ar- rivo della prima subisse per avventura il ritardo che ab- biamo congetturato di sopra. o) L' arrivo a Basilea della legazione greca non ebbe luogo che nel luglio dell' anno seguente 1434. Causa di cosi lungo ritardo fu dapprima lo stato procelloso del mare che costrinse gli ambasciatori a tornare in porto ; poi le molte traversie del viaggio terrestre, durante il quale furono una volta assaliti da bande armate e spogliati di tutto ^^. Al- ludendo a questi fatti, il cardinal Cesarini attribuiva tali ostacoli alla rabbia del nemico infernale. Previdehat (egli dice), advenientihis vodis, posse JieH pacem in Ecclesia Dei, ciii'us tantam intelligehat futiiTam utilitatem ut ex nulla mufiiam pace tanta provenerit ; proinde terra marique vos a sancto proposito deturbare conabatitr, nunc potestatihus aeris mare commovens, nunc raptorum scevitiani instigans ut e OS millatenus ad locum pacis noòiscum de pace con- oeniretis. Sed Christus^ Salvator noster, sponsam suani Ecclesìam. consolari volens, et ventis ac latronihcs fortio- rem vobis animum tribtcens, per varios casus ac discrimina tandem incolumes ad liane sanctam synodìim perduxit ecc. ^^. Accolti con grandi onori dai Basileesi ed ammessi in Congregazione generale alla presenza dei Padri, i Legati d' Oriente udirono dal cardinal Cesarini, presidente del Con- cilio, parole d' amicizia e d' encomio, e caldo invito a supe- rare ogni ostacolo per ristabilire la tanto sospirata unione delle Chiese. Splendida invero è 1' orazione del Cesarini, de- gna d' un cuore sinceramente cristiano, sublime il quadro eh' ei traccia della Chiesa riunita. 0 quam gloviosum (con- chiude) tunc erit esse christianum ! 0 quam longe lateqtie Jides orthodoxa palmites suos diffundet ! Quantus Itine cliri- stiancB religioni redundabit Jtonor, decus ac gloria ! quan- tusqtte tremor et pavor adversariis suis ^'° ! Non meno spi- rante ardentissima brama d' unione e di pace è il discorso che il greco oratore Isidoro, a nomo della sua nazione, ri- 72 PARTE PRIMA - SEZIONlì PIUMA volge al Concilio ^'^. L' uno e 1' altro oratore accenna alle dif- ferenze dommatiche delle due Chiese, ed è degno d' osser- vazione come da ambo le parti se ne confessi là tenuità e se ne riconosca facile 1' appianamento. jSed video (dice il cardinale) in ipso ostii limine offendiciilmn qiwddam ; sed FORTE parvum. Nescio qìiis, verbalis forsitan, dijf'erent'KB ohex se interponit, et nos pafuinper ab ingressii retar dat .... Si considereinus in (£%iam parva re diferinius et in quot ac quihus convenimus, eriibescendum erit quod inter nos dissidium durare amplitis Jtoc patimniir. Utrique fatemur unum Deum, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum^ tres personas in mutate sub stantie ; utrique tenemus Vetus Testamentum ; utriq%ie Nó-cum ; plurvinos sanctos doctores tam yrcecos quam latinos utrique tenemus et approbamus. Impossibile est quin, ex his pUifimis in quibus tmanimiter consentimus , elici non possit veritas. hnpossihile certe ar- bitrar per tot librorum vohrmina, qiue vel a Beo nel a Spiritu Dei per sanctos Patres sunt condita, in quibus qutecumqUe ad salutem necessaria descripta sunt, omnem quce inter nos est differentiam evacuari non posse. H(Bc veritas, licet scepenumero declarata sit, et postremo in sacro Concilio Lugdunensi omnis sublata discordia, niìiilomimis, si quis adirne scrupuhis restat, si quis ampliorem de darà - tioneon effiagitat, ecce nostra sancta mater Eccletia, Me in Spiritu S aneto congregata, paratam se qffert, iuxta doctri- nam beati Petri, omni pascenti de ea quce in.se est fide, reddere rationem. cum omni caritate et mansuetudine. 11 monaco Isidoro, tracciando in brevi tratti la storia dello scisma, nescio equo pacto, dice, discordia quaìdam^ in Ecclesia Dei nata est, causis ncque probatis, neque magnis, ncque alterutri partium multimi nocentibus. Si aprirono tosto conferenze tra gli ambasciatori ed una scelta Commissione di Padri del Concilio. I greci assicu- ravano che la sola via, ma sicura, di ristabilire T unione era la celebrazione d" un Concilio ecumenico, in cui le Chiese deir Oriente e delT Occidente convenissero '^^. Chiesero dap- NA I! I! ,\ ZI OM !■; 73 prima, in conformità delle loro istruzioni, che si scogliest^e Costantinopoli a sede del sacro convegno, ed offrirono, pel- le spese, sussidi ai latini. Dall' altro l;i1o i Basileesi avreb- ber voluto che la elezione cadesse su Basilea, ed offrivano anch'essi le somme a ciò necessarie. Or nessuna delle parti consentì alle domande dell' altra. In riguardo però del gran bene che si voleva raggiungere, i deputati del Concilio giudicarono che non conveniva trascurare il negozio per la questione della sede del Concilio : iadicarunt oion expe- dirr vt, proptcr locam dumto.xat, tantum honum negligere- tnr. Questa degna sentenza, che si volle registrata nella convenzione coi greci, fu, come vedremo, un'anticipata con- danna della susseguente condotta dei Basileesi. Anche i Legati orientali cessarono dalla prima domanda, dichiarando però che le spese sarebbero toccate ai latini. Fu convenuto adunque che il Concilio si terrebbe in Occidente, che fa- rebbesi ogni sforzo per indurre Y Imperatore ed il Patriarca ad accettare la città di Basilea, ma che, non potendosi ot- tener ciò, esso avrebbe la sede (a scelta dei Padri di Ba- silea) in uno dei luoghi così indicati : Loca nominata snnt : Calabria, Ancona, vel alia terra maritima, Bononia^ Me- diolanmn, vel alia civitas in Italia: extra Italiani, Buda in Hnngaria, Vienna in Austria, et ad ultimimi Sabaiidia. Vedremo a quante controversie die orig-ine o pretesto que- sta formula. Fu poi stabilito che l' imperatore dei greci, il patriarca di Costantinopoli e gli altri tre patriarchi orien- tali, gli arcivescovi, i vescovi e gli altri ecclesiastici che comodamente il potessero, si recherebbero al Concilio. I de- legati dei principi e dei prelati sarebbero muniti di pieni poteri. Il Concilio di Basilea invierebbe a Costantinopoli uno 0 pili ambasciatori, i quali metterebbero a disposizione deir Imperatore ottomila ducati per le spese necessarie a congregare i prelati orientali in detta città. I latini fareb- bero altresì le spese di quattro galere grosse per la ve- nuta e il ritorno dei greci fino al numero di settecento persone. Le quali sarebbero spesate in questa guisa: Quin- 74 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA dicimila ducati per le necessità del viaggio fino al porto cui dovrebbero approdare : quanto al resto, fino al ritorno in patria, la Chiesa d' Occidente farebbe loro impensas ho- nestas. Prima dell' agosto del seguente anno 1435 il Con- cilio di Basilea invierebbe a Costantinopoli due galere grosse e due sottili con trecento balestrieri per la custodia della città durante V assenza dell' Imperatore. Su queste salirebbero altri oratori del Concilio insieme a Demetrio Paleologo, grande stratopedarca e primo ambasciatore del greco sire. Detti oratori recherebbero i quindicimila ducati, e ne metterebbero a disposizione dei greci altri diecimila, ove questi fossero necessari alla difesa di Costantinopoli nell'assenza suddetta. I medesimi annunzierebbero all'Im- peratore r ultimo luogo dello sbarco e la città (fra le no- minate di sopra) destinata dai Basileesi ad accogliere i Padri delle due Chiese. Dovrebbero però insistere per Basilea. Fino a quel tempo il Concilio, attualmente ivi adunato, ri- marrebbe al suo posto ; e, se per avventura fosse costretto a sciogliersi per legittimo impedimento, trasferirebbe la sua residenza in altra città a forma del capo Freguens del Con- cilio di Costanza. Ove gli Orientali non consentissero portarsi a Basilea, i Padri ivi raccolti recherebbonsi, entro lo spazio d' un mese dallo sbarco di quelli, nella città nuo- vamente eletta. Questi furono i capi principali convenuti tra i delegati del Concilio e i plenipotenziari greci. Si stabili eziandio che i capi suddetti dovessero approvarsi solenne- mente dal Concilio per Decreto e con Bolla ; che dipoi doves- sero ricevere per Bolle patenti V espresso consenso del Pon- tefice ; che, finalmente, prcedicta omnia et singula intelligi deheant bona Jlde, sine dolo et f rande, et ahsqtoe impedi- mento ■ legitimo et manifesto. Richiesti i greci d' esporre il significato di certe voci adoperate nelle loro istruzioni, di- chiararono intendere per sinodo universale un sinodo cui fossero presenti, personalmente o per mezzo di procuratori, il Papa, i Patriarchi e gli altri prelati ; colle parole Uhero e inviolato voler significare che a ciascuno sia lecito prò- N A1U5 AZIONK ''"^ ferire liboraniente, senza iin[)ediinento u violenza il suu pa- rere ; seìua contesa^ vale a dire senza risse o contumelie, non escludendo però il disputare e confiM-ire pacificamente, onestamente e con carità secoido il bisogno. Come poi do- vessero intendersi le voci apvstidico e ra'nomco, come proce- dere nel sinodo, e come risolversi i dubbi che fossero per nascere; spetterebbe ;il sinodo il dichiarare. Quanto agli onori da rendere all' Imperatore ed alla Chiesa greca, si starebbe a quello ch'era in uso all'epoca in cui avvenne lo scisma, sahis scmpcr iuribus, ìmiovibus^ jprivilegiu et dignitatihis Summi Pontificia et romanre Eccleave et vm- peratoris roinanoruni •^^. 1 capitoli così concordati vennero sottoposti, secondo la pratica del Concilio, all' approvazione delle quattro Depti- tazìom nelle quali erano distribuiti i suoi membri *^ dipoi a quella dei Padri raccolti in Congregazione generale. Ri- portate che furono le necessarie conferme, venne intimata la sessione pubblica per il solenne decreto dei patti suddetti. Adunque il 7 settembre del 1434 si radunarono i Padri, nella chiesa cattedrale, e, celebrata la Messa dello Spi- rito Santo, recitate le antifone, le litanie, i suffragi, 1 h^- vangelio di san Giovanni Ego sum pastor honus^ e cantau» r inno Ymvi Creator, il vescovo di Lectoure ascese 1' am- b'uie, e, per mandato del sacro Concilio, lesse il Decreto clic riportiamo nella Sezione seconda. Espresso dai Padri il consenso colla parola Placet, i promotori del Concilio chie- sero, secondo 1" uso, che se ne facessero gli opportuni istru- menti; dopo di che, i tre ambasciatori gTeci giurarono, iU nome de' loro mandanti, l'osservanza dei patti *'. Questo celebre Decreto (che comincia colle parole Sicv.t pia mater) della decimanona sessione del Concilio di Basi- lea esordisce con richiamare a memoria i buoni risultati ottenuti dal Concilio stesso rispetto ai boemi, e fa osser- vare come questo esito felice accresca fiducia di ottenerne un simigliante riguardo ai greci. Detto quindi delle buone disposizioni di questi ultimi e delle recenti ambascerie tra 76 PARTE PRfMA - SEZIONE PEIMA Costantinopoli e Basilea, si riportano i capitoli di sopra f3sposti, e le versioni latine del mandato dell" Imperatore e della lettera del Patriarca cLe danno pieni poteri ai tre ambasciatori. Dipoi si promette solennemente 1' osservanza dei patti e si conchiude con una calda preghiera al Sommo Pontefice affinchè voglia prestare il suo espresso consenso alle cose convenute : condizione essenziale voluta dai greci. Et quoniam . , . gr^xi, propter nonnullas causas, "postulant ut sanctissimus dominus Eugenms papa quartus didis ca~ 2ntMlis et conrentìonihcs expressc consentiat ; nc^ propter hoc, tantum negligatur honum^ ipsum dominum Eugenium haec sancta synodus cum omni caritate ohsecrat et depre- catur, ac per viscera misericordùe leste Christi cum quanta potest instantia exorat et reqidrit, ut ioi favorem fÀei et cecie siasticie unitatis prmfatis capitulis et conventionihtis, sijnodali Decreto approhatis et ratificatis, per suas litteraSi more romance CuricB hullatas, expressum assensum prm- heat *^ d) Mentre a Basilea si consumavano questi fatti, il se- gretario del Papa trovavasi per la seconda volta a Co- stantinopoli per la sottoscrizione dei capitoli già rammen- tati. Venne frattanto a notizia del Pontefice (il quale fino dal 23 di giugno, profugo da Roma per iscampare alle in- sidie de' Colonnesi e dei partigiani del duca di Milano, tro- vavasi a Firenze, splendidamente ospitato dalla Repub- blica *^) che alcuni oratori del Paleologo e del Patriarca eransi recati a Basilea per trattare col Concilio il negozio dell" unione. Il perchè s' afì*rettò ad informare i suoi Le- gati e presidenti del Concilio, per norma di questo, delle pratiche da lui condotte coi greci e del punto a cui erano le trattative, inviando loro copia dei capitoli portati a Co- stantinopoli dal Garatoni '*''■. Vestr^e itoque circwnspectiones (così termina la lettera del 31 agosto 1434) ex Jiis arbitrari poterunt, quid cum prrpfatis oratorihus apud ipsum sacru.m Concilium agentihus tractare et practicare deleatis *^. Quando giunse a Basilea la lettera del Papa, doveva esser NARUAZIONE ^7 celebrata la sessione decimanona in cui fu pubblicato il De- creto concordato cogli ambasciatori greci *''. (,'ircu questo tempo partì alla volta di Roma Simone Frerou, canonico d'Orleans, incaricato dal Concilio d'implorare dal Sommo Pontefice il consenso a detto Decreto. Hoc quidam (forse qiddcm) facto, sacrdm Cooiciliuuì yTcdictum transmislt ad sanctissimum doininiviìi nostrum quenidam vencrahilem, snum oratorem, supplicando et rcqulrendo ut conclusioni sic facte cwm dictis oratofibus consentire vellet ^'^. Rimase altamente meravigliato il Pontefice all' annunzio di ciò eh' erasi com- piuto, senza pur dagliene avviso, a Basilea. Ei sentì T offesa recata con tal procedere alla Sede Apostolica, vide con do- lore volersi tentare una via che savi e dotti personaggi giu- dicavano di nessuna riuscita, pensò ai gravi inconvenienti e scandali cui poteano dar luogo due diversi trattati coi greci, qualora il suo inviato avesse stretto il negozio giusta i pre- cedenti accordi, ed al ridicolo che da una doppia convenzione sarebbe derivato alla Chiesa d'Occidente. Hoc paulum (scrisse pili tardi al Concilio) admirari cogimur, quod, in re tanta et tam gravi tainque din desiderata et a nolis tractata.. alìud per vos conclusum sii, non solum nohis inconsultis, veruni etiam irrequisitis et insciis *^. Nella celebre Bolla Boctorìs gentium del 18 settembre 1437, alludendo a questo fatto, di- splicuit qwideni (egli dice) iam tunc quod sedi apostolica pa~ rum deferri videretm% et de re tam gravi et ardua, tot men- sihus agitata^ contra lionest(B et antiqu(B consuetudinis novmas nihil antea nohis per ipswin Concilium fuisset nunciatiim *^. E continua nella lettera testé citata : PrcBsertim cum ea sint conclusa et promissa qua, ex plurihus causis, non tan- tum difficilia, sed etiam impossiUlia multis esse videantur, et qum, non spem rei confciend(S^ sed desperationem potius afferant menti nostra . . . . A vohis namqiie uno modo con- clusum est; orator noster forsan et r eri simil iter alio modo conclusit. Quid, si uno tempore de eadem re dna varia et diversa fant conclusiones 9 Profectoridicuhim erit; et^ quod magis est, forte ex Jiac dissentione scandalum parìturum : /o Parte prima - skzione prima saltem non parvmn dedecus nohis omnibus allatunim. Quid ^T(Bterea, si, iuxta modum conchtsionis vestrce, ad eam unionem jpeHingere, vehiti expertissioni viri mdumant, im- possibile esse continrjatf nonne ad pudorem et confìisionem cedei totius catJiolicm militantis EcdesicB ? Siffatte obiezioni non vennero tosto comunicate al Concilio ; ma, essendo im- minente r arrivo dei cardinali di Santa Croce e di San Pietro, che da Basilea doveano recarsi a Firenze ''°, il Pon- tefice stabili di conferire con essi prima di dar la risposta all' inviato del Concilio. La qual risoluzione egli comunicò a quell'assemblea con lettera del 20 ottobre 1434 ^'. C%m 'primum venerint (scriveva), cnr(£ nostrtE erit una cum eis et aliis fratrìbus nostris .... quantum res exegerit, iuxta omnium nostrum desideria piene rcspondere, sicut in Do- 'mino, qui bonus est in se sperantibus, indubie conjldimus. E il Freron annunziava in detto giorno le stesse cose al Concilio, facendo elngi del Pontefice e promettendo di far ritorno a Basilea tosto che avesse la risposta di lui. Video Sanctitateni domini nostri ime "iisque bene dispositam. ad exaltationem fidei et lionorijìcentiam nominis christiani Hahito responso a Sua Sanctitate, revertar ad Condlitim sine dilatione ^^. Giunsero finalmente i due cardinali attesi dal Papa e dal Sacro Collegio. Il risultato dei comuni consigli si co- nosce dalla lettera che il Sommo Pontefice indirizzò al Concilio il 15 novembre, la quale fu letta in Congregazione generale il 3 del mese successivo quando il Freron die conto della sua missione °l In questo nuovo documento della mitezza e prudenza d' Eugenio IV si espone succinta- mente ciò che fu fatto da lui fino a quel giorno, la me- raviglia onde fu compreso all' annunzio del Decreto con- ciliare del 7 settembre, le difficoltà della sua esecuzione, gli scandali che potrebbero nascere se il Garatoni avesse a quest' ora conchiuso un altro trattato coi greci. Ciò non pertanto il Papa loda lo zelo dei Basileesi : afectionem iwstram . , , . meritis laudibus commendamus ; dichiara di NARRAZIONE 79 parlare non con animo di contradire, ma a maggiore in- formazione dei Padri; e concliiude, in ispirito di pace, che se, non dando valore a' suoi argomenti, essi persistono nella via intrapresa, egli, cui sta a cuore che il negozio sortisca 1' effetto bramato, dà fino da questo momento pu- ramente e liberamente l' assenso richiesto. HuiC, non ad ohviandum rebus j)ev oos gestis scrihimus, cmn et ad eum- dem Jlnem quem vos optatis nostra tendit intentio^ et idcirco nostra ^arwn referal qua via aut quo medio is finis se- qnatur. Sed luce ad pleniorem informationem vestram. Ve- rumtamen^ ut nostrani sinceram et ^uram vohmtatem piane prospiciatis ; si, omissis quce supra diximus^ per eum modum quo cmn pr(.efatis oratorihus conclusistis, rem ipsam tandem prosequi intenditis, ex nunc pure et libere nostrum, prout petitis, prabemus assensum. E degna d' esser menzionata r eloquente lettera cbe in questa circostanza il cardinale Giordano Orsini, vescovo di Sabina, scrive ai Padri di Ba- silea per cong-ratularsi con loro dello zelo che dimostrano in promuovere 1' unione, assicurarli del favore e dell' as- senso del Pontefice, incoraggirli a perseverare nella san- tissima intrapresa ^^. 7. — Non era ancora compiuto l'anno, quando il se- gretario del Papa, di ritorno da Costantinopoli, annunziava r approvazione dei greci ai noti capitoli (già prevista dal Papa) e recava eziandio le consolanti notizie di cui sopra facemmo parola ^^. Lo accompagnavano, come narrammo, i due greci oratori Giorgio Dissipato e Manuele Dissipato, i quali doveano recarsi eziandio a Basilea a fine di mettersi d' accordo anche coi Padri del Concilio ^^. Abbiamo tra i Do- cumenti una lettera da essi indirizzata agli altri oratori greci che già si trovavano a Basilea, colla quale annunziano che il Concilio si sarebbe celebrato a Costantinopoli; qtice res (scrivono) redit ad magnam felicitate ìii nostrum: et ad facienduwL aliter videmus magnam difficultatem. Il perchè (soggiungono) fa d' uopo cbe sia rotta ogni altra conven- zione. Dominationes restra .... faciant proni scribimus, 80 PARTE PRIMA - SEZIONE PIUMA videlicet ut numfatuT id quod per vos factum est, quia etiam Concilium habet difflcultatem et impossibilitatem sii- 'per expensas quas pfomisit ; et ut Jìat illud quod deside- rant et amant omnes nostri, prout et vos bene no.stis ^'^. Portavano però seco altre istruzioni, come vedremo, per il caso che il Concilio volesse mantenere i patti concliiusi cogli altri tre oratori. Non mancava pertanto che 1' ultima ratificazione del Pontefice. Egli però, conformemente al prudente avviso di non mettersi in opposizione con quei di Basilea, spedì al Concilio il Garatoni incaricandolo di ragguagliare i Padri intorno allo stato delle cose ^^. Inviò pure i due oratori greci, e scrisse una lettera al Concilio in data del 22 feb- braio 1435 simile a quella poc' anzi rammentata. Con questa annunzia il ritorno del Garatoni e 1' arrivo dei due amba- sciatori. Parla delle buone disposizioni delF Imperatore e della fondata speranza di giungere al bramato intento mQ- diante la celebrazione di un Concilio a Costantinopoli. Non mancherebbe ora che V ultima conferma dei capitoli con- cordati col Paleologo e col Patriarca. Conoscendo però le convenzioni diversamente fatte a Basilea coi primi oratori greci, e amando soprattutto la pace, V unità e la concordia, non ha ancora data la sanzione definitiva, quantunque egli sia d'avviso che soltanto così e non al- trimenti sia possibile ristabilire una durevole unione. Il perchè, col parere dei cardinali, spedisce a Basilea gli ora- tori testé arrivati, affinchè i Padri possano con essi discu- tere sul partito pili conveniente. Che se i Padri stessi per- sistono nella loro sentenza, il Pontefice non dissentirà, nia pregherà Dio onnipotente, affinchè quod ìiominibus impos- sibile videt'ur, prò sua misericordia reddatur facile. Ut enim (soggiunge) alias scripsimus, nostra parum refert qua via aut quo medio is finis sequatur, dum tamen se- quatur. Termina facendo voti perchè la loro decisione riesca grata al Signore ^^. Lo stesso giorno il Papa indirizzava una Bolla ai presidenti del Concilio, colla quale dava loro NARRAZIONE 81 facoltà di venire alle ultime conclusioni coi greci giusta il tenore dei capitoli concordati, nel caso che i Padri con- sentissero clie si celebrasse il Concilio a Costantinopoli ®°. La lettera del Papa fu letta nella Congregazione gene- rale del 5 aprile. Cristoforo Garatoni espose al Concilio lo stato delle cose, e dimostrò come la via proposta dal Papa fosse più facile e piìi promettente di quella scelta dal Concilio. Fece osservare come la presenza dell' Imperatore fosse in tal negozio necessaria, poiché, conoscendo egli i costumi de' suoi, potrebbe con facilità indurli alla bramata conclusione ed appianare gli ostacoli ; allegò le infermità del Patriarca, la vecchiezza dei prelati orientali, i pericoli che sovrasterebbero a Costantinopoli per 1' assenza dell' Im- peratore, e finalmente la sicurezza che in nessun tempo si potrebbe oppugnare dai greci una unione che fu stretta sotto gli occhi della loro nazione : et quod (allegabat) si li(Bc unio in Constantinopoli fieret tamquam in Jinihus fro- ^fiis, non posset ullo tempore, quavis occasione, ab ipsis grecis impugnari. Oppose altresì le ingenti spese cui an- drebbesi incontro ove si abbracciasse 1' altro progetto. Con- cluse nondimeno rimettendo nei Padri, a nome del Papa, la scelta ^'. Com' è facile a supporre, il Concilio non trovò buone le ragioni del Pontefice, fondandosi principalmente sopra due argomenti. Un sinodo (dicevano gli opponenti) celebrato a Costantinopoli, giusta la convenzione fatta col Papa, non sarebbe ecumenico, ma particolare e regionale. Ora i greci hanno di sovente ed espressamente asserito che l'unione non può conchiudersi che in un Concilio ecumenico, e che, fatta altrimenti, non può durare. Inoltre è ben pericoloso porre, a così dire, nelle mani di pochi il deposito della fede, obbli- gandosi ad approvare checché per essi venga conchiuso cogli orientali '^^. Se i Basileesi avessero con animo retto e scevro da pregiudizi esaminato le cose, non si sarebbero appoggiati a così deboli argomenti, i quali rivestono, chi ben consideri, VoL. 1. 6 82 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA tutti i caratteri di futili pretesti. Quale infatti esser poteva la ragione per cui i greci chiedevano un sinodo ecumenico, se non quella di voler rappresentata in Concilio tutta la Chiesa orientale .^ E a buon dritto : perocché, altrimenti operando, saria sempre rimasto a quei dissidenti d' Oriente che per avventura non accettassero le decisioni del Concilio, r antico pretesto che una sola parte della loro Chiesa avea preso parte alla sacra adunanza, e che, per conseguenza, essi non erano obbligati ad accoglierne i risultati. Questo infatti opponevano i greci di quel tempo a riguardo del Concilio di Lione, come abbiamo udito dal rapporto di frate Antonio di Massa, le cui parole sono una conferma di ciò che asseriamo. Egli recavasi a Costantinopoli, ut prcB- ordinarem (sono sue parole) congregationem prcelatorum et grcecoTum qu(B re^r(ssentat totam ipsorum Ecclesiam, ne in primum inconveniens incidamus, quando oratores imperato- ris Constantinopolis in Concilio Lugdunensi se romance Ec- clesia univerunt, et Credo in Deum, prout eadem Ecclesia, puhlice decantarunt : nec tamen illi reductioni, ut patet, Grecia stare voluit, asserens, ut fertur, sine communi Concilio id actum esse ^'^. Or questa obiezione non poteva aver luogo se seguivasi il progetto d' Eugenio IV, secondo il quale era stabilita la rappresentanza di t%itta la Chiesa orientale. Et 'placet sanctissimo domino nostro (dicevano i capitoli del Papa) quod fiat synodus generalis ex parte EcclesiìE orientalis ex omnibus nationibus ipsi Ecclesiìe suBiECTis SEU ADH^RENTiBus ^*. Che importava ai greci se la Chiesa latina fosse rappresentata da tutti i suoi prelati, ovvero da un Legato pontificio? Poteano forse temere che Roma non rappresentasse abbastanza la Chiesa d'Occidente? Erano forse i latini stati mai divisi fra loro a riguardo delle differenze coi greci? Non fu sempre con Roma che lottarono i Patriarchi scismatici ? L'obiezione adunque, che giustamente temevasi dai refrattari, non potea certo sor- gere quando solo mancasse l' ecumenica rappresentanza dei latini : i quali senza dubbio avrebbero accolta di gran NARRAZIONE 83 cuore r unione conchiusa per la Sede Apostolica. Ma i Ba- sileesi credevano d' esser eglino i governatori della Chiesa universale. Ecco la cagione recondita dell' importanza che davano all' argomento per noi confutato. E gli eventi detter pur troppo ragione al Pontefice. Si riunì un Concilio in Occidente ; ma, quantunque la Chiesa orientale vi fosse rappresentata nella sua integrità, .pure, a respingerne i decreti, vennero tolti pretesti che nell' al- tra ipotesi erano resi impossibili. E noto che il principale tra quelli (falso in verità, come vedremo in appresso) fu che i prelati greci non erano stati liberi nelle loro decisioni. Or, domandiamo se sarebbe riuscito al fanatismo dei dissi- denti ingenerare nel popolo siffatta persuasione, quando sotto gli occhi di esso fosse stata stretta V unione ? Savia- mente pertanto faceva osservare il Pontefice, per mezzo del suo Legato, a quei di Basilea, che, si Jksc unio in Constan- tinopoli Jleret tmnquam in Jlnihis 'pfopnis, non posset ullo tempore, qtiavis occasione, ah ipsis gr(Bcis impugnari ®^. Di niun valore altresì era il secondo argomento dei Ba- sileesi. Qual timore intempestivo gli prendeva di prevarica- zione nei Legati ? o ignoravano forse che la promessa di stare alle decisioni dell' assemblea Costantinopolitana non potea certo legare in guisa i latini da costringerli ad ac- cettare profane novità nella fede ? Vedendo i greci oratori che indarno sarebbesi ormai insistito appo il Concilio per trarlo nella persuasione con- traria, mostrarono una lettera dell' Imperatore indirizzata ai primi ambasciatori (che trovavansi tuttavia a Basilea), nella quale ordinavasi che usassero ogni diligenza per ot- tenere r accettazione dei noti capitoli, ma, ove a questo non riuscissero, stesser fermi ai patti conchiusi col Concilio. Videntes antem ipsi amhassiatores gr ideo ad pacem Ecclesia proflcere non potuerunt ^. Il perchè prudentissimamente e quasi divinamente ispirati i tre am- basciatori greci Demetrio, Isidoro e Giovanni Dissipato chie- sero al Concilio di Basilea che si scegliesse questa via, NARRAZIONE 97 unica e sicura, per ristabilire V unione. Qui l' oratore traccia in breve la storia di ciò che fu concluso a Basilea tra il Con- cilio e i greci ambasciatori, e leva a cielo la condotta d' Eu- genio IV per il consenso prestato al Decreto del 7 settem- bre. Utinum, serenissime Tniperator, ipsum sanctissimum dominum nostrum ceqne digne possemus commendare quan- Ui,m commendahilis est prò sua devotione quam gerit erga pacem EcclesiiBÌ II secondo oratore continuò, esponendo le ra- gioni da cui fu mosso il Concilio a non accettare i capitoli concliiusi a Costantinopoli, e terminò esortando a porre tosto le mani all' esecuzione del Decreto, ne forte^ iuxta verhuon Salvatoris, « veniat nox, in qua nemo possit operari. » Ti- mendum est enim valde, quod, si noluerimus hoc honum one- rari diim tempus Iiahemus et possiùmtcs, illud alio tempore non possinms cum voluerimus, turcis, tartaris, saracenis et aliis infidelilus iusto Dei iudicio occulte christianos ita pre- mentihus, ut etiam ad inclioandum hoc opus aspirare fas non sit. Finalmente il Freron cinese in primo luogo che l' Im- peratore ed il Patriarca giurassero personalmente, e ratifi- cassero, giusta il costume, con bolla aurea e plumbea, ed eziandio', quanto ad essi spettava, mandassero ad effetto quello che gli oratori greci, con pienissimo mandato e in nome dei medesimi, ebber giurato solennemente al cospetto del Concilio di osservare. Domandò quindi che, essendo, senza colpa di alcuno, trascorso il termine convenuto per r esecuzione delle fatte convenzioni, venisse questo con- venientemente prorogato. In terzo luogo fé' calda istanza perchè i greci eleggessero a sede del futuro Concilio la città di Basilea, come quella che sopra ogni altra promet- teva quieto e libero soggiorno, abbondanza di viveri, salu- brità di clima. In ultimo dichiarò d' essere incaricato di dar principio insieme co' suoi colleghi, per la parte che ri- guardava il Concilio, air esecuzione del Decreto ^. L' orazione recitata innanzi al Patriarca non differì, come abbiam detto, da quella tenuta alla presenza dell' Impera- tore. Nella relazione infatti di frate Giovanni si legge : VOL. i. 7 98 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA In crastimvrn, sciliceì tertia octohris, eodem modo ^er omnia, mitatis mutandis, visitavimus Patriarcham in Sancta So- phia, et curii ipso conclusimus de eisdem dandis defutatis sicut cum Imperatore ^. Il Siropulo però, clie nulla ci dice dell' udienza accordata dall' Imperatore, pretende dar conto di quella del Patriarca e della sua risposta, nella quale il venerando prelato avrebbe manifestato, con parole di non grande decoro, poca fiducia neir esito dell' impresa. Nuova falsità, crediam noi, del greco autore, poiché tutti i Docu- menti concorrono a dipingerci il pio vegliardo sopra ogni altro ardentissimo per 1' unione, e animato delle piìi liete speranze ^. 4. — Si die principio alle conferenze tra i deputati dei greci e gli ambasciatori del Concilio nella cbiesa detta della Risurrezione di nostro Signore. Interrogati questi ultimi se avessero alcuna cosa da proporre, presentarono in iscritto quattro articoli conformi ai quattro capi nei quali era stato diviso il discorso di Simone Freron ^°. Et circa mmmcpcem- que articuloruiìi prsdictorum (narra frate Giovanni) diceha- mus ea qu(B nohis necessaria videòantur et opporttma, cum magna instantia, et pnecipue circa liane civitatem, quate- mis ah eisdem accentar etur ^'. I deputati, letti gli articoli e intesi gli argomenti e le dicbiarazioni per intramessa del greco interprete, presero tempo a rispondere. Nella congregazione seguente presen- tarono una cedula contenente cinque punti. Cliiedevano nel primo che fosse soppresso o corretto il proemio del Decreto, come quello che riusciva ad offesa dei greci ^^. Poi doman- davano cbe ove, per ìsventura, non fosse dato ristabilire la pace, non ne venisse per questo alcun danno ai greci, ma potessero questi liberamente far ritorno in patria cogli stessi onori, disposizioni e favori come alla loro venuta. Il cbe principalmente intendevano per rapporto alle spese. In terzo luogo avrebber voluto che non fosse considerata come contraria ai patti la mancanza al Concilio di alcuni re- gnanti, 0 principali prelati. Nel quarto articolo domandavano NARRAZIONE 99 piena sicurtà in tutti i luoglii di transito o di permanenza. Finalmente clie ad essi spettasse la punizione dei loro de- linquenti ^^. 5. — ■ Alla domanda, dove si trovasse 1' offesa clie ravvi- savano nel proemio del Decreto, risposero : La ravvisiamo in questo : clie il Concilio di Basilea è detto madre di tutti i cristiani, quasi noi fossimo figliuoli fuggitivi; che si fa menzione, in un medesimo contesto, dei greci e dei boemi, quasi fossimo simili ad essi ; che ci vediamo a loro con- giunti sotto il riguardo del dissidio, quasi eretici pur noi, 0 cagione dello scisma. Indarno gli oratori del Concilio dichiararono piiì e piiì volte che il proemio, inteso a dovere, nulla conteneva che ridondasse in onta della Chiesa orientale, e negarono che oltraggiosa fosse l' intenzione della sacra adunanza : i greci stetter fermi nel ricusare il Decreto, se non veniva tolto 0 corretto il proemio. Crediamo, essi dicevano, alle buone intenzioni del Concilio, ma quelle parole suonano offesa, né noi possiamo tollerarle. Qiiomodo possìimus, cum inmria nostra et scandalo, hoc Decretum accentare, in quo nos so- ciatis et coniungitis hereticis ? aut quam spera de pace liabere potervnms, cum iarìi nos tales reputetis f quis nn- quam pacem quesivit cum iniuriis ? quis unquam pervenit ad unionem Ecclesie cum Uasphemiisf '^^. Eispondevano i latini : Gli ambasciatori vostri giurarono ; fa d' uopo che voi, alla vostra volta, accettiate. Giurarono, replicavano quelli, i capitoli e i patti, non il proemio, E perchè, ripi- gliavano i primi, fu da essi consentito che i capitoli e i patti andasser congiunti con quel proemio? Rispondevano allora gli ambasciatori che alla compilazione del Decreto non aveano preso parte alcuna, ne ebbero mai in sospetto che il sinodo v'introducesse espressioni d'ingiuria. Si in aliquo circa Jioc peccaviìMis^ non per nostrum consensum, scd per inadvertentiam et Jìdentiam, quam in sancta sijnodo gereha- mus, peccavimus '^^. Il perchè conchiudevano i greci : 0 to- gliete quelle parole, o, in nome di Dio, fate ritorno alle vostre 100 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA case. Awt ergo fredicta verha, q%e noUs scandalum jprehent et in iniufiam nostrani videntur jposita, auferantuf; aut, sicut venistis, ita in nomine Domini rccedatis ^®. Partiremo, dicevano gli oratori del Concilio, ma protestiamo altamente clie non per colpa della Chiesa occidentale, o del sacro Concilio, i patti resteranno lettera morta, sì per colpa di voi clie non volete osservare le cose giurate. Al che i greci opponevano contraria protesta. Ipsi, e converso, pro- testdbantur qiiod acceptahant omnia iurata et conclusa quan- tum ad eos pertinet ; sed 'proliemium, eorum continens iniu- riam, quod nec conventum nec iuratum inter partesfuerat, non acceptalant, et jper consequens quod non starei ]jer eos, sed per nos, qui preter conclusa cogehamus eos jproprias iniurias accentare; et super hoc invocahant I)eiim, celum et terram, et omnia que in eis sunt in testes, quod per eos non starei '^. Più settimane trascorsero in siffatte controversie ; onde, vedendo i latini che quelli eran risoluti di rompere le trat- tative piuttosto che cedere, si diedero a considerare qual fosse, in così grave cimento, il loro dovere. Cum autem (scrive frate Giovanni) appropinquarci tempus recessus ga- learum, nec possemus eos aliquo modo inducere ut Decreium cum dicio prohemio acceptarent, videbamusque omnino rumpi NEGOTiuM ET TRACTATUM, cogitavimus quid in tanta re es- semus aciuri ^^. E qui ci piace osservare come anche per que- sto fatto si manifesti la libera adesione dei greci alla cele- brazione del Concilio, e come sia calunnioso affermare che la paura dell' armi turchesche gli costringesse ad accogliere a chiusi occhi le proposizioni dei latini. Serbarono invece tanta indipendenza, che non dubitavano, per un puntiglio di parole, di mandare a monte il felice esito di lunghe e faticose negoziazioni. Reduximus ad memoriam (continua r oratore latino) quantam henignitatem et humilitatem san- età synodus erga lohemos escercuit, quam Immanas litteras et omni dulcedine plenas ad eos direxit, ita ut nec umcm verhum contineretur in eis, quo scandalizari potuissent. NARRAZIONE 101 C onsideravim'iis etiam quod propter .nihlationem verhorum alìquorum, q%ie ad rem non po'tinent et quc non erant ex intentione sanctc synodi ad iniwiam eis Rosita, non dimittet sancta synodns tantum honum, ])vo qiio ohtinendo innumeras promisit impensas, et ad importaUles quodammodo se dis- posuit lahores sustinendos. Consideravimus precipve dispo- sitionem ipsonim honam ad pacem, et maxime ajfectionem populi, qui nos uhique, dum transimus 'per viam, tamq^iam angelos pacis, itmctis manihus et elevatis in celum ocìdis^ lenedicunt. Consideravimus insuper qiiod quasi apparentem haherent occasionem resiliendi. Bicehant enitn : quomodo possumus ecc. ecc. Per queste considerazioni i Legati del Concilio stabilirono di dare una nuova forma al Decreto, la quale potesse tornare accetta ai greci ; ma, come le loro facoltà non si estendevano a questo cangiamento, s'impegna- rono di ottenere dal Concilio la dovuta approvazione, della quale non dubitavano punto. Prmdicti a%dem amlaxiatores (scrivono il Patriarca e l'Imperatore), mdentes displicentiam et resistentiam nostram.^ nec aliter ipsam rem posse halere progressum, concesserunt et promiserunt mrare in prcedi- ctis ; videlicet, quod dieta sancta synodus dahit et exhibebit nohis capitula, in dicto Decreto contenta, cum prooemio, modo et forma, qtiihus in literis ipsorum promissoriis contine- tur ^^. Accettarono i greci con riconoscenza le deliberazioni dei Legati. UU iam tertio (racconta il Siropulo) ad consul- tandum convenimAts, et de eadem re lis contestata recurris- set, latini, coacti eandem cantilenam modulari q%ice prius in scOnam protulerant, liis demum verhis nohis explicuere : « En, cuncta remedia, quse mentibus explorare potuimus » ex intimis consiliis, absque dissimulatione et fuco vobis » ante oculos proposuimus. Verum cum ista mentes vestras » non tranquillant, sed necessariam esse totius Decreti re- » dintegrationem conclam-atis fin quam et nos vobiscum » concederemus, si in alios sensus aut elementa Decretum » refingere nobis.esset a Concilio permissum, quod Deus » novit, omnium scrutator cordium, nobis esse pernegatum, 102 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA » nec Decretum vel reformare vel sigillum appendere va- » leamus) ; tamen id unicum quod nobis restat perfìci in » vestram gratiam et honorem, novam prsefationem Decreto » comminiscemur ; quse, si post severam examinationem » vobis arriserit, una totum Decretum transcribemus ut cum » ilio in eandem codicis formam coalescat, et ad Concilium » devebi curabimus per unum e nostris illuc reversurum ; » et sic ex synodi officina prodiens novum, Patrum suffra- » giis fultum, sigillis decorum, bue ad nos per eundem mi- » nistrum revolet. » Pergratum id omnibus vistim est et peracceptum. Unicus tamen adhuc scrupulus illorum anxias mentes sollicitahat, qua fiducia conci^iant synodum hoc De- cretum sic reformatum admissuTam. Ad hoc Legati ultra spondent, multis sollicitationihis interpositis, quod synodus unanimis et tota in hoc consentiet, et, sine tdterioo'i disce- ptatione, molestia aut mora^ confirmahit. « Quod ut nunc » auditis largiter a nobis promitti, ita cernetis, volente Deo, » celeriter a Concilio in effectum dari. » Jlac igitur cir- cumstantia de Decreto et prooemio ad metam satis oppor- tunam perdiicta, ad alia camita in Decreto ventilanda de- scendimus ^°. Quanto al secondo articolo, fu pure, dopo lunga controver- sia, stabilito r accordo. Dichiararono i latini che, se i greci intendevano parlare delle s^ese necessarie al ritorno, queste erano abbastanza assicurate dagli articoli terzo e decimo della convenzione. Il primo infatti statuiva puramente e semplicemente che la Chiesa d' Occidente avrebbe pensato alle medesime ; 1' altro, che in ogni evento si dovessero os- servare da ambe le parti i patti convenuti. Non era dun- que mestieri far menzione esplicita nel Decreto dell' odiosa ipotesi che non si giungesse a ristabilire 1' unione. Inoltre i Legati erano pronti a dichiarare in amplissima forma quello che desideravano i» greci ^' ; non però nel contesto del Decreto, come questi domandavano. Sul qual proposito giova, a conoscer la disposizione degli animi, riportare il brano della narrazione del Siropulo. Nos (racconta), uhi iam NARRAZIONE 103 dare por s^eximus, omnia in Decreto comprehensa iam per- acta esse, renovata veteri de reditn querimonia^ ohnixe ro- gavimus, ut hunc unicum articnlum adiiciant Decreto : « Si » nulla emerserit uuio, ut illi nos reducant iisdem commea- » tibus et navigiis ad eundem portum unde hinc primo » solvimus. » ///^, verhis, ut scBpe antea^ iisurpaMs^ pro- iiiittunt sefact^iros^ sed scriptis inserere penitus atnuerunt, vel, si scripta polUcitis anteferremus, se scripto quodam proprio ac peculiari id prcestituros pollicentur. At nos, eorwm scripta respuentes, petivimus, %it articulus ìlle de reditu al) infecta unione Decreto expressis verhis inscrilatur : quod illi pertinacissime repudiarunt. Et, cum nos omnes ferme una voce mtiltisque verhis eorum assensum ad pudorem usque sollicitaremus, sciscitati sumus : « Cum iisec omnia » vos prsestituros omnino pepigistis, et iam Decretum est » transcribendum cum adsuto prooemio, quid impedit, quo- » minus bsec panca verba in Decreto locum inveniant? » Illi hrevissime responderunt, se non posse. Sed nos porro institimus : « Et pacto procemium diversum a priori con- » sarcinare, si hoc tantillum superaddere non potestis ? » Et, cum plurihus urgerentur, liane rationem reddiderunt : « Quia prooemium ultra totius negotii metam consistit : » ncque enim penetrat ad rerum tractandarum capitula, ac » intimam substautiam. Quare nec Patres in synodo de » prooemiis definiunt, et nobis patuit facultas lioc nostrum » prò libitu refìng-endi ; at in gravioribus articulis, quos » synodus ad severum calculum revocat aut definit, nobis » nec sjllabam immutandi, aut minimum apicem adiiciendi » potestas permittitur. » Tum Cantacuzenus, ira permotus, et ad Ioannem convertens sermonem, ita efferluit : « Tu » asseris, ubi synodus vestra quid explicite determinaverit, » quse, cum sit particularis, ad celebritatem et gloriam » generalium nunquam assurget, nemini licere aut comma » recoquere aut apicem adiungere. At vos non puduit ad- » iungere, prò vestra libidine, ad sacrum symbolum quod >; omnes synodi generales defìniere determinaruntque, uiliil 104 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA » addi, nihil demi posse sine anathemate ^^ : quin et ego » illud anathema non verebor pronuntiare : Maledicti sint » qui quidquam sacro sjmbolo adiiciunt. » At Pliilom- matius Angelus, mitms et nonnisi impetrata venia ad lo- quendwn, sic orsus est: « Si domini mei ex his subselliis » benigne annuent, vobis latinis in vicem mutiiara panca » et succincta proferam. Prooemium dicitis extra scopum » rerum propositarum evagari ; at ego prooemium singula » proposita complecti dico. Quicquid enim in tota serie sub- » sequentium sermonum diligentius perpolitum absolvitur, » id omne prooemium in ang'ustiori compendio compreben- » dit, eumque in finem excogitata est prsefandi consuetudo » ut, multis dicenda, paucis prselibet ; atque ita se babet » ad totam negotii molem, ut caput ad corpus bumanum. » Nani ut illud corpori coniunctissimum est, idque compage » quadam unitum sibi constringit et manifestat, prsecipua » pars cunctis simul membris supereminens, ita prooemium, » pars prsestautior, ab omnibus substratis et dignitatis loci » prserogativam sibi arrogat. Et qui prooemium Vel refigit » vel corrigit, multo sequius poterit qusecunque subsequun- » tur. Quocirca, cum ipsum procemium transferri in aliam » formam non abnuistis, facile potestis tantillum Decreto » adderò et quod petimus concedere, si vultis ; et, ut ve- » litis concedere, nunc ardenter petimus. » ^t cum multa lane mine veri) a de hac concertatione et in principio et fine collociuii moverentur, illi in eodem luto hmrehant, impossiMle esse quod cupimus in Decretum inserere ^^. Dovendosi però trovar modo di soddisfare alla diffidenza dei greci, i Legati proposero d' inserire la ricbiesta dicbiarazione nel salvocon- dotto, cbe, per compiacere alle altre loro domande, erano pronti a fare Accettarono i greci la proposta, ma fu con- venuto che sarebbesi scritto in una stessa membrana il Decreto col nuovo proemio e col salvocondotto, e questa dovesse recarsi al Concilio per V apposizione delle bolle ^^^ E così fu fatto ^^. La ttìrza domanda dei greci era manifestamente contra- NARRAZIONE 105 ria al primo capitolo del Decreto, e perciò fu respinta del tutto. Non consta però che quelli insistessero. Ad tcrtiuui. autem articulum (riferisce frate Giovanni) diximus, quod^ de 'j^finci^ibus, regihis et dominis et xjfinci'palih'us Ecclesia^ prelatis, nos miUo modo i^osse consentire quin saltem in- tersint Tefv(esentative^ ut patet ex pnmo capitalo, et e./: declaratione : « Quid est synodus oecuoienica et imiversa- » lis ^^ » Alle due ultime domande fu pienamente soddisfatto col salvocondotto rammentato di sopra "^^. r». — Il Documento che riassume tutte le concessioni e le promesse degli ambasciatori di Basilea ha la data del 25 novembre 1435, ed è, fra i nostri Documenti, il lxv". In esso i Legati, conoscendo eiusdem sanctm synodi ad ea qu(B pacis sunt et unitatis Jirwbicm propositum, promettono, a nome del Concilio, dare et cum effectu exhihere quanto prima potran- no, 0, al pili tardi, all' epoca dell'arrivo delle galere che tra- sportar debbono i greci in Occidente, i capitoli già conclusi a Basilea, muniti della .bolla plumbea del Concilio, e del tenore che segue. A questo luogo del Documento vien ri- portato il noto Decreto col nuovo proemio e con qualche modiiicazione di forma, cui si aggiunge la dichiarazione, che, essendo trascorso, senza colpa delle parti, il tempo già stabilito per V esecuzione dei patti, vien questo prorogato di un anno, a cominciare dal maggio seguente. Quindi gli ambasciatori promettono il salvocondotto del Concilio, au- tenticato come sopra, ed ivi riportato. In esso parlasi del caso che 1' unione non abbia luogo, e del giudizio> dei de- linquenti di ciascuna nazione. Poi i Legati promettono di procurare simiglianti salvocondotti dalle autorità dei luoghi per cui i greci passeranno; e che il Concilio dichiarerà, sub bulla sive in bulla salviconductus, che le parole del Decreto : Item quod in omném eventum prisdicta omnia litique adimpleantur, debbono intendersi : sive unio sequa- tur, sive non ^^. Alle promesse e dichiarazioni degli ambasciatori di Ba- 106 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA silea successero quelle dell'Imperatore e del Patriarca ^^. Nelle loro bolle, aurea e plumbea, essi promettono solen- nemente di stare ai patti convenuti cogli ambasciatori del Concilio, purché il Concilio stesso ratifichi le recenti con- cessioni di questi ultimi. Et quia (scrive il patriarca Giu- seppe) etiam, ad maiorem cautelam et Jlrmitatem liorum omnium, petieonint (ambaxiatores) Jleri sigillum nostfce hu- militatis, humilitas nostra, grato animo, rationalili ]petitioni eorum annuens, p^esens sigilhim largitur et concedit, per quod in Spiritu Sancto disponiti quod, si dieta sacra syno- dus Basiliensis remedium apposuerit in pradictis, mdelicet^ si capitula in dicto Decreto contenta cum proeemio, informa sicut ìiic per amhaxiatores ipsius synodi concordatmn est, nohis direxerit, et compleverit omnia in eisdem capituUs scripta opportune ; similiter etfecerit salvumconductum cum capitulo de modo reversionis nostre ad ConstantinopoUm^ ut pr(Bdicitur ; reliqua etiam, ut ambaxiatores ipsius nohis promiserunt et nobiscum convenerunt : exibit et humilitas nostra cum potentissimo et sancto meo Imperatore cum Beo sine contradictione a Constantinopoli, secundum prmdictum tempus et cum ccBteris debentibus interesse, ad accedendum ad locum ubi celebrabitur sanctum, cathoUcum et ycumeni- cum Concilium, absque impedimento rationabili, vero et ma- nifesto, etiamsi bellum (quod absit) ab infdelibus foret et instarci civitati nostre ConstantinopolitancB '^^. 7. — Le due parti adunque eransi finalmente trovate d' accordo sui punti controversi ; ma invano i Legati fecero uso di tutta la loro eloquenza per indurre i greci ad ac- cettare la città di Basilea per sede del futuro Concilio. Quoad civitatem vero Basiliensem obtinendam, (riferisce T oratore domenicano), licet plus quam in omnibus aliis insudaveri- mus, nilhilominus in fine niliil obtinere potuimus. Quid autem eos ab hac civitate retraliat, nunquam ad liquidum scire aut percipere ad liquidum potui, nisi forte coniecturas aliquas, quas approbare non audeo nec referre, ne forte ab aliquibus, non ut coniecturce sed ut verce caustB accipiantur^ NARRAZIONE 107 dum forte non essent ^^ Convenne quindi attenersi alle disposizioni del Decreto, il quale determinava quali fossero le città su cui poteva cadere la scelta dei Basileesi nel caso clie la loro attuai residenza non andasse a grado degli Orientali. 8. — Domandarono tuttavia i greci con grande istanza che, tra i luoghi eligibili, se ne scegiiesse uno marittimo, e in cui il Papa potesse recarsi di persona. Quest' ultima do- manda facevano (secondo il parere di Giovanni di Ragusi) a istigazione di Cristoforo Garatoni, del quale insinua che ad nihil almd venerai, nisi ut impedirei directe vel indirecte Jiic (Basilese) concordata et conclusa ^^. Crediamo però che lo zelante fautore del Concilio siasi lasciato ingannare dalle asserzioni dei malevoli e dalle sue pregiudicate opinioni. Ci duole d' aver cercato inutilmente le relazioni dei molti viaggi del segretario del Papa ; ma i Documenti che cono- sciamo non confermano in verun modo le accuse degli av- versari d' Eugenio. È possibile, anzi probabile, che il Gara- toni parlasse intorno al Concilio di Basilea parole tutt' altro che favorevoli, specialmente a misura che i fatti rendevano sempre più manifesta V indole riottosa di quell' assemblea ; ma, quanto a brigare in occulto per mandare a vuoto quelle stesse convenzioni che officialmente egli avea incarico di confermare, è grave accusa, cui, per mancanza di prove, fa duopo respingere. Le lettere invece dell' Imperatore e del Patriarca a papa Eugenio ci fanno conoscere come il Ga- ratoni recasse a Costantinopoli, a voce e in iscritto, la conferma delle buone disposizioni del Pontefice a riguardo dell' unione, e in ispecie il consenso ai patti conclusi a Basilea. Cuius dispositionis (scrive il Patriarca) denuo cla- rissimum et ceo^tissimum signum haluimus, quod assensum stmm prestare dignata est et apprchare per licteras suas gesta et conclusa per nostros oratores cum sacro Basiliensi Concilio prò predicta tmionis mcitcria. Pro qmhus multas Sanctitati Vestre agimus gratias ecc. ^^. La domanda d' avere il Papa in Concilio (che 1' oratore 108 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA di Basilea asserisce fatta a istig-azione di Cristoforo) cor- rispondeva a un antico desiderio dei greci, e questa stessa domanda troviamo fatta direttamente anche al Pontefice nelle lettere teste rammentate. Et ernia cognoscimus (scrive il Patriarca) quod presentia Vestre BeMitudinis multum necessaria est in futura synodo, desideramus etiam vehe- menter, ut^ in loco statuendo et qui statuetur^ dignetur ea~ dem Sanctitas commode venire. Scimus .enim quantum jjro- derit conspectìis vester ut synodus ipsa cum pace et caritate Jlat^ et Jinem optatum cum Deo recipiat ^*. Similmente scrive r Imperatore ^^. Quello che il Garatoni avea missione di riferire si fu che tutti i luoghi nominati nel Decreto erano accetti al Pontefice, ma, ove fosse eletta una città d' Italia in cui egli potesse comodamente recarsi, vi sarebbe intervenuto di persona insieme col Sacro Collegio e la Curia. Intimari fecit quod, et si omnia (loca) grata sihi forent, nicìiilominus si contingehat aliquem cligi in Italia ad quem posset se commode conferre, paratus erat cum Sa- cro Collegio et prelatis sequentihus romanam Curiam per- sonaliter interesse ^^. Chiedevano i greci si scegliesse una città marittima per render piiì breve e meno disastroso il viaggio al vecchio e infermo Patriarca, non meno che a guei non pochi prelati d' Oriente di' erano in età assai avanzata ^^. 9. — Ma i Legati del Concilio dichiararono d'essere im- potenti a soddisfare alle due nuove domande dei greci .Quihis tandem (racconta frate Giovanni) post multa respondimus, quod omnino petehant a nohis impossiiilia^ quia non erat in potestate nostra oòligare Papam ut sit vel non sit prcBsens. . . Similiter de loco diximus, quod nullam potestatem. haieremus nisi de Basilea, prò qua iterum atque iterum instetimus mis et mediis nohis possihilihis ^^. Il Siropulo afferma che i Le- gati, a fine di ottenere la presenza del Patriarca al Concilio, promisero che vi sarebbe intervenuto il Pontefice ^^. Ma è una delle sue frequenti inesattezze o invenzioni. Et cum (continua frate Giovanni) nec ipsi a nohis nec nos ah ipsis, NARRAZIONE 109 ■pTieter sufTactlcta, possent vtl poasemus ohtinere^ mx et magnis lahorihus in dis^positione Decreti remansiimis. Chie- sero allora i greci che quello dei tre oratori, il quale era per recarsi' a Basilea per la ratificazione dei nuovi patti, esponesse al Concilio i loro desideri, e presentasse le lettere che su questo proposito avrebbero indirizzate ai Padri. Al che non si rifiutarono i Legati *^ Queste lettere hanno la data del 26 novembre 1435. Specialiter 'Gero (scrive l' Im- peratore) phcrimicm et mm multa instantia vos jpetimns et Togaimis de loco in quo meditata sancta tmiversalis et (Ecu- menica synodus celehranda est^ ut dejpiitetur et eliyatur tmus locus ex maritimis, ut sine dijicultatihus et incommodis ma- gnis possint venire et conduci necessario congregandi ibidem, et maxime sanctissimus milii dominus cecumenicus Patriar- cha, qui est senex et continua injìrmitate gravatus. Et precipue hoc petimus et rogamus propter sanctissimum et heatissimum dominum Papam, qiiia caput est Ecclesice ro- mane et occidentalis, et eius presentia est necessaria et quamplurimum valet. Propterea, ut diximus, multum roga- mus vos et precamur, ut circa hoc bonam diligentiam et deliberationem faciatis ; nihilominus non recedentes a ge- stis circa hoc et alia inter nos et vos. Simile a questa è la lettera del Patriarca ^'. Oltre le lettere, abbiamo due Mandati diretti all' ambasciatore latino per lo scopo di cui parliamo *^. Le stesse domande fanno i medesimi al Sommo Pontefice con lettere degli 11 e 22 di detto mese, conse- gnate a Cristoforo Garatoni *^. 10. — Terminate per tal modo le negoziazioni tra i greci e gli ambasciatori d' Occidente, ne fu pubblicato con grande solennità ì' esito finale. Così descrive la funzione Giovanni di Ragusi : Predictis igitur sic et taliter peractis concor- datis, in die S aneti Andrea (ad maiorem conclusorum Jlr- mitatem) congregata magna onultitudine tam latinorum qnam gr tradusse. Lesse in Firenze a molti, lettere grecbe ; e nel » convento a piiì frati lesse latino, e le grecbe a frate » Iacopo Tornaquinci, a frate Micbele ; a' secolari, a mes- » ser Giannozzo Manetti .... Mediante la santità della vita » e la dottrina, venne frate Ambrogio in grandissima fama, » sendo nato d' umilissimo luogo. Mirabile forza ebbono le » lettere in lui. Era ferma sentenza di tutti i dotti, cbe » frate Ambrogio e messer Lionardo '^ fussino quelli cbe » avessi no rinnovata la lingua latina, cb' era istata sepolta » anni mille o piiì. Non era mai stato ignuno iscrittore in » questi tempi, cbe si fusse appressato dove vennono frate » Ambrogio e messer Lionardo. Bencbè in latino il Pe- » trarca assai la rinnovasse, ma non giunse dove giunsono » questi dua. Fu molto differente messer Lionardo d'Arezzo, » parendogli essere solo quello cbe l' avesse rinnovata ; » vedendo venire frate Ambrogio in tanta riputazione, lo » sopportò molestamente e non sanza invidia Trascorse » (messer Lionardo) in uno altro errore non minore di que- » sto, e fu cbe fece una orazione intitolata Contra hypo- » critas ; cbe fu opinione cbe 1' avesse fatta contro a frate » Ambrogio, il quale era alieno in tutto da simili cose, » percbè ne fama ne gloria non fu mai da lui appetita, » ma sempre la fuggì ; avendo piiì rispetto alla salute » dell'anima cbe a ignuna altra cosa; come si vide in tutte » le sua operazioni ^. » Dell' indole mitissima del Traver- sari e della sua prudenza nel trattare i negozi hanno i nostri lettori un bel saggio in alcune lettere di lui cbe riportiamo tra i Documenti. Le quali doti cbi voglia a fondo conoscere legga le sue eleganti epistole nelP edizione del Mebus ^, esempigrazia quelle cbe si riferiscono alla sua NARHAZIONE 145 legazione a Basilea. In queste trovansi eziandio rilevanti notizie sui personagg-i principali di quell' assemblea, sui loro intendimenti, sulle loro gesta. Ricavasi pure da quelle come al nostro Ambrogio appartenga la gloria d' aver ri- chiamato al retto sentire l'eletto ingegno del cardinal Ce- sarini. Ma è da tornare all' argomento. 5. — Gli oratori d' Eugenio IV giunsero il 21 d' agosto a Basilea, ove furono accolti con esterne manifestazioni di onore. E fuori del nostro proposito narrare gli avvenimenti di questa importante legazione, la quale però non riuscì a rimettere sulla retta via quella indisciplinata adunanza, che a quel tempo, su cinquecento persone, contava appena venti vescovi ''^ ! Si legga su tale argomento la lettera che Ambrogio, di ritorno in patria, indirizzava da Vienna il 28 gennaio dell'anno 1436 all'imperatore Sigismondo, invitan- dolo a venire in aiuto della Chiesa, ferita crudelmente dalle intemperanze dei Basileesi ^'- Questo Documento fa conoscere chiaramente lo spirito di ribellione da cui era invasa quel- r assemblea, la quale, abbandonando ogni dì piìi il carattere di sacro Concilio, andava assumendo spiegatamente le divise dello scisma. Dobbiamo nondimeno dire alcuna cosa delle risposte date dai nunzi alle domande del Concilio relative air affare dei greci. Parlò Antonio de Vito nella Con- gregazione generale del 7 ottobre 1435. Fu sempre, egli disse, principal cura d' Eugenio IV la riduzione della Chiesa orientale, testimoni gli stessi Padri del Concilio. E quindi pronto il Santo Padre a continuare su tal pro- posito, d' accordo con essi, le sue non mai dismesse solle- citudini ; ed è ben lieto che adesso i Padri giudichino fa- cile un' impresa, che, allorquando venne da esso proposta, si riportò r epiteto di vecchia cantilena. Gaudet plurimum quocl Juec gT(BCOTim% reductio vohis patrihcs et dominis tc- 'Derendissimis facilis mdeatur ; quam quidem primAom iier Sanctitatem Snam 'promotam aliqni phylacteriam antìqvam et cantilenam vocahant ''^. Quanto alle Indulgenze, fa d'uopo, per non dar luogo a sospetti od a scandali, bene assicu- VOL. 1. 10 146 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA rarsi della venuta dei, greci, e allora^ o per esse o in altro modo forse più conveniente, si provvederà alle spese. Modus iste hahendi pecunias (diceva l' oratore), reverendissimi pa- tres, gravis est^ eo quod ex qumsUi proveniate qui in similibus superiori tempore multa mala attulit exempla christiano populo . ... Si contingat hos grmcos non venire, tum et piane arhitrahitur quispiam nos illusisse et pr (Edam quam- dam liac Jictione qucdsivisse .... Quare concludimus ., reve- rendissimi patres, quod omnino ante omnia expectandum sit Imperatoris et Patriar elice finale responsum, et halenda certitudo de adventu eorum ; qua hahita, sive per viam In- dulgentiarum, sive alio modo qui melior et convenientior forsitan esse videatur, sanctissimus dominus noster se pa- ratum offert ad concurrendum cum hoc sacro Concilio, et omnes possihiles favores impendendum. Finalmente il Papa è dispostissimo a mandare cardinali, prelati e dotti perso- naggi al luogo che verrà eletto per il Concilio : clie anzi, se venga scelto un sito dov' egli possa comodamente recarsi, v' interverrà di persona. Frattanto deputerà alcuni dottissimi teologi per conferire sulle differenze fra i latini ed i greci, quamquam (soggiungeva l' oratore) ista materia reperiatur piene discussa ''^. 4. — Riuscita indarno la legazione del Traversari e di Antonio de Vito, e crescendo ogni giorno 1' audacia dei Basileesi, il Sommo Pontefice, dopo tante prove di lon- ganimità, stava sul punto di ricorrere ai mezzi di rigore. Se non clie, ad evitare, se fosse possibile, un grande scan- dalo, e sping'ere la tolleranza fino all' estremo suo limite, volle tentare un' ultima via di conciliazione. Considerando pertanto clie la sua presenza al Concilio appianerebbe molti ostacoli e renderebbe piìì agevoli gli accordi, spedì a Ba- silea i due cardinali di Santa Croce e di San Pietro con missione principalmente di scegliere, d' accordo coi Padri, un luogo per il futuro Concilio, a cui non gli fossero d'im- pedimento il recarsi la sua malferma salute e le politiche vicende. A tal proposta era mosso altresì dal considerare N A (IRA ZI ONE 147 che la sua presenza renderebbe più solenne e più stabile il ravvicinamento coi greci, e dall' udire per le lettere recate dal Garatoni clie l'Imperatore ed il Patriarca la do- mandavano con grandissima istanza ''*. La missione però dei due cardinali andò anch' essa fal- lita, e servì invece a rendere sempre più manifesti gì' inten- dimenti dei Basileesi, i quali in nessun modo volevano con- sentire ad abbandonare la loro residenza E poiché, per gì' impegni solennemente contratti coi greci, non potevano negare 1' obbligo che gli stringeva di trasferire il Concilio in una delle città nominate nel Decreto Sìcut pia mater, quando ai greci stessi non piacesse recarsi a Basilea, ri- sposero, per guadagnar tempo, che non era necessario trat- tare di presente della elezione del luogo. Agli argomenti che i Legati recavano per mostrare come pericoloso fosse ed inefficace il modo di raccogliere i denari colla conces- sione dell'Indulgenze, ed alla condiscendenza del Ponte- fice di aver ricorso (ove persistessero nella loro sentenza) a questo mezzo purché ciò si facesse nella forma con- sueta della Chiesa, risposero con decretare, di loro arbitrio, la concessione di dette Indulgenze, quantunque privi della necessaria autorità. Alla cedula, presentata dai Legati, contenente le dichiarazioni e le miti proposte del Sommo Pontefice, dettero in iscritto una irriverente risposta ''^. Qua responsione leda (dice il libello apologetico, già da noi menzionato ^®), domini Legati apostolici in stuporem versi, et admirati cpiod tam durum responsiim ohlationi tam pi cioè l' arme della Chiesa. Poi seguivano 6 cardinali, cioè Pia- » cenza, Tricarico, San Marco, Conte, Colonna, et il nipote Ca- » merlengo. Poi il Santissimo Sacramento sopra un cavallo bianco » coverto di rosato in una cassettina coperta di taffettano rosso con » li sopradetti giovani intorno con li torci accesi ; et ancora anda- » vano inanzi sette cavalli bianchi: et una mula bianca con selle NARRAZIONI^ 175 » di velluto e drappo, covarte di dietro di rodato, riccamente adorni » di freni e briglie; poi cento cittadini, e li ufficiali; poi il Pnpa » con lo stendardo, et i Signori intorno; poi il Patriarca con gran » quantità di vescovi, et altri prelati e forestieri. Uscì della corte » il Papa, dalla via della Scala, dalla porta minore, e venne su per » la piazza di Santa Maria Novella, e poi giù da Carnesecchi, e da » Santa Maria Maggiore al cauto alla Paglia per Borgo San Lorenzo, » e per via di San Gallo alla Porta, dove si fermò, e prese com- » biato da' Signori : molto parlarono. Poi i Capitani presero; entra- » rono, come erano i Signori, insino a San Gallo, et ivi giunti, lo » Stendardo andò a saccomanno, e tutto si stracciò : era di drappo » d'oro. Partitisi, et accombiatatisi li Capitani, entrò in San Gallo, » e cavossi il piviale e la mitra, e prestamente uscì fuori in roc- » chetto, et il capello in capo ; poi seguì il suo viaggio » '^) Epist., 1. e, col. 33. — Dà le stesse informazioni in una let- tera del 26 al vescovo di Cervia (col. 159), nella quale fa pure grandi elogi dei Presidenti del Concilio e dei tre Generali dei Pre- dicatori, dei Minori e dei Carmelitani, qui (egli dice) proptignatores invicti semper fuerunt^ licei modo sapientissime Mnc abierunt. Vedi anche la lettera allo stesso del 4 ottobre (col. 163). In altre lettere raccomanda al Pontefice alcuni personaggi (tra i quali il cardinal Colonna) che, conosciuto 1' errore commesso, chiede di ritornare in grazia della Santa Sede. ^°) Il Cesarini non era ancora a quel tempo guadagnato alla buona causa. Nequiora quotidie (scrive il Traversari) prmumunt qui per- turdationibus aguntur, Arelatensis, Lugdunensis et complices sui. legatus noster (cardinalis Cesarini) pauciora iam cepit posse quam velit ; neque muUitudinis iam impetiim amovere aut substinere poteste etiamsi velit fnam de voluntate ipsius nulla certa cognitio haberi potest) ; ita interdum varius ferri videtur, licei bona et cu- pere et velie se adserat. Agimus cum ilio quotidie quanta instantia possmnus, et verbis et literis, ut resipiscere velit neque partes tuo'i nequiores^ quando nullus ferme in Concilio supersit alicuius asti- mationis et pretii atque conscientice., qui Pontificis et sanctce Sedis Apostolic(& iura non tueatìùr ; licei brevis Jwrum numerus a vul~ gari operiatur multitudine. UH namque prasides^ quos paulo ante memoravimus, et quorum uterque ambii ad Pontiftcatum, seditiosam sibi consciveruni multitudinem. Nescimios an aliquid cum ilio pera- cturi simus. Graie., certe., et libenter admitiere videtur rationes nostras^ quum illum cedere non desistamus lingucevirga. (Epist., I. e, 176 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA col. 79). Il pregiudizicf, a dir così, fondamentale, da cui non anda- vano esenti il Cesarini e quelli che in buona fede sostenevano' al- cune pretensioni (che tutte era impossibile) dei Basileesi, si era la falsa opinione della superiorità dei Concilio sul Papa, frutto malau- gurato dei lunghi anni di scisma in Occidente. Si jpossim (scriveva Ambrogio, il 23 di settembre, a Cristoforo di San Marcello, vescovo di Cervia), quod gtumro iugìter^ Tianc ex animo illius eliminare opi- nionem infixam^ et penitus insitam^ ut non pltiris Concila auctori- tatem faciat quam convenite multum ioni conhilerit Dominus Ec- clesics su(B. (col. 156). ^') Ambrogio in una sua lettera al vescovo di Cervia (11 no- vembre ) fa la storia della mutazione dell' animo del Cesarini. Liceat^ qumso, modice gloriari apiid te, Pater. Non fuit sine fructu nostra ista profectio. Nam quum primum advenimtis, deprehendionus homi- nem mira subspicione lahorantem, atque ita, %t perpetuo ariete no- stro pulsatus, via tandem remiserit duritiem animi. Hahehat summe infensos Prmsidentes nostros, per quos ariitraretur multa contra se scribi, Pontificisque irritari animos. Ea fuit prima diffl,cultas ìiuius opinionis ex animo illius eliminandcB, quam tenelat firmis- sime ; Deoque miserante factum est, ut redierint in gratiam, et ita, %t secretius siU bene consentiant. Laboravit multum, caute tamen, ne Prmsidentes ipsi ab actibus publicis amover entur ; admissique sunt quiete ad Deputationes et ad omnes actus. Postremo (quod pluris est faciendum) fatigatus improbitate mea, perpetuisque convi- ciis ferme dixerim, multum de inconsiderato ilio rigore suo remisit, Pontifòcique nostro adficitur maxime, et malignam quorumdam vo- luntatem perversamque intentionem et advertere incepit et perJior- rescere. Quid multa ? Adeo subspecta Concilio et molesta fuit ista wMtatio., ut niliil supra; nosque (ut et ipse et alii ex primoribus quidam dix'erunt) auctores illius secretius calumniabantur . Denique homo cautissimus quum impedisset, ne prò responso nobis daretur monstrum quoddam, ipse ita responsum temperavit, ut tueretur Con- cila partes, ac per id alienatos modice animos in ius suum revo- caret, et tamen diligentius inspìcientibus Pontificis q^uoque tura defenderet *. Auctoritas illi apud om.nes tanta adcessit, ut qua velit posse ducere non dubitetur. Et cupio itaque, et laudo, summeque puto necessarium, ut Pontifex illi se totum permittat libere; quia ' Allude alla risposta data il 3 novembre 1435 dal cardinal Cesarini, in nome del Con- cilio, ai due Legati Ambrogio Traversari e Antonio de Vito ; la quale si trova nelle citate Eplstolce synoàales al num. 5. Argomentisi da quello che qui narra frate Ambrogio, quanto lume le sue lettere dieno alla storia del Concilio di Basilea. NARRAZIONE 177 per hunc modum pacem 7'ehus dandam non ambigo. Sed et si quid ille severius furiasse instituerit^ integrum erit semper PorMJici illud non admittere; vel, si admis erit, finito Concilio, id retractare iure suo. Prtesidentes nostros mitltum oravi illius sibi gratiam benevo- lentiamque servarent, ut summe necessariam Ecclesim et Pontificis rebus, idque in ipso nostra profectionis articulo, beneque dispo- sitos reliquimus. (Col. 17'7). ") Vedi il più volte citato libello al n. 8. *^) Vedi il Documento lxxv. ^^ ) Et vere gaudebit cor vestrum (avea scritto il Henger da Vene- zia al cardinal Cesarini) et iterum gaudebit, quia iucundissima latissimaqiCt nova sacro Concilio portabo ; quonìam ramum virentis oliva et unitatis Ecclesia sane portabo, quemadmodum colwmba Noe in arca prasentavit. (Ivi). ^^) Vedi il Documento glxviii. ^®) Il Martène confonde il Decreto del 14 aprile 1436 con quello del 7 settembre 1434, e per questo non riesce a mettere insieme certe date dei Documenti. Vedi la sua prefazione al tomo ottavo della Vete- rum scriptorum et monumentorum. . . . amplissima collectio, pag-. XXIV, n. 63; alla qual prefazione hanno principalmente attinto finquì gli storici per narrare le trattative coi greci, come a sorgente più d'ogni altra copiosa ed autorevole. " ) Enea Silvio Piccolomini in una sua elegante orazione, recitata innanzi ai Padri di Basilea per ottenere che la scelta per la sede del futuro Concilio cadesse sulla città di Pavia, ci fornisce alcune notizie su questo proposito della elezione. (Mansi, Collectionis Con- ciliorum ecc. Siupplementum, Lucse, 1750, tom. iv, col. 1322). « Audivi (egli dice), patres optimi atque sanctissimi, qu8e su- » perioribus diebus viri cum eloquentia tum etiam bonitate prse- » stantes, Gaspar Perusinus, seu Florentinus, quod illa sit civitate » donatus, ac Simon Veoetus de suis legatiouibus referebant, quorum » ( si rite indico ) eo penitus tendebat oratio, ut ad se quisque Con- » cilium traheret; hic Venetias, ille Florentiam, Audivi etiam Isi- » dorum Raymundumque suam, ut quisque existimavit, legationem » anteferentem, et alios esse dicturos propediem non dubito. Itaque, » ut varia sunt loca, sic varise sunt affectiones, Concilium hoc sa- VoL. 1. 12 178 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA » cratissimum diverse trahentes, quod prseter modum patrise suse » quisque favet, ut mag-uopere formidandum sit, ne privatorum » affectibus Concilium pessundetur. . . . » Tempus, ut scitis, prope est, quod de reductione grsecorum » naviiimque missione a vobis ag-endum est : et quoniam multse » illis pecunise sunt promissse, quibus et duci possint et ali, non- » nulli a vobis excogitati sunt modi, quibus hanc summam in tem- » pore possetis habere paratam. Nullam tamen expeditiorem viam » censuistis, quam ex loco pecnnias quserere, ubi futurum esset » Concilium; ut, si qui esse ut qui sanctam hanc synodum in terris » suis habere cuperent, mutuam hanc summam concederent. Misistis » qui diversorum Principum ac Communitatum animos persentirent. » Hinc illa Venetorum oblatio, uec vobis nec ilio illustri dominio in- » digna; hinc Florentinorum promissiones, promissiones ab exube- » ranti quadam mag-nifìcentia procedentes ; hinc Avenionensis populi » non magna solum sed amplissima pollicitatio, qu89 illam urbem » non minus fidelem, quam devotam Ecclesia flliam manifestai ; hinc » principis potentissimi Philippi Marise ducis Mediolani mirifica re- » galisque concessio, cui semper animo fuit nec vestris deesse man- » datis, nec petitionibus adversarij hinc aliorum neque viles, neque » contemnendse sponsiones. Hinc iam certi estis ea servare grsecis » posse quse vestra Decreta decantant. . . . » Multa de Foro Julii ubertate Venetorumque potentia ac magni- » flcentia Simon Venetus peroravit, ac, meo iudicio, non minus vere » quam eleganter. De Florentinorum vero commoditatibus Gaspar » explicuit. De urbe vero illa Avinionensi pulcherrima atque optima, » et huius sacri Concilii devotissima, Raymundum bellissime pero- » rantem accepistis ; atque, ut existimo, nihil est ab eis prsetermis- » sum quod trahere Concilium ad eorum valeat civitates. De Duce » vero Mediolani, quamvis multa Isidorus, orator vester diligentis- » simus, explicaverit, neque sufficieuter mea sententia dictum vide- » tur, neque admiratione dignum est, si ducales oratores, viri gra- » vissimi, episcopus Albiganensis et Christophorus de Velate, csetera » subticuerunt ; satis namque duxerunt ad illum principem pertinere, » si requisitus responderit si petita concesserit, si se ipsum et » quidquid habet obtulerit; locorum vero comparationem facere ve- » strum esse dixerunt. Certi enim sunt illum Ducem, quidquid eli- » gatis, contentum fore ; cupere tamen, ut bene vobis Concilioque » suceedat. Vestrum esset igitur, patres reverendissimi, ducalìum » terrarum investigare commoditates ; quod onus, postquam alii reii- » ciunt, ego non minus vestra quam Ducis causa suscipio. . . . » Sed ipsi (gr ) Dog. oxxiv. Questa lettera è scritta da Basilea il 21 maggio 1437. Vedila nel Mansi, op. cit., tom. vi, col. 598. ^^) Dog. gxvii. ''^) Vedi i Documenti cxxiii e cxov. '^) Vedi il Documento cxviii. "*') Vedi nel Documento oxix la deliberazione presa dalla parte sana del Concilio nella Congregazione generale del 26 aprile, 6' ) Vedi il Documento cxxiii. ''^) Vedi il Documento oxGv. '') Ivi. *'^) Dog. gxxiii. "') Ivi. ^^) Vedi il Documento cxx. ") Vedi il Documento cxxi. / . , /.r',- ... ^^) Vedi il Documento Gxxii. 184 parte prima - sezione prima ^^^ Dog. cxxiv. Dog. gxxv. Ivi. ' Ivi. Ivi. Vedi il Documento cxxvi. Vedi la nota al suddetto Documento. Vedi il Documento o;xxxi. Dog. oxxxvi. Dog. gxxxviii. Ivi. Vedi il Documento gxxxii Vedi il Documento oxlvi. Vedi su questo proposito la lettera del Papa al re di Francia (Dog. gii), colla quale lo ringrazia del voto dato dai suoi oratori per la città di Firenze. Quoniam vero (egli scrive) civitas Fiorentina per ipsos oratores tuos fuit tuo nomine prò loco Concila prudenter electa, qua quidem civìtate nulla ad rem de qua agitur aptior esse potest, neque noMs et statui Ecclesia accomodatior; exhortamur tuam sapientiam^ ut, cum ipsa civitas fuerit semper specialissime affecta erga domum Francia, et omni honore et cultu Francorum reges sit prosecuta, firma in eo, quod actum est per tuos oratores^ persistati neque ullis precibus aut persuasionibus ad mutandum propositum moveatur. Cum enim graci velint ad locum venire ad quem nos possumus accedere, necesse est ut in Italia locus eligatur. Neque enim ullo modo ultra montes possumus proficisci propter malitiam temporum et multas evidentissimas causas qua nostram prasentiam reqiiirunt; ìnter quas est potissima factum regni Sicilia, quod procul dubio aliter disponetur quam tu et ego vellemus, si relin- NARRAZIONE 185 queremus Italiam ; et etiam patrimonio Ecclesia} non 2ìarvum pe- riculum immineret. In Italia vero civitas aptissima est omnium Fiorentina, et valde utilis etiam prò statu regni dirìgendo iuxta voluntatem nostram, quod et Tua Serenitas debet optare. Vedi an- che i Documenti cxxviii e cxxix. Doo. CXXXVII. Ivi. Doo. OXLVII. Vedi il Documento oxl. Dog. cxlvii. Vedi il Documento cxlix. Ivi. Doo. OL. — Vedi anche il Documento oli. Doo. OLII. Gap. vi. Partenza degli orientali. Arrivo a Costantinopoli degli ambasciatori del Papa e del Concilio. Gioia degli orien- tali. Pubbliche udienze. Degne parole del Patriarca. Preparativi per la partenza. — a. Sopraggiungono i nunzi di Basilea. Meraviglia dei greci. Prudente contegno dei primi ambasciatori. Pacifiche istruzioni onde erano forniti. Si chiarisce la mala fede dei Basileesi. — 3. I nuovi oratori sono ammessi primamente alla presenza del- l'Imperatore, cui presentano le lettere contenenti le sue promesse. Espongono r oggetto della loro missione. Mostrano un monitorio del preteso Concilio al Sommo Pontefice; appellano prevaricatori i nunzi del Papa e del Concilio; minacciano ai greci lo sdegno dei principi ove non venga accettata la loro domanda sulla sede del Concilio. Promettono, nella contraria ipotesi, grandi aiuti per combattere i tur- chi. Il Patriarca impone silenzio all'interprete, allorquando, nell'udienza data ai so- pravvenuti, sente far parola del monitorio. — 4. Sdegno degli altri Legati. Pacifica mediazione di Giovanni di Ragusi, che però avea creduto dover abbracciare la causa della maggioranza Basileese. — 5. Titubanze dei greci por le cose recentemente udite. Risposte dei primi Legati. — 6. I greci si acquietano, e stabiliscono di par- tire coi legittimi nunzi della Chiesa occidentale. Sdegno e proteste degli altri ; loro partenza. — 7. Considerazioni sulla decisione dei greci. — 8.1 quali finalmente ascen- dono le navi e sciolgono le vele verso l'Occidente. 1. — Il terzo giorno di settembre dell' anno 1437 giungevano sopra una galera sottile a Costantinopoli i ve- scovi di Coron, di Digne e di Porto. Gli altri ambasciatori del Papa e del Concilio dovevano arrivare non molto dopo coir altre tre galere e coi trecento balestrieri, ch'erano de- stinati, a forma dei patti, alla custodia della città durante r assenza dell' Imperatore. I tre nunzi furono ricevuti dai greci con onore e con gioia. Il domenicano Giovanni uscì loro incontro, e fu salutato da essi quale amico e collega \ Pochi giorni dopo l' arrivo, i latini ambasciatori ven- 1 nero ammessi all' udienza dell' Imperatore. Primo di tutti, NARRAZIONE 187 come rappresentante del Papa, Cristoforo Garatoni, ve- scovo di Coron, salutò il Paleologo a nome del Pontefice. Quindi lasciò la parola al vescovo di Digne, oratore del Concilio, per riprenderla dopo V arringa di quest' ultimo. Quia rencm gestariim enarrandarum (dice il vescovo di Di- gne nel rapporto della sua legazione) ordo postulalat^ ut primo dicercntur ea que in Concilio, deinde que a Tua San- ctitate facta fuerant ; ego, post salutationem premissam per dormimim Coronensem, ecc. ^. L' oratore del Concilio, dopo aver rammentato il testamento di Cristo che lasciò in eredità a' suoi discepoli la pace, e in tessera del loro carattere il mutuo amore, ridusse pure alla memoria del greco sire ciò che la Chiesa occidentale ebbe operato in quegli ultimi tempi per mostrarsi degna erede del Salvatore degli uomini. Poscia, dovendo far menzione delle discordie avvenute per la elezione della sede del Concilio, attribuì, con caritatevole riguardo verso i dissidenti, allo zelo indiscreto di alcuni tali discordie, e ne parlò solo per dar ragione dell' essersi dal Concilio oltrepassato il termine stabilito alla spedi- zione delle galere in Oriente. Subiungelam (narra T oratore) quod non miraretur ipse nec turiaretur si onora et retar- datio fuerit ultra assignatum terminum in executione, quo- niam hoc non fecit remissio aut recessus appositorum (?) conventorum, sed potius zelus indiscretus aliquorum. Sepe enim contingit, aieòam, quod zelantes nimis aliquod honum se mutuo impediunt, et hoc quando quelihet pars nel altera in suis mediis nimis ardenter Jigitur. Sic profecto nohis accidit in sacro Basiliensi Concilio ; quoniam multi prin- cipes, multe nationes, milite civitates ac dominia Concilium ycumenicum apud se haiere concupierunt. Unde magne dif- ficidtates et perplexitates in electione loci in dicto Concilio suhorte sunt, propter quas hec dilatio executionis venit in moram. Electa quidem fuerant certa loca a multitudine malori in transmontanis partihus, scilicet, Basilea vel Sa- laiidia aut Avinio. Speraòant quamplures te lihenter ad partes venit (forse venire), et ideo diete electioni consensum 188 PARTK PRIMA - SEZIONE PRIMA dederant. Mox aidem, ut audiverunt frot e stallone ni a tuis aonhassiatorihus (nomine tuo et reDerendissimi Patriarche) quod nunquam ad illa loca veniretis ; tunc alia loca eli- genda, tihi grata et accommoda^ conclamarunt ; aliis autem resistentibus, et dicentihus quod induhie per preces princi- pum et regum illuc venire flectentes. Sic super liiis fuit disceptatio, qua durante multum temporis lapsum est. Esposta cosi con somma delicatezza la controversia sulla elezione del luogo, l'oratore del Concilio annunziò all'Impe- ratore come finalmente venisse fatta da moltissimi dei Padri una nuova elezione, la quale fu pubblicamente approvata dal Sommo Pontefice coli' assenso dei cardinali. Tandem, ut tuis heneplacitis condescenderetur et ne tantum honum in- choatum deperiret, per patres illius Concilii quamplures nova electio de alio loco facta est. Quam electionem Sum- mus Ponti/ex cum assensu cardinalium puhlice approhavit, et nos, a Concilio Basiliensi ad eum missi ut dieta electio in practicam deduceretur, quod fecit satisfaciendo semper, quod in se est, ut honum pacis et unio in ecclesia haòea- tur. Siffatta elezione (continuava il vescovo di Digne), clie in nessun modo potrebbe esser ricusata dall' Impera- tore, è appunto quella che di presente viene a lui comu- nicata, di comune accordo, dagli ambasciatori del Papa e del Concilio. Nuli' altro adunque rimane se non che l' Im- peratore stesso affrettisi egli pure a compiere le sue pro- messe. Quare nos, amiassiatores sacri Concilii, cium suis amhassiatorihus ad te destinai^ ut cognoscas quod unanimiter locns gratus tibi et acceptus, quem nullo modo recusare potes, electus est. Ulteriores diligentias quas facit in hac materia dictus Summus Ponti/ex suo ambassiatori decla- randas iniunxit. Nos autem, ex parte Concilii, ut premissa compi enda festine s te requirimus ; quoniam ex parte nostre occidentalis Ecclesie nullus erit defectus, sicut ex credentia huius reverendi patris, ambassiatoris ipsius domini nostri Pape, intelliges. All' oratore del Concilio successe il Garatoni, il quale, NARRAZIONE 189 dopo avoi' rammentato lo scopo della missione dei due ul- timi ambasciatori greci e V esito di quella, narrò come fosso stato dai medesimi prorogato il termine della partenza alla volta d' Oriente, ed altresì concesso di ritardare la nomina precisa della sede del Concilio. Quindi invitò il Paleologo, a nome del Sommo Pontefice, a disporre ogni cosa por la partenza, che da parte degli Occidentali tutto era pronto, e galere e denari e balestrieri, a servizio dei greci. Propter hoc requirehat ipse sanctissimus dominus noster Suam Se- renitatem se prepararet ad 'oeniendum, quoniam ex parte sua mittehanUcr omnia preparamenta^ scilicet, galee^ pecu- nie, et halistarii ad custodiam civitatis, et omnia necessaria secundum formam Decreti, ita quod nicliil ex parte domini nostri deficeret. Et quia tempus erat aptum ad navigandttm ad ìbiemem, vellet se cito disponere, ut, quam cito dominus Tarantasiensis cum trihus grossis galeis et halistariis ve- nirci, paratus esset intrare galeas^ ecc. Rispose graziosamente l'Imperatore, accettando in primo luogo con umiltà la benedizione del Papa, denedictionem domini nostri Pape cum humilitate acceptans ; poi nar- rando anch' esso le diligenze usate da' suoi predecessori e specialmente dal padre di lui per il ristabilimento del- l'unione; parlò anche del suo affetto per così santa opera, e come questa a lui stesse a cuore piìì della vita medesima. Et, quantum,- in ipso est, plus optat istam pacem quam vitam istam. Rispetto alle disposizioni per la partenza, scusossi di non essere ancora in ordine, a causa dell' incer- tezza in cui era stato fino a quel tempo sulla venuta delle galere occidentali. Né, a dir vero, gli era sembrato op- portuno esporsi alle derisioni degl' infedeli, preparandosi indarno. Si incassum se preparasset, infideles vicini lia- huissent ewn in derisum. Avendo però gli ambasciatori dichiarato che tutto era pronto per parte dei latini, do- mandò, il giorno dopo, più ampie spiegazioni ; delle quali essendo rimasto soddisfatto, die mano immediatamente a disporre le cose per la partenza. 190 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA Il giorno appresso, il Patriarca ricevè solenneniente i Legati nella chiesa di Santa Sofia. Questi esposero di nuovo r oggetto della loro missione, ottenendo dal pio prelato benignissima risposta. Degna cosa è riferire le parole di pace del pio vegliardo, e il suo prudente consiglio di star guardinghi, così da una parte come dall' altra, contro le voci e le accuse scagliate a vicenda dai fomentatori di discordie. Colui, conchiudeva il Patriarca, che porrà impe- dimento air unione dovrà riguardarsi quale altro Giuda. Post ista respondit ipse Patriarcha quod salutationes mm omni gratitudine recipielat, colimi dans dominum no- strum, dominwn Papam, et omnes imtres huius Ecclesie occidentalis de tono affectu quem gerehant ad opus sanctis- sime istius unionis. Dixit insuper quod ipse et omnes de Ecclesia orientali multum animati ad hanc rem erant ; unde sperahat Beum nunc velie ipsum concludere. Multis enim temporibus multa fuerant facta initia, sed non fuit tanta adhihita diligentia sictd res exigelat; neutram tamen partem super Jioc vult inculpare de negligentia plusquam aliam., sed semper inimicus homo, iuxta par aholam Christi Domini nostri « Bonum semen seminasti in agro tuo etc. » Respondit : hoc fecit inimicus homo': statim super seminavit zizzaniam, unde semen illud suffocalatur. Sic et nunc du~ hitat quod inimicus homo non dormitala., sed zizzaniam in hoc tractatu inchoata immiscelit et proiciet ad dissipanda et suffocanda omnia que inchoata S2int^ et iam suos conatus intellexit tam in Occidente quam in Oriente. Quare, nisi cauti simus, totum opus nostrum dissipahit. Unde necesse est quod propter quecumque mala que dicentur de una parte alteri, ut de 'ooMs multa nohis dicuntur, et de nohis etiam (non dubito) vobis multa referantur mala., nichilominus ta- men habeamus semper jlduciam ad inmcem et nostra non dissolvantur corda, inchoanttir etc. Plura alia dixit circa istam materiam., declarando affectum suur/i bonum ; et inter cetera unum, mdelicet, quod ille qui erit causa impedimenti huius unionis non minus reputandus est quam ludas. Il NARRAZIONE 191 Patriarca promise inoltre di far premure appo l' Imperatore affincliè i preparativi del viaggio fossero compiuti il più presto possibile. Mentre i greci disponevansi alla partenza, giunsero verso la fine di settembre gli altri ambasciatori del Papa e del Concilio colle galere e coi trecento balestrieri. I quali furono arruolati a Candia, ove altresì erano state allestite le galere. Sui legni di questi ambasciatori era salito il fratello dell' Imperatore, di nome Costantino, cui il Paleologo intendeva affidare, nella sua assenza, la cu- stodia della capitale. Congratularonsi cordialmente i so- praggiunti Legati coir Imperatore per le sue buone di- sposizioni, e gli domandarono la conferma delle promesse fatte a Bologna da' suoi ambasciatori nella Congregazione del 17 luglio, e accettate dal Pontefice ^. Al che di buon animo consentì *. Rammenterà il lettore che i detti amba- sciatori avean data la loro fede cbe i greci non riconosce- rebbero il Concilio di Basilea se non in quella parte cbe aderiva ai presidenti pontifici. 2. ■ — Ma un nuovo inciampo era inevitabile all' apparire degli oratori della maggioranza Basileese. Questi giunsero colle galere d' Avignone il 4 d' ottobre. Stupirono i greci di tanta baldanza, cbè le proteste di Giovanni Dissipato avrebber dovuto per fermo togliere a quegli ostinati ogni speranza d' esaudimento. Quarum galearìim adventus (narra il vescovo di Digne) grecoriim fuit in admirationem. Dice- iant enim : qua confidentia veniunt isti f Nonne sciunt nos sic fuisse protestatos ^ ? Il capitano delle galere pontificie, com' ebbe inteso 1' arrivo dei legni Avignonesi, disponevasi a impedire colla forza lo sbarco ; ma l' Imperatore non per- mise tanto scandalo. Che anzi, per la mediazione di Gio- vanni di Ragusi (il quale erasi creduto in dovere d' ab- bracciar la causa dei nuovi venuti) e per le buone dispo- sizioni dei legittimi Legati, furono salvate le apparenze, e i sopraggiunti oratori vennero accolti dai medesimi Le- gati colle ordinarie significazioni d' onore ^. De quo actu 192 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA revera (narra il domenicano) multum (Bdijicati fuenmt Le istruzioni onde erano forniti i Legati del Papa e del Concilio, relative alla condotta da serbare innanzi agli altri Legati, erano ispirate ai piìi puri sentimenti di pace. Purché i greci &i decidessero a venire in Occidente, si dovea passar sopra a qualunque altra questione ; e se quelli consentissero di recarsi ai luoghi nominati dagli altri, si tollerasse anche questo, pur di ottenere la bra- mata unione delle due Chiese. Ove però i greci non si la- sciassero indurre a t^l cangiamento, dovevano i Legati continuare le loro pratiche per la esecuzione delle fatte convenzioni. Finalmente, se gli oratori di Basilea decide- vansi ad abbracciare la buona causa, era inibito il di- sgustarli con rimproveri e contese. Si forsan galee (di- cevano le citate istruzioni) ex Nizia mm oratorihus qui non (forse nunc) sunt in Avinione prevenirent nos (leggi vos) in Constantinopoli "oel concurrerent, permictatis ijpsos agere cuw. grecis, ut (leggi et) in nullo eos impedire. Et, si possunt elìcere ut greci veniant ad loca per ipsos nq- minanda., liabete patientiam in nullo resistentes, ut omnes intelligant, nos (leggi vos) non esse ad impediendum mis- sos, ac nos procedere in hoc negotio recta et sancta inten- tione, sicut certe etc. Nicliil enim aliud quesumus nec que- rimus nisi hoc sanctum opus non pereat, presertim cum ohprobrio Ecclesie nostre. Si vero illud nequeant oltinere, tunc, ne hec sancta unio impediatur, ne etiam Concilium mdeatur deficere in promissis, prosequamini electionem no- stram^ ac omni diligentia satagite conducere vohiscum gre- cos, quoniam verisimiliter sperandum est^ si conveniamus insimul in Concilio ycumenico, sequi dehere unionem. Si, ut predictum est, ipsi oratores concurrant noliscum in Con- stantinopoli, ahstinete a iurgiis, contumeliis et contentio- nibus ; sed cum omni modestia patientiaque et mansuetudine iniunctam nohis (forse doUs) legitimam exequamini in no- mine Sahatoris nostri Ihestt Christi, qui vos feliciter con- NARllAZIONK 193 dìicat et reducat ^. Vero è che una lettera d' Eugenio IV al vescovo di Tarantasia commette a lui d' imporre ai quattro vescovi Basileesi, ed ai loro complici, di desistere dalla loro impresa sotto pena di scomunica ^; ma puossi conciliare rme- st' ordine col brano dello suddette istruzioni (clie è il solo da noi conosciuto), supponendo che in altro luogo delle medesime si dicliiari in quali casi e circostanze il Legato pontificio dovesse fare uso dei poteri conferitigli. La qual congettura, in sé ben naturale, vien resa quasi certa dagli avvenimenti successivi. Ma le istruzioni dei Basileesi chiarivano mendaci le loro grandi protestazioni d' affetto per la riduzione della Chiesa orientale. Dovevano infatti i Legati tornar piuttosto soli,, anziché transigere sulla scelta del luogo. Il perché a buon dritto scrive Eugenio IV : Tudicet etiani (dux Sa- baudie) quantum in mansuetudine et jnetate inter hos et illos diferat. Illi, nisi in Avinione celebraretur Concilitim, unionem grecorum "oolehant impedire; nostrique, dmwmodo lieo sancta unio Jieret, ubicumque celehraretur Concilium nicldl omnino mtahunt (leggi curahant) ''°. Conformandosi alle istruzioni ricevute, i Legati della Chiesa occidentale non posero ostacolo alle udienze che r Imperatore ed il Patriarca deliberarono di accordare agli oratori di Basilea, lasciando anzi piena libertà ai greci di scegliere quel partito che migliore loro apparisse. Huiiis autem histructionis (scrive il Pontefice) prefati oratores, dìim essent Constantinopoli, non immemores , grecis liheram dedere facultatem, ut, sive cum nostris, sive cum Avinio- nensium galeis, sive in proiiriis aut mixtim navigarent, dummodo ad aliq^iem Ecclesie latine tandem descenderent locum ''\ 5. — Gli oratori Basileesi, ammessi alla presenza del- l'Imperatore, presentarono le lettere promissorie di lui e il noto Decreto confermato dai g*reci ; chiesero fosse accettata per sede del Concilio Basilea, la Savoia o Avignone ; mostra- rono una pretesa deliberazione conciliare (da essi appellata VOL. I. 13 194 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA monitorio) colla quale, con nuovo e inaudito ardimento, i faziosi prelati osavano citare il Vicario di Cristo a presen- tarsi, entro il termine di sessanta giorni, innanzi al loro tribunale, per rispondere intorno ai fatti dei quali preten- devano accusarlo ^^ ; soggiungevano che, se i greci salis- sero sulle galere del Papa, non raggiungerebbero l' intento, che, prima del loro arrivo in Occidente, il Sommo Pontefice sarebbe stato deposto o rimarrebbe impotente a celebrare un Concilio in Italia ; dicevano inoltre che gli altri Legati non erano ambasciatori del Concilio, ma prevaricatori, sic- come attestava una lettera del Concilio stesso ; minaccia- rono ai greci lo sdegno dei principi d' Europa nel caso che non consentissero alla fatta domanda; promisero invece ih soccorso d' un formidabile esercito per combattere i turchi, ove la domanda fosse accolta favorevolmente ^^. Queste cose ripeterono al cospetto del Patriarca ; ma, come furono giunti a dire del monitorio contro il Sommo Pontefice, il pio vegliardo impose silenzio all' interprete, ne volle udire pili altro. Quantum ad licteram monitorii contra dominum nostrum Papam, mox ut PatriarcJia intellexit, imposuit silentium interpreti, et noluit eum amplius audire '*. 4. — I Legati della Chiesa occidentale, offesi dall'au- dacia dei sopravvenuti, domandarono di difendere pubbli- camente contro le accuse di costoro la causa per essi rap- presentata, e già il vescovo di Tarantasia stava per usare dei poteri conferitigli contro gì' intemperanti avversari. Se non che, il pacifico domenicano riuscì ad acquietare le parti e ad ottenere eziandio che le reciproche querele non fos- sero portate al cospetto del pubblico. Quia vero hi domini mei (narra frate Giovanni), in productione aliarum Bul- larum coram Imperatore et Patriarcha, etiam quamdam Bullam declaratoriam illos primos non esse nec fuisse sa- cri Concila ambassiatores produxerimt ; illi^ audientes et maxime turbati, qumrehant audientiam puhlicam prò iusti- Jicatione partis eorum, et ad graviora procedendum ; ad promulgandum scilicet censuras et sententias Papce, in eos. NARRAZIONE 1 95 Unos (forse quas) dominus Tarantasiensis secum attiderat. Quod si UH fedssent, certe et isti domini feliciter (forse similiter) fedssent ; quod non minores secum sacri Concilii habelant sententias. Que res fuisset absque duhio perfe- tta scandali, et tanta irrisio fidei nostra et Ecclesia} apud stipradictas nationes^ quod revera lingua non posset exprimi Immana. Lahoravi, igitur^ et persuasi uni parti et alteri, quantum potili, et etiam apud Imperatorem et Patriarcliam, ne consentirent Mdusmodi audientiis puhlicis. Et ita, gra- fia Dei et bonitate ac prudentiis dominorum prmdictarum partium, factum est ; qui incomparahiliter longe ac aliter intelligelant quantum scandalum fidei nostrm, si una pars Papam, altera Concilium ; una caput, altera corpus, quo- quomodo contumeliis, sine quihus tales actus feri non po- tuissent, maculasset. Tractaverunt itaque supradictcB partes res ipsis commissas quoad publicum, iudicio meo, quantum feri potuit honestissime ^^. I legittimi ambasciatori si accinsero allora a rispondere, in privati colloqui, alle accuse degli avversari, ed a rassi- curare i greci intorno alle udite minacce. Perocché aveano fatto impressione sull'animo di quelli i Documenti contenenti le loro antiche promesse, presentati dai nunzi di Basilea, come anche la dichiarazione che i primi venuti non erano veri ambasciatori del Concilio, e finalmente il mal animo dei principi. Greci (narra il vescovo di Digne) tres perple- xitates visi sunt habere in materia (?) ; primam, propter licteras suas ; secundam, quia dicebant nos non esse ambas- siatores ; et tertiam^ quod dicebant quod principes impedi- rent ne Paya darei eis Concilium ycumenicum ^®. Era facile ai suddetti dissipare i timori dei greci. Alla prima difficoltà fu perentoria risposta il far riflettere, come, essendo spirato, per colpa dei Basileesi, il termine stabilito in quei Documenti, i greci non erano piìi vincolati dalle loro promesse, e potevano liberamente centrar nuovi impe- gni. Et, quantum ad primam (riferisce il vescovo di Digne), dicebamus quod omnis obligatio qtiam fecit dominus Impe- 196 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA fator ]jcr suas hullas aureas^ et ^er Decretum, et jper con- firmationcin cum Concilio Basiliensi expiraiierat, quoniam, infra termimmi assignatwn et limitatum, omnia ex farte Concila defecerant, et post mensem maii ipse Imperator et Patriarcha liberi fiierwit db omni ohligatione prefata ; et per consequens de novo potuit se olligare domino nostro Pape, sicut in Bononia se ohligavit per suos ambassiato- res, ut habetur in instrumento. Et sic domino nostro Pape obligatur ad veniendum, non autem Concilio, nisi nobis qui missi sumus ex parte illormn patrum qui in hoc faciunt Concilium. Dimostravano in secondo luogo i Legati d' esser essi i veri ambasciatori del Concilio, appoggiandosi all' intenzione di questo ed appellandosi al fatto. Era intenzione del Concilio condurre i greci in Occidente. Ora a questo scopo erano essi venuti a Costantinopoli, disposti a recarsi con quelli dovunque loro piacesse. Gli altri ambasciatori, al con- trario, non volevano accompagnarli cbe in un sito determi- nato. I primi dunque seguivano l'intenzione del Concilio; gli altri il loro affetto carnale a un luogo terreno. Il fatto poi cbiaramente mostrava la legittimità della loro missione. Perocché il Concilio avea stabilito che ove quei d' Avignone non avessero, entro un termine fissato, soddisfatto ai loro impegni, si dovesse (per non incorrere nella taccia di sper- giuri) procedere ad altra elezione. Gli i^vignonesi manca- rono. Allora molti Padri del Concilio, in forza del prece- dente Decreto, procedettero alla nuova elezione : gli altri non vollero osservare il Decreto. Ora (dicevano i Legati) noi siamo mandati da quei Padri che hanno osservato que- sto Decreto. Siamo dunque i veri ambasciatori del Concilio. Gli altri poi non lo sono, perchè inviati da coloro che si allontanarono dalle decisioni del Concilio stesso. Isti autem non sequuntur conclusionem Concila, sed propriwn caput ; et per consequens sumus veri ambassiatores Concilii : isti autem non. All' obiezione , che gli altri ambasciatori erano spediti NARRAZIONE 197 dalla maggioranza del Concilio, ed essi dalla minor parte dei Padri, rispondevano che nei Concili non si ar- guisce dal numero quando esista una ragione evidente in contrario. In Conciliis mmquam est arguendum sive con- cludendum a malori m-ultitudinc, uhi evidens ratio est in ojìposltum ; et 'pro'pteT hoc viswni est sepius quod in Con- ciliis generalihus pana superaveriint multittidinem vel re- stiterunt multitudini^ ut in secunda EpJiesina synodo, et in Medlolanensi Concilio, etc. Ora, soggiungevano, è evi- dentemente contro ragione il dire : noi vogliamo l'unione coi greci, e poi protestare che, ove questi non si rechino iu un dato luogo (che assolutamente respingono), e' si debbano lasciare in abbandono. E altresì irragionevole il dire : noi vogliamo imprendere grandi spese per la venuta dei greci, e poi ostinarsi a volerli in un luogo, contro il quale pro- testano. Ed è pure irragionevole il dire : noi vogliamo per la unione coi greci celebrare un Concilio ecumenico in un luogo, in cui essi protestano di non volere in alcun modo recarsi. An (conchiiidevano i Legati) alleganda sit mìtltitudo cantra tam evidentem rationem^ prorsus est insania. Air altra obiezione, che ai Documenti presentati dai detti Legati mancavano le bolle del Concilio, e perciò essi non erano i veri ambasciatori, replicavasi che la soluzione di questa difficoltà dipendeva dalla soluzione della prece- dente. Alla maggioranza per fermo era cosa agevole im- padronirsi degli strumenti destinati ad autenticare este- riormente gli Atti del Concilio ; ma questo nulla provava in favore di essa. Noi ci contentammo, ripigliavano i veri ambasciatori, di quelle testimonianze che negli antichi Concili furono sempre giudicate sufficienti a dare autorità agli Atti. E, dopo aver mostrato quali e quante fossero le testimonianze della loro legittima missione, conchiude- vano : Credimus cqyidem quod omnia ista, attentis circum- stantUs midtis, pref erenda sunt 'testimonio uniits imprcs- sionis plumbee, que interdum potest vi, vel faceto, vel furto surripi. 198 PARTE PRIMA - SliZIUNE PRIMA La terza difficoltà che avea posto in qualche angustia i greci fu risoluta dai Legati, sebbene in modo generale, coll'assicurazione che i principi, come cattolici e devoti alla cristiana religione, non avrebber giammai posto inciampo al compimento di sì gran bene, né avrebber mai distur- bato un Concilio raccolto dal Sommo Pontefice per il trionfo della fede. 6. — Sifi*atte risposte dissiparono ogni dubbio dalla mente dei greci. I quali perciò non si lasciarono muovere dalle vivissime istanze degli oratori di Basilea, come può vedersi lungamente esposto nei Documenti clxxviii e clxxix. Adunque V Imperatore, chiamati a sé i legittimi Legati della Chiesa occidentale, dichiarò che sarebbe partito con essi alla volta d' Italia sulle galere del Papa. Il giorno ap- presso appellò i nunzi di Basilea e gli esortò con benevole parole alla pace ed alla concordia ; invitolli a recarsi con lui a Venezia, o ad un porto d' Italia ove si nominerebbe la sede del Concilio. Quelli però respinsero furiosamente e con proteste il cortese invito. Quasi furentes^ alta verha cMm protestationihus profereiant ^^. Allora V Imperatore licen- ziolli, ed essi il 2 di novembre ripresero il cammino alla volta di Basilea, portando seco lettere, tra loro simigiian- ti ^^, del Patriarca e dell'Imperatore pei membri dell'adunan- za Basileese. Queste lettere furono scritte il 25 d'ottobre. Vi si legge che, avendo i membri della maggioranza la- sciato trascorrere il termine fissato per la esecuzione dei patti, i greci alla loro volta si stimavano sciolti da qual- sivoglia impegno e di spone vansi a partire cogli altri am- basciatori. Si per vos fuissent (scrivono) ]^to 'parte vestra adimpleta qum scripta fuerunt et conventa inter nos et vos tempore debito, et nos eoo parte nostra fecissennis et adimplemssemus que nobis incumbebant , sine aliqua exceptione 8 ed quia res non fuit per vos expedita et completa tempore debito^ et in aliis quamplurimis non observatum ex parte vestra, ideo et nos facimus quod et nunc fecimus, et accedimus ad partes occidentales propter NARRAZIONE 199 ipsiun bonum (juod a 2i^"i'>'i'CÌ2no iwo^osuimus^ si Deus velit, prò unitate et prò hono Ecclesie Dei et hono omnium chri- stianorum ; et in nullo cessahimus seu dejlciemus prò con- siimatione istius sanctissimi operis. Esortano altresì i Padri a fare ogni sforzo perchè le cose volgano a buon termine, come già un dì furono per essi bene avviate. Che se di presente non si ristabilisce V unione, vano è sperare die ciò possa farsi per lo avvenire. Rogamus quantum pos- sumus, ut et Sanctitas Vestra provideat circa liane rem tam sanctam et magnam et animarum salutem respicientem. Et tane, Jmius gratia, ermit volis merita a Deo; et ah ìiominibus laudes. Si autem hec res sancta impcdiatur propter aliquod Immanum, tunc maxima incommoda infal- lanter evenient ioti christianitati^ et, quod peius est, nulla spes relinquetur ut in futurum fieri possit aliquo modo. Iterum rogantes Sanctitatem Vestram ut circa liane rem opportune cogitetur, ut omnes vires vestras ad presens interponatis ut hec res sancta ad finem, omnibus postpositis impedimentis, perducatur, sicut et in principio fecistis. Insieme cogli oratori di Basilea partì da Costantinopoli, dopo pili di due anni di dimora in quella città, Giovanni di Ragusi, personaggio, per le doti egregie dell' animo, de- gnissimo di servire ad una causa migliore. Si vegga nella lunga relazione, da esso presentata al conciliabolo di Basi- lea, sulla sua missione in Grecia, con quanta sollecitudine egli cercasse, sebbene indarno, pacificare le parti avverse ^^. 7. — È degna di considerazione la fermezza dei greci, e specialmente deir Imperatore, nel respingere gì' inviti dei Basileesi, e seguir quelli del Papa e della parte sana del Concilio. Perocché, chi consideri la cosa sotto il riguardo dei vantaggi temporali, sembra che il Paleologo avesse dovuto attenersi piuttosto a quelli che a questi. Gli ora- tori infatti di Basilea presentavansi muniti dell' appoggio dei principi secolari e dello stesso imperatore Sigismondo, e dichiaravano che ne la Francia ne la Germania ne la Spagna né tutta V Italia sarebbero intervenute al Concilio 200 PAETE PRIMA - SEZIONE PRIMA voluto dal Papa. Aoisantes eum, ttt bene adverteret de Florentia vel alio loco, per emulos (ut pretendehatur) eledis, quoniam illuc ne aliud non esset ozisi vacuum et sine fructu fedire. Propterea quod illuc nunquam accederent gallicana, germanica et hyspanica nationes., nec etiam Ytalia tota Presentarunt puhlice litteras salvorumconductuum, sigili is et nominihus eorum rohoratas : mdelicet sacri Concilii ; Romanorum Imperatoris ; Francie, Arragonie et Cecilie regum; cardinalis quoque de Fiixo, legati in Amnione apo- stolici; Allerti Austrie; Sahaudie et Mediolani ducum ; principis quoque Pedemontium ; et Basiliensis, Fiorentine, Venetorum, lanuensium et Senarum C ommunitatum ^°. La risposta del vescovo di Digne, risg-uardante le intenzioni dei Principi, era forse troppo generale per acquietar T animo dei greci, ove questi avesser considerato il negozio sotto r aspetto puramente politico. Aggiungi che l' imperatore Si- gismondo, il quale avea sempre caldeggiato appo i greci la celebrazione d' un Concilio in Occidente, scriveva in quei giorni al Paleologo per dissuaderlo dal partire per l' Italia ^^ Che pili ? lo stesso Amurat offriva la sua alleanza all' Im- peratore, in luogo di quella dei latini, ove questi rinun- ziasse air idea di recarsi in Italia '^'^ Onde il Siropulo si duole che non fosser valsi consigli né di amici ne di ne- mici a distogliere T Imperatore dal suo proposito ^^. Qual motivo spingesse il Paleologo a sperare, a dir così, contro ogni speranza, se lo supponiamo animato (come comune- mente affermano gli storici) dall' unico intendimento di van- taggiare le sue condizioni politiche, noi confessiamo igno- rarlo ^*. Ma, posti da banda gì' intendimenti di lui nel vo- lere r unione delle Chiese, nessuno, dopo la lettura dei Documenti per noi raccolti, vorrà attribuire al venerando patriarca di Costantinopoli un fine diverso da quello di obbedire al divino precetto, che impone ai cristiani : Non sint in vohis scJiismata "^^. S. — Giunse adunque il giorno da tanto tempo invocato della partenza dei greci alla volta d' Occidente. Pietoso NAKIIAZIONE 201 iiisieuu; u sublime spettacolo, che ogni cuore fedele eni})ir dovè di tenerezza e di santo entusiasmo ! Componevano l'illustre spedizione il patriarca di Costantinopoli, i Legati degli altri tre patriarchi d'Oriente, un gran numero di metropolitani, di vescovi, di abati della Chiesa orientale, e, insieme con essi, l'Imperatore dei greci, il fratello di lui Demetrio, e molti grandi dignitari dell' Impero Bizan- tino. Neir ore pomeridiane del ventiquattresimo giorno di novembre dell'anno 1437 ascendevano le navi il patriarca Giuseppe insieme col suo clero, e il dì appresso l' Impe- ratore co' suoi. Le triremi stettero due giorni in porto come per assuefare i viaggiatori al movimento dell' onde, e final- mente il 27 del mese, sull' ora del tramonto, furono sciolte le vele alla volta di Venezia ^*^. NOTE ' ) Vedi il Documento clxxviii. ^) Dog. CLxxxviii. — Ricaviamo da questo Documento la rela- zione delle udienze accordate ai latini dall' Imperatore e dal Pa- triarca. "*) Vedi questo Volume a pag. 171. ^) Vedi il Documento clxxxviii. ') Ivi. ") Vedi il Documento ci.xxviii. M Ivi. 202 parte prima - sezionk prima ^) Dog cxcv. ^) Vedi il Documento CLiii. '") Dog. gxov. '•) Ivi. '^) Vedi il Documeuto gliv. '^) Questo sunto dell'orazione fatta dai Legati di Basilea è tratto dal Rapporto del vescovo di Digne, (Dog. olxxxviii) e dalle notìzie che ci fornisce il Documento glxxix. Non abbiamo trovato il testo di detta orazione. Il discorso tenuto dal vescovo di Losanna alla presenza dell' Imperatore, che abbiam ricavato dal Codice Re- gina 1020 (Dog. glxiv), è forse una parte di quella. '* ) Dog. GLxxxviii. '= ) Dog. GLxxviii. "') Dog. GLxxxviii. — Vedi questo Documento auche per le se- guenti risposte alle nuove difficoltà dei greci. ") IvL '^) Vedi il Documento Clxvii e le ultime parole del Documento GLXXIX. '") È il Documento glxxviii, da cui abbiam tratto molte notizie. ^°) Dog. glxxix. — Questa ostentazione di saWocondotti non era, crediamo, in tutto leale ; che alcuni potentati aveauo inteso ct)nce- dere il salvocondotto per il caso che il Concilio si celebrasse nelle loro terre o in terre d'amici. Così, a modo d'esempio, come pote- vano gli oratori di Basilea presentare in buona fede il salvocondotto dei Fiorentini, i quali volevano che il Concilio si celebrasse nella loro città, e protestavano che non per colpa di essi sarebbe stato cele- brato altrove ? (Vedi i Documenti Gxxxiv e gxxxv). "') In ìbis jpervolavit ad nos alter BisGonsul%m,, dominus Manuel, dì) imperatore Sigismundo. qui continuum quadraginta dierum iter NARRAZIONE L^0-> cj) Hwìigaria per Serviam et Macedonìam pernicibus equis emensus est, magna incitatione animi contendens nostra consulta antever- tere^ ut imperatoris Germanorum salubria monita ad nostrum Im- peratorem mature perverrei. Nam Sigismundus, ut antea decla- ravimus, nostrum, Imperatorem perpetuis expergefecit aculeis, ut unioni cum latinis conJlandcR totis viribus incumberet, qua laborcs eius maximos sola summis benejiciis, etiam ultra spem et vota am- plissima^ compensare posset. At nunc in piane contrariam sente%- tiam immigrami Sigismtmdus, consuluitque et literis scriptis, et mandatis insuper oretenus per Bisconsulem, nobis esse abstinendum ab omni profectione in Italiam, ecc. ecc. (Syrop., sect. in, cap. 13). ^") Cum dominus Paulus Asanes, tunc temporis ad Amurathem legatus aliquantisper in aula Ottomannica perduraret, Bassm Tur- cici, seu primi Imperatoris consiliarii, Asanem interrogarunt, quid rei esset, quod vestrum Imperatorem tantopere imjmlerit ad lati- norum opem implorandam se convertére ì Si necessitas urgeat (in- quiunt)^ exprimat mentem Imperatori nostro^ qui actutum suboe- niet, et opportuniora subsidia a nostro Domino inveniet quam a latinis^ et magis profuerit vestro Imperatori fcedus ictum cum Amuratlie quam cum latinis. Quare omni profectioni in Italiam re- nuntiet ac valedicat, et quicquid a nostro Imperatore petierit, ma- ioì'i cum fide et caritate prcBStitum quam a latinis expectabit. Sed quod in fatis erat repositum, id duntaxat eventum liabuit. Omnia omnium Consilia, amicorum pariter et hostium, in fumum evanue- re, ecc. ecc. (Ivi, cap. 14), '') Ivi. ^* ) Abbiamo visto a pag. 21 (nota 9) come, secondo le informa- zione che ne dà Giorgio Pranza, l' imperatore Giovanni non parte- cipasse alle idee del padre suo, il quale non credeva punto pro- babile il ristabilimento dell'unione colla Chiesa occidentale, e dava al figlio suggerimenti ch'ei non volle in uiun modo seguire. '') 1 Cor. I, 10. . '") Vedi il Siropulo, sect. iv, cap. 1. Gap. vii. Traslazione del Concilio di Basilea a Ferrara. Arrivo degli orientali. Solenne sessione con intervento dei Padri greci. 1. I greci giungono a Venezia. — 2. Si narra brevemente come la condotta scismatica dei Basileesi avesse costretto Eugenio IV, prima dell'arrivo dei greci, a trasferire il Concilio a Ferrara (città compresa nel Decreto convenzionale), e come nella solenne sessione del 15 febbraio 1438 egli condannasse, con approvazione del Concilio, il con- ciliabolo di Basilea. — 3. Il Papa, appena conosciuto l'arrivo dei greci, manda il car- dinale di Santa Croce con molti prelati a complimentarli, e a far loro invito di recarsi a Ferrara. Essi accettano, e mostrano ardente brama d' unione. — 4. I medesimi in- viano alcuni oratori a Ferrara per annunziare al Pontefice che, dopo un breve ri- poso, si porteranno al Concilio. L' Imperatore annunzia ai Basileesi la presa delibe- razione, e gl'invita a seguire l'esempio de' suoi. — 5. Poscia si reca a Ferrara, dove è accolto cordialmente e con grandi onorificenze da Eugenio IV. — 6. Arrivo del Pa- triarca. Questi, avendo ricusato di uniformarsi all'uso del bacio del piede, è ricevuto onorevolmente dal Pontefice, ma in udienza privata. — 7. Solenne sessione, con inter- vento dei Padri greci e latini, nella quale si dichiara che, di comune consenso, il Concilio ecumenico è nella città di Ferrara. — 8, Si stabilisce -di celebrare la se- conda sessione quattro mesi dopo la prima per dar tempo a tutti i chiamati di ac- correre a Ferrara e per tenere private conferenze sui punti controversi tra le due Chiese. — 9. Osservazioni finali. — Note. i. — Lung-a e disastrosa fu la navigazione degli orien- tali. Giunsero però incolumi a Venezia 1' ottavo giorno di febbraio dell' anno 1438. Di questo tempo gli affari religiosi d' Occidente aveano subito gravissime mutazioni. Il Con- cilio di Basilea era stato trasferito a Ferrara, e lo pre- sedeva in persona Eugenio IV. I pochi vescovi rimasti a Basilea non formavano ormai che un' adunanza scismatica. Diamo un rapido sguardo agli avvenimenti che aveano pre- ceduto r arrivo dei prelati d' Oriente. NARRAZIONE 205 2, — Com' ebbero inteso i faziosi dell' assemblea Basi- lecse che il Sommo Pontefice avea confermato il Decreto del 7 maggio 1437, fatto dalla parte sana del Concilio, pubblicarono nella sessione vigesimasesta (31 luglio) un preteso monitorio, col quale citavano il Papa a comparire personalmente o per procuratore alla loro " presenza entro il termine di sessanta giorni, per render conto della sua condotta intorno alle cose del Concilio. È quel monitorio che il patriarca di Costantinopoli, quantunque separato dalla Chiesa di Roma, avea ricusato di udire, iuìponcndo un vergognoso silenzio agli oratori di Basilea, che osato .aveano alla presenza di lui incominciarne la lettura. Sif- fatta enormità, che, come osserva Eugenio IV, priora oinnia smelila ignoraverunt \ empiè i popoli di stupore, e fu al- tamente condannata dall' imperator Sigismondo, che do- mandò tosto la revoca del Decreto ^. Ma i Basileesi rimasero ostinati nella loro ribellione. Innanzi a tanta baldanza non poteva piìi oltre transi- gere il mite animo d' Eugenio IV ^. Il perchè, colla cele- bre Bolla Doctoris gentmm del 18 settembre 1437, data da Bologna, dopo aver brevemente richiamata la storia delle ribellioni dei Basileesi dai primordi del Concilio sino al preteso monitorio del 31 di luglio, ordinò che fosse tra- sferito il Concilio stesso a Ferrara, qualora quei di Basi- lea persistessero nella loro rivolta. Volle il Pontefice, anche in questa suprema deliberazione, lasciar libero il campo alla resipiscenza e mettere, a così dire, nelle mani degli stessi Basileesi la loro sorte. Sperantes (egli dice) ex Ime nostra conditionali provisione, velati in eorum Basilea existentium mera lihertate reposita, ipsos a tam pericu- losis novitatibus faciliter ahstinere- debere *. Le ragioni di questa traslazione sono esposte nella Bolla citata, e si com- pendiano neir impossibilità in cui era il Concilio di Basi- lea di riparare a tanti scandali a causa della tirannide che i suoi capi esercitavano sugli altri membri dell' adunanza. Quia dissensionis scandalum (dice il Pontefice) non aufer- 206 PARTE PRIMA - SEZIONE PRIMA ret Basileensis synodus^ sed ii, qid in illa se duces ac prin- cipes novarum rerum f aduni ^ potius augerent ; iis, inquam^ omnibus accuratissima meditatione pensatis, quorum gratia ncque nohis neque nostris tutum aut liberum sit in eo Con- cilio^ quod sui) ditione est et quasi tyrannide quadam (Bmu- lorum nostrorum redactum, quicquam proponere aut tra- ctare, ecc. ecc. ^. Dichiara Eugenio IV esser la città di Ferrara accetta ai greci, utile alla trattazione degli affari, comoda ai principi ed ai prelati, sicura, libera, compresa nel Decreto convenzionale, e preparata ad accogliere i greci conforme i patti stabiliti. Permette cbe nella città di Basilea si continui a trattare la causa dei boemi circa la comu- nione sotto le due specie, e assegna a tal fine il ter- mine di trenta giorni. Cbe se ai boemi stessi piaccia in- vece di recarsi a Ferrara, saranno accolti con benevolenza, e trattati umanamente e con carità. Nel Concilio così tra- sferito il Sommo Pontefice mostrerà a tutti la sua inno- cenza e la falsità delle accuse inventate a suo carico dal- l' altrui malizia ^. Quali fossero le speciali ragioni che indussero il Ponte- fice ad eleggere la città di Ferrara rinunziando a Firenze, non ci è dato conoscere. Forse egli pensò con tale scelta rendere pili agevole un accomodamento coli' imperatore Si- gismondo e cogli altri principi. I Basileesi, anziché retrocedere, si resero rei di nuovi attentati. Nella sessione vigesimasettima (26 settembre) annullarono la promozione di un cardinale fatta dal Sommo Pontefice ; cassarono il Decreto della parte avversa, relativo alla scelta d' una nuova sede ^ ; e, poiché correva voce es- sere intenzione d' Eugenio IV di alienare la città d' Avi- gnone per raccogliere le somme necessarie alle spese pei greci, intimarono al Papa di non procedere a questo atto. Né paghi di ciò (essendo spirati i sessanta giorni del tjosì detto monitorio) dichiararono, nella sessione vige- simaottava (1 ottobre), contumace il Sommo Pontefice, e che si procederebbe contro di lui, nonostante la sua as- NARRAZIONE 207 senza ^. Finalmente, nella sessione successiva (12 ottobre), dopo aver proteso di confutare la Bolla Doctoris (jentium del 18 settembre, dichiararono nulla la traslazione del Concilio a Ferrara, e intimarono ad Eugenio la sospensione dall' amministrazione papale, qualora non revocasse, entro il termine di quattro mesi, la Bolla suddetta. Che se tal pena egli avesse, con animo indurato, sostenuta per lo spa- zio di due mesi, il Concilio procederebbe contro di lui fino alla sua deposizione inclusive ®. Nessuna meravig'lia se, dopo questi fatti, Eugenio IV, colla Bolla Pridem eoe iustis del 30 dicembre 1437, di- chiarò essere ormai avverate le condizioni dell' altra Bolla Doctoris gentium e trasferì definitivamente a Ferrara il Concilio, ordinando che questo avesse principio il dì 8 del successivo mese di gennaio. Nos igitur (egli dice), tam imminentihus malonim periculis volentes (ut ex debito no- stri pastoralis officii tenemnr) opporttme consulere, de ]}tARTE PRIMA - SEiZlO^È SFCOKDA maximiitti et clarissitoiuin opus, cuto htìitc isttim conventum ve- strum., tanta animorum seguitate unitum, ut acctìleretis et nul- lam interveniri moram patiamini, ho'rtatiiì'us, rogaturus atque obsecraturus sim, id quidem paulo post et suo tempore faciarn. Nunc hoc super adiungam : cum vestra per omnem orbem divina virtus peragraverit, mhil quod utilitati nominis christiani conduceret omisistis ; non iura, non sequitates, non ritus, non consuetudines, non leges. Omnia enim quse Christi EcclesÌE9 conferunt, qu?e civitatibus, quse populis, quse generi hominum, divina quadara providentia, divina industria tractatis. Nam di- vinum id vere est opus. Horum aliqua qui4em optime oompo- suistis, alia ut componatis in manu sunt, reliqua c^rrigere estis futuri. Quisnam igitur maxima et divina vestra opera digne laudabit? quippe sì quis tam rotundam, tam splendidam, tam ar- dentem vocem haberet, ut clamans ubique a finibus terrarum audiretur, numquam, quantum oporteret, famam laudis et glo- rise vestrse estendere posset ; qui©, cum tam ampia, tam laude digna, tam Deo grata gesta vestra sint, ea certe nullum tem-pus, ut reliqua humana solet, abolebit. Ac primum quidem quantum paci hominum studeatis dicaitì, ac quam mira ijidustria, magno certamine, et diligentissima cura nitimini : cui omnem mentem, omne studium intendentes, ma- ximum hoc et sacrum pacis opus per omnem orbem firmare, et stabilire vehementi quadam ac inaudita animi cupiditate desi- deratis, Postea et alia subiungam, non quantum sapientise vobis insit aut ingenii, non quanta elegantia sacree theologise munus habeatis, non qua perspicacia et acuitate ius vel civile intelli* gatis vel exerceatis pontificium; non quantum in cseteris Dei muneribus et clari sitis et eruditi, sed quantum prsesens vi- detur posse concedere tempus, et quantum mea in dicendo vis valeat. Pax magna qusedam res, magnum_ quoddam nomeli, angelicas coelestesque virtutes continet una et prima et magna deitatis luce circumvolutas, quse divino ilio et miro nutriuntur cibo, splendore scilicet a beatissima Trinitate hac pace colligantur, et uniuntur caritatis nodo. Pax enim mundum illarum rerum in- telligibilium continet, qui magis propinquus vicinusque est luci divinse, quse nec dici potest, nec aadiri. Pax cuiusque magni bo- nìque operis et factrix et conservatrix est. Discordia e contra, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI LXXXIII qua) divisìonem, scissuram et litem assidue machinatur ; non illum. quidem invisibilium rerum mundum, ita ut creatus erat, splendentem reliquit ; immo quaedam, quD3 primo magna luce fulgebant, obscura fecit, et illinc multas virtutes extraxit, quae postea malorum operum auctrices factse sunt. Extractus est et qui eo tempore malitise dux fuit et postea perpetuo. Sed adver- tite ad liunc istum mundum quem videmus, qui, diversis com- positus elementis, si nulla qualitatum superabundet, pax et ordo in luce et quiete continet totum sequitate quadam omnibus coa- diuvante : cum autem discordia, confusio et contentio in illum ve- nit; tunc supejat turbo, et totius quasi dissolutio flt et perditio, ac pulcherrimum et spectatissimum. liunc mundum deformitas qusedam possidet et obscuritas, nec inspici quidem omnino potest. Sed descendamus ad parvam. mundipartem, hominem, scilicet, ma- ximam vero et reginam et principem rerum omnium mundana- rum ut Deus iussit. Hic enim, cum id quod in se est servat, et sequi- tatem animi et statum non amittit> pacem vero stabilem fìrmam- que tenet, tunc maxime societati angelorum flt similis, numero atque ordine ambulanti. Cum vero a- seipso decidit, pu^na ac lite vexatur : qaoe, si parum crescat, rationem omnem ab ilio defugat, nigrumque animum et turbulentum facit; qui phanta- siis quibusdam obscuris similis vacuum se in omnibus et sine fìrmitate demonstrat. Verura inspiciamus quos res qualisque pax sit. Pax certe sua quadam pulchritudine formffi regna servat; pax respublicas, quse populis gubernantur, servat ; pax civi- tates, qu^ nobilibus optimisque viris reguntur, servat, et om- nem alium iustum principatum. Pace urbes et crescunt et or- nantur, qua magnum incrementum afFertur et subditis et prin- cipibus. Hsec villas atque domos construit, lisec dissolutàs dirup- tasque terras habitat, hsec incultas relictasque colit, et omnino quicquid inspicit augm.entat, et ad magnani felicitatem venire facit; et, ut multa paucis dicam., quicquid pulcherrimum et su- blime est, hac factum constructumque fuit, sine qua nihil in hac vita rectum. ornatumque est. Inimicitia et discordia e con- tra, bella suscitant et confìciunt. Ex bellis oriuntur csedes, ex csedibus destructio ac perditio flt hominum, villarum., civitatum, et rerum, omnium, publicarum;. Venit etiam. et ad bruta animalia, nani una cum. hominibus patiuntur et illa. Quid magnam latosque liabentem vicos urbem. Troianam destruxit? nonne pugnee et di- LXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECOISIDA scordia? Babylonise vero illum circumeuntem clarissimum et for- tissimum murum, nonne hasc diruit? sacram quoque Hierosoly- mse civitatem, nonne ]it36c demolita est? nonne lisec etiam om- nium ferme iudseorum genus captivum ad assyrios duxit? Nonne hsec assyriorum magnum imperium evertit? non persarum, non grsecorum, non romanorum ? Quot etiam Italise civitates olim clarae ab hac dirupti3e, adhuc incultse desertseque manent? Vidi- mus non multum ante Galliam florentem. ; nunc vero assiduis Britannicis bellis ac discordia deflorere quasi videm.us, et duos illos maximos cbristianorum principatus frequenti bello ac iiii- micitia in deterius ire. Ubi hsec dominatur, nonne ad interitum quasi res omnes vertit? Hsec omnia quse dixi, et antiqui libri et qui moderni appellantur, tragoedie atque liistorise, vera esse probant. Quibus causis, o sacer sancteque coetus, animis vestris Spi- ritus Sancti gratia fìrmatum est, ut omni orbi pacem ponatis et magnopere certetis hoc tam magnum bonum omni hominum. generi distribuere : memores quod Christus nullo alio nomine se appellàvit, non omnipotentem, non factorem, non rerum futura- rum cognitorem (borum. quidem nominum nullum dixit), sed pacis et amoris. Ego, inquit, sum pax, ego sum caritas. Hanc sacram et sanctam divinse vocis sententiam imitati, omni cura ipsi paci studetis, tamquam ipsius pacis creatoris discipuli et pacis magistri: quam quidem, ut dixi, omni hominum generi et cupitis et nitimini firmare. Doctrinam vero, quge ex Deo dicitur esse et est, et quam. homines per gratiam adipiscuntur, quamvis ingenium multum conferat, non superficie, et summis, ut aiunt, digitis, accepistis, sed profunde ac penitus scientiam adepti, sacra ipsius arcana scrutantes, tantum in ea re excellitis, quantum, liumano ingenio dari concedique potest. Cuius summitatem, seu sapientiam seu sapientise amorem illam appelles, ubi tantum invenies, quantum in theologia, in qua qui eruditi sunt et secreta noscunt, et quan- tum in legibus ac sacris et divinis^ canonibus sit, de quibus In- ter vos ssepe disputatio accidit, quam excellentiam, quam vim habeant, noscunt etiam et perfectas Spiritus Sancti gratias, et secretorum completam virtutem : horum omnium vos et inspe- ctatores et magistri estis. E quibus colligitur quantum vobis in his rftbus aut studium, aut exercitium, aut diligentia, aut do- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI LXXXV ctrinee perfeotio fuit, qui semper utilitati christianorum studetis. Quis igitur digne in iis qujB dieta sunt magnitudinem vestram laudabit? Certe omnis, quicumque eam rem aggredietur, deficiet. Sed quoniam i%s geritis et miras et optimas, quibus laiides mi- nores sunt, necesse est oratoribus illas aliquando praedicare, quantum eis id facere possibile est; sed auxilietur et conducat divinus ille David ad liane vestram. laudem. Audite hsec, om- nes gentes, auribus pereipite qui habitatis terram, ut habeatis Isetitiam et gaudium. exultationis, in qua hsec saerosancta con- gregatio et facit et vult pacem. et eoneordiam, quse est virtu- tum summa. Aeeeleratis enim et magna cura studetis, ut grseci romanis uniantur, unumque corpus et membrum faciant Eccle- siam Christi, quam suo sedifìcavit sanguine, multisque miraculis et signis- Deus illam. fìrmavit et stabilivit, ac pacem et carita- tem dans diseipulis suis, apostolis mandans, et fìgens illam. sub divi Petri confessione, ipsi et eum ipso aliis Apostolis Spiritum Sanetum immisif, eum quo circumeuntes omnem orbem venati sunt, pacem. singulis eos aeeipientibus porrigentes. Hsec Eccle- siam Christi, ut puto, mille tenuit annos ae plures. Postea ne- scio quo paeto (instigavit enim invidus ille et malorum omnium princeps daemon) discordia qusedam in Ecclesia Dei nata est, cau- sis neque probatis, neque magnis, neque alterutri partium mul- tum. nocentibus. Subrepens igitur schisma et temporis opportuni- tatem sibi sociam inveniens (illa enim tempestate grseci discordia civili laborabant)"animos utrorumque sauciavit. Postea, curren- tibus annis, nullus huius sancti et excellentissimi operis, pa- cis seilieet, memor fuit, et, si meminerit, non generose quidem. Itaque usque hanc nostram. eetatem, et maius et elarius schisma duratum est, ae per parvum nonnumquam. interea tempus hsec utrseque partes coniunctse fuerunt. Postea iterum peiora prio- ribus illa visa sunt, ac omnem orbem temporis prorogatio igno- rantia et obscura quadam nube complevit, tantamque ad invicem litem et eontroversiam. paravit, ut altera alteram partem aliud a recto sentire putet, et nullam. rectam firmamque credere earum. opinionum, in quibus altera firmaretur; sed utramque solum ad sententias suas inspicere, nihilque- omnino animadvertere ad magnum unius Ecciesise Christi corpus. Nunc vero, Sacro ac Sancto Spiritu animis vestris inspirante, huc ad hune sacrum locum convenit quicquid optimum ac cxcellens in Eciesia Christi LXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA est, quicquid in virtute, quicquid in sapientia et intellec.tu, quicqtiid in arte sacrss theologise, quicquid in omni alta doctri- na, et, ut sic dicam, omne in rebus optimis prsestans ac menti fixum liabetis, partes, iam pridem divisas, conlungere, et ad pacem. et unanimitatem Ecclesiam Christi reducere, atque in unam, ut olim fuerat, restituere. Quamobrem ad serenissimum graecorum imperatorem et ad sacram eorum Ecclesiam legatos misistis, non parvum , itine- ris laborem passos, longus- quidem et difficilis. Sed saspe ante hac grseci quoque legatos prò pace et unitate miserunt : verum. nescio quo pacto nih.il apud illos ad quos missi fuerant confìcere po- tuerunt. At non parva multitudo cliristianorum est, quse gr«- corum Ecclesise subiicitur. Nec tenue genus grsecorum putetis. Ipsum, tam.etsi multos iam annos quasi obsessum a magno- ilio principatu, et hominum multitudine diminutum quidem. est, et infortunia multa passum, sed non omnino disruptum aut con- tritum.. Servat enim ibi illud adhuc partem dominationis. Nam. Peloponisus omnis grascorum imperio subiecta est, et Lemnos et Ymbros, et iuxta Constantinopolim. maior Tliracise pars, ac etiam., exceptis dominis et quibusdam. principibus, Cercyra omnis quam Corfum appellant, Cefalonia, Zacinthus, Itliaca, Leucas, Eubcea, Cyclades insulse,. Creta, Rhodus, Cyprus, Chius, Lesbos, et si qua est alia in mari Jj]geo insula; et in Europa Epirus^ Illiri- cum, Achaia, Focis, Beotia, Actica, Macedonia et reliquum Thra- cise ; lisec omnia a ^rsecis inhabitantur. Paucistamen quibusdam. injocis Turchi comm,ixti sunt. Sunt etiam superior et infeUor Mysia magna multitudine hominum habitatse, qui omnes Eccle- siae nostrse obtemperant. Et in Asia principatus omnis barba- rorum est ; in multis tamen locis grseci habitant. Est et sy- riorum non parvus numerus; sunt prseterea reges non pauci idiomate diversi, qui grsecorum Ecclesiee obediunt; .magnum sci- licet Yberum regnum., et Elasonum, et prseter Iiesc Cethonum et Albanorum, Cercassiorum etiam. et Gothorum., nec non Mol- doblachia et ea quse magna Ulachia appellatur et Triballium, et iuxta yperboreos montes Russorum maxima respublica, et ma- gnse Russile qui Magnus ap*pellatur Dux; multique in ea alii re- ges, et inferior om.nis Russia, regibus exceptis et quibusdam aliis, parent Constautinopoli. Tot sunt ac plura nostri obtemperantia. Sed vos ego, cum. vestra virtus non alitèr ac solis radiis bOCUMENTI li ILLUSTRAZIONI LXXXVII resplendeat. oro atqiie obsecro, ut hoc ipsum vestrum studium et cupiditatem, quam Spiritus Sanctus vobis largitur, fini tra- dere acceleretis, nulli rei parcentes, quee divinsc Ecclesiai-um unioni conducat : ut una existens ut olini, Ecclesia graìcorum latinorum Ecclesia sit ; et grseci e contra ad latinorum Eccle- siam veniant cum omni caritate et amore; ac alii cum aliis in maxima Isetitia et fructu bonorum. sint ut tempore antiquo fieri solebat. Erunt munera mercedes et merita omnibus huic san- cto ac maxim.o divinse unionis operi studentibus, a Deo quidem lionores et coronae similes illis quse olim datse sunt antiquis Patribus sanctis, qui magnam curam magnamque diligentiam liabuerunt prò Ecclesise unione et statu, prò qua mille labores ac certamina sustinuerunt, nequaquam sibi ipsis parcentes, immo' omnem molestiam, omnem laborem. prò ea re laetitiam puta- bant et gaudium ; ab hominibus vero qui nunc sunt, et qui fu- turi vivent, gloriam immortalem adepti eritis. Semper enim ha- bebunt uniuscuiusque statuam. ante ocujos multo maiorem ea qu9e apud Rhodios erat, quam ibi Phsebo statuerant, cui similem. a principio sseculorum hanc usque aetatem. nullse humanse ma- nus facere potuerunt. Sed quid ego statuam. manufactam, dico? Statuam., inquam, habebitis, quse coelos tanget, quse ab oriente videbitur usque occidens. Quas ob rationes, reverendissimi patres, divinam ac sanctam celsitudinem vestram oro, ut hoc certamen, quod vobis prò pace et unione tanto ardore, tanta animorum cupiditate proposuistis, laudato fini omni cura quamprimum fieri poterit, dare studeatis, ut statim mercedem ac merita, quae modo dixi, et a Deo accipia- tis et ab hominibus, ut vero gaudio, et quod sacros viros de- ceat, gaudeatis. Ac haec quidem, reverendissimi et digni patres, vobis dieta sint. Ad ea vero quae dieta fuerunt nudius quintus ' a reve- rendissimo in Christo patre et domino meo Legato, viro quidem eruditissimo, ac miri hac nostra setate exempli, multis, longis- que utar laudibus n ecesse est prò eius singulari eloquentia et doctrina, quod sine temporis spatio fieri recte non posset. Res enim magnse magnis ornari laudibus debent, quse longo egent tempore ac otio, et vi. in dicendo non parva. Sed si Deus dederit, orationem prò ilio faciam opportunam. ' Nel Marteue : quarlus. XXX. (Agosto (?) 1«4). Capitoli concertati tra gli ambasciatori greci e un' apposita Commissione del Conci- lio per la celebrazione di un sinodo universale, con intervento delle Chiese d'Oriente. Di- chiarazioni degli stessi ambasciatori intorno al significato di alcune parole contenute nelle loro istruzioni. ■ , [Ada Cono. Basii. j, sess. xix. — Bibliot. Vatic.^ Cod. Reg. 1017, p. 355; Palat. 597, p. 49; Laurens.^ Cod. Stroz. 33, p. 97). Ambassiatores serenissimi domini iraperatoris grsecorum et domini patriarchse Constantinopolitani, videlicet dominus Deme- trius protovestiarius Palseologus Methotides, venerabilis Isidorus abbas monasterii Sancii Demetrii, et dominus lohannes Dissipa- tus eiusdem domini Imperatori» familiaris, convenientes cura do- minis deputatis sacri Concilii, primo exposuerumt, quod si Ec- clesise occidentali piacerei quod hsec synodus Constantinopoli celebraretur, Ecclesia orientalis propriis expensis ibidem conve- niret, nec oporteret quod Ecclesia occidentalis prselatis- orienta- libus aliquas expensas faceret. Quinimo ipse dominus Imperator, in quibus posset, praelatis latinis Constantinopolim venturis subveniret. Sin autem piacerei ut prselati Ecclesiae orientalis ad terras latinorum prò prsedicta synodo accederent, necessarium foret propter legiiimas causas, ut expensis occidentalis Ecclesise subvenirent. Et cum dictis dominis deputatis videretur, multis de causis, hanc unionem commodius fieri posse in hac civiiat^ Ba- siliensi ubi actu Concilium eongregaium est, ssepe et multum apud oratores ipsos institerunt, ut liic locus prò hac sancia unione eligeretur, offerentes impensas ad hoc necessarias. Sed ipsis oratoribus ad hoc respondentibus, quod, cum instructiones limiiatse de certis locis per ipsos Imperatorem et Patriarcham eis daise sint, non possunt hunc locum eligere qui in ipsis in- struciionibus nominatus non esset; domini deputati sacri Con- cilii cognoscentes sanctam et perfectam ipsius Concilii intentio- nem, quse est ut prò honore Dei et profectu fìdei caiholicse nullis parcatur laboribus et impensis, iudicarunt non expedire DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI LXXXIX ut propter locum dumtaxat tantum bonum negligeretur. Accepta'- verunt igitur, si placeat sacro Concilio, unum de locis inferius nominandis, cum hoc, quod (sicut inferius est conventum) mit- tantur aliqui vel aliquis ad ipsum dominum Iraperatorem, Pa- triarcliam et alios, quibus persuadeant per efRcaces rationes, ut in hac civitate Basiliensi velint assentire. Loca nominata sunt: Calabria, Ancona, vel alia terra maritima, Bononia, Mediolanum, vel alia civitas in Italia: extra Italiani, Buda in Hungaria, Vienna in Austria, et ad ultimum Sabaudia. Convenerunt tandem dicti domini deputati cum ipsis dominis ambassiatoribus in bis quse sequuntur, si sacro Concilio placeant. Primo, dicti ambassiatores promiserunt quod ad huiusmodi synodum convenient imperator grsecorum. et patriarcha Constan- tinopolitanus et canteri tres patriarchse, archiepiscopi, episcopi, et alii ecclesiastici, qui commode venire poterunt. Similiter, quod venient ab omnibus regnis et dominiis quse subiiciuntur Ecclesise graecorum cum piena potestate et mandato vallato iuramento et aliis clausulis opportunis, tam ex parte ssecularium dominorum quam prselatorum. Item, quod mittantur unus vel plures ambassiatores, ex parte sacri Concini, cum octo millibus ducatorum, prò facienda con- gregatione prselatorum Ecclesiae orientalis ad Constantinopolim ; quse octo millia expendentur ab ipsis ambassiatoribus sacri Con- cini, prout ipsi domino Imperatori et ipsis ambassiatoribus sa- cri Concini videbitur. Ita tamen quod, si dicti prselati nollent Constantinopolim venire, vel, postquam ih Constantinopolim venerint, nollent ad synodum presdictam accedere, tunc teneatur dictus Imperator reddere dictis ambassiatoribus sacri Concilii quidquid prò ea re expenderint. Item, quod Ecclesia occidentalis solvat expensas quatuor ga- learum grossarum, quarum duae sint de Constantinopoli, et duse aliunde, prò conducendo, dum tempus erit, ad portum nostrum, et reducendo ad Constantinopolim do.minum Imperatorem et pa- triarchas et prselatos Ecclesise orientalis cum suis, usque ad numerum septingentarum personarum. Quibus ipsa occidenta- lis Ecclesia impensas faciet hoc modo : Quia prò expensis ipsius Imperatoris et ipsarum septingentarum personarum, a Constan- tinopoli usque ad portum nostrum ultimum, dabit ipsi Impera- tori quindecim millia ducatorum. A dicto autem ultimo portu XC PARTE P.RlMxi - SEZIONE SECONDA usque ad lociim dictse synodi, et deinde, quamdiu manebunt in synodo, et usque ad reversionem ipsorum usque ad Constenti- nopolim, faciet dicto Imperatori cum dictis septingentis perso- nis impensas lionestas. Item, quod infra decem menses,^ incipiendos a mense no- vembris proxime sequenti, teneatur sacrum Concilium mittere duas galeas grossas et duas subtiles versus Constantinopolim cum trecentis balistariis. Super quibus galeis erunt ambassia- tores sacri Concilii, et dominus Demetrius protovestiarius Palaeo- logus, primus de ipsis ambassiatoribus domini Im'peratoris. Qui quidem ambassiatores sacri Concilii babebunt secum quindecim millia ducatorum danda domino Imperatori prò expensis auis et patriarcharum et prselatorum, ac aliorum venientium, usque ad numerum septingentarum personarum, faeiendis a Constantino- poli usque ad portum ultimum, ad quem debebunt applicare, ut supra. Item, prasdicti ambassiatores sacri Concilii, ituri cum pr8e- dictis galeis, ordinabunt quod decem millia ducatorum erunt parata ad exponendum, si necessarium fuerit, prò custodia civitatis Constantinopolitanse, propter periculum quod posset in- tervenire civitati a turchis tempore absentiae dicti domini Impe- ratoris; quse pecunies exponentur per aliquem a dictis ambas- siatoribus sacri Concilii deputandis, prout necessitas fuerit. Item, ordinabunt prsedicti ambassiatores sacri Concilii de expensis duarum galearum subtilium et trecentorum balistario- riim prò custodia civitatis Constantinopolitanse tempore absen- ti83 domini Imperatoris, et quod gentes dictarum galearum et ipsi balistarii iurabunt in manibus Imperatoris fideliter se ha- bere. Et capitanei eorum. sint quos Imperator instituerii Item, quod preedicti ambassiatores habeant expensas duarum galearum grossarum, tot quot expendi consueverunt in armando tales galeas. Item, quod huiusmodi ambassiatores sacri Concilii, ituri cum prsedictis galeis ad Constantinopolim, nominabunt domino ope- ratori portum, ad quem debebit ultimo applicari, et locum unum de prsenominatis, in quo esse debeat dieta universalis synodus. Laborabunt tamen cum omni instantia, ut civitas ista Basilien- sis eligatur, prout sperandum est. Item, quod hoc sacrum Basiliense Concilium interim stabit in DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI XCI Basilea fìrmiter, nec dissolvetur impedimento legitimo cessante, quo interveniente (quod Deus avertat) prò continuatione sui iuxta dispositionem capituli Frequens ad aliam civitatem se transfe- ret. Et in casu quo dictus Iniperator non contentaretur de isto loco, tunc infra mensem, postquam prsefatus dominus Irapera- tor applicuerit ad dictum portum ultim.um, sacrum. Concilium se transferet ad unum de praedictis locis nominatis, per ipsum sacrum Concilium (ut supra scriptum est) eligendum. Item, quod in omnem eventum prsedicta omnia utrimque adimpleantur. Item, quod prsedicta omnia fìant firmiori modo, et cum ma- lori robore et securitate quo fieri possìnt per sacrum Concilium., videlicet per decretum et sub bulla. Item, quod pr^edictis omnibus conclusis et concordatis, ac (ut prEemittitur) fìrmiter roboratis, Summus Pontifex expressum prasbeat assensum per suas patentes bullas. Et quod prsedictà omnia et singula intelligi debeant bona fide, sine dolo et fraude, et absque impedimento legitimo et manifesto. His omnibus adimpletis, dicunt supradicti ambassiatores grss- corum, et promittunt quod omnes venient, etiamsi bellum foret et instaret civitati. Et ob earum omnium rerum confirmationem tradent mandatum praefati Imperatoris sub bulla aurea sacro Concilio, et prò dicto Imperatore etiam iurabunt, scribendo et subscribendo propter fìrmam et veram fidem., quod fieri debeat cum Deo universalis sancta synodus, si mors Imperatoris non intervenerit, ^.ut impedimentum aliquod manifestum et veruni quod fugi vitarique non possit. Postremo petitum est ab ipsis ambassiatoribus grsecorum, ut exponerent qusedam nomina, in eorum instructionibus contenta. Et primo, quid intelligunt per verbum synodus univeì^salis. Re- sponderumt quod Papa et Patriarchse sint in dieta synodo per se vel procuratores suos ; similiter et alii prselati sint ibidem vere vel reprsesentative, promittentes (ut supra) quod dominus impe- rator grEecorum et patriarcha Constantinopolitanus intererunt personaliter. Libera et inviolata, hoc est, quod liceat unicuique libere dicere iudicium suum sine cuiusquara. impedimento vel violentia. Sine contentione, hoc est, sine contentione rixosa et contumeliosa: non tamen excluduntur disputationes et collocu- tiones necessarise, pacificse, honestse et caritativa3. Apostolica et XCII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA. canonica: hi3ec nomina quomodo intelligi debeant, et de modo procedendi in synodo, remittunt se ad ea quee ipsa universalis synodus declarabit et ordinabit. Item, quod imperator grcecorum et eorum Ecclesia habeat honores suos, hoc est quos habebat tempore exorti prsssentis schismatis, salvis semper iuribus, honoribus, privilegiis et di- gnitatibus Summi Pontificis, et romance Ecclesise, et imperatoris Romanorum. Et quod si qua dubitatio oriatur, stetur declarationi prsefati universalis Goncilii. XXXI. (31 agosto 1414). Il Papa, avendo inteso trovarsi a Basilea alcuni oratori greci per trattare dell'unione, ta sapere ai legati e presidenti del Concilio, per norma di questo, a qual punto sieuo le pviitiche per esso condotte intorno al medesimo negozio, E annunzia come nel luglio del- l'anno precedente (14:ì3) avesse spedito a Costantinopoli il suo segretario Cristoforo Gara- Ioni, il quale, dopo motte conferenze, tornò colla proposta che il Pontefice mandasse un suo legato e dotti personaggi a Costantinopoli, dove, chiarita la verità per mezzo di dispute coi prelati greci, si ristabilirebbe l'unione. Di questo avviso è pure l'imperatore di Tre- bisonda, e molti suoi aderenti. Il patriarca armeno si troverà in quel tempo a Costantinopoli. Questa via, presentando buona speranza di successo, venne accettata da Eugenio, il quale perciò spedì nuovamente a Costantinopoli, nel mese scorso, il suo segretario con analoghi capitoli da presentarsi al Patriarca e all'Imperatore, e con pieni poteri. Copia di questi capitoli fu già inviata al Concilio, ed ora se ne rinnuova 1' invio. Da questi fatti argomentino i padri del Concilio come debbano regolarsi cogli ambasciatori greci. — Questa lettera fu letta in Congregazione il 17 settembre 1434 insieme ai capitoli di cui si fa iu essa men- zione '. (Martene, tom. vili, col. 738). Dilectis filiis Nicolao tituli Sanctae Crucis in lerusalem et luliano Sancii Angeli, apostoliche sedis legatis, necnon venera- bilibus fratribus lohanni archiepiscopo Tarentino et Petro epi- scopo Paduano in sacro Concilio Basileensi prsesidentibus no- stris. EvGENivs Papa IV. Dilecti filli et venerabiles fratres, salutem et apostolicam be- nedictionem. Intelleximus oratores carissimi in Christo fìlli lohannis Pa- Iseologi Romeorum imperatoris venisse ad sacrum generale Ba- sileense Concilium, atque apud nonnullos de ipso sacro Concilio super modo unionis occidentalis et orientalis Ecclesise aliqua tractare. Cum autem prò ipsa unione, ad quam plurimum affecti sumus, et nos dudum aliqua tractaverimus, dignum duximus ' Die VenerìSj 17 septembris 1434, in Congreflalione generali fede fxei'uvt ìi- lere domini nostri Pape misse' suis' ambassiatoribus concernentes factnm grecorutn. Deinde lecta fuerunt capitula concernentia maleriam grecorum avisata pei- sanctissi- mvm dominum nostrum Papam (Cod. Reg. 1017, p. 362). XCIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ea vobis nota facere, ut quid cum ipsis oratoribus agendum vi- deatur plenius cognoscatis. Anno prseterito super huiuscemodi negotio cum oratoribus praefati lohannis imperatoris, qui Romam ad nos venerunt, una cum fratribus, assistente etiam carissimo in Christo Alio nostro Sigismundo Romanorum imperatore semper augusto, plura pra- cticavim.us. Tandem, cum in hoc viderentur persistere, ut in ci- vitate Anchon33 prselati et alii in numero copioso ex utraque Ecclesia convenirent, inter quos prsefatus Johannes adesset, et nos cognosceremus rem liane, prout petebatur, et difficultates et expensas maximas parere, et forsitan sine fructu aliquo, prò tunc nihil .conclusum extitit; sed ad ipsum. lohannem aliquem. mittere deliberavimus, qui negotium. huiusmodi cum ipso et ve- nerabili fratre Joseph patriarcha Constantinopolitano piene tra- ctaret, et super eo finalem. lohannis et loseph prsefatorum ac aliorum intelligerét conclusionem. Misimus itaque mense iulio anni prseteriti dilectum fìlium magistrum Christophorum Gara- tonum secretarium. nostrum., grsecre et latinse linguee peritum, qui, post multos serm.ones cum prsefatis lohanne imperatore et loseph patriarcha et multis aliis ex maioribus habitos, tandem comperit ipsos omnes id eligere, ut unus legatus a sede apo- stolica cum prselatis et aliis viris doctissimis ad urbem Constan- tinopolitanam transmittatur, ubi et praelati et alii maiores una cum ipso lohanne imperatore pariter conveniant, ibique per viam disputationis, ventate patefacta, utraque Ecclesia optatum. unio- nis et pacis consequatur effectum. ; et super bis litteras dictorum lohannis imperatoris et loseph patriarchse etiam recepimus id dare continentes; et, quod plus est, carissimus in Christo fìlius imperator Trapezenus, et plurimi 'ei adhssrentes, in hoc pari voto conveniunt, quse, cum per prsefatum. Christophorum ad nos re- vertentem. delata essent, parato anim.o acceptavimus. Nam et id nos plurimum. optabamus, quoniam per hunc m.odum. de ipsa unione et concordia bona spes redditur, et multo minori impensa opus erit. Accedit ad hoc, quod venerabilis patriarcha armeno- rum, eo tempore etiam. Constantinopolim venturus sit. Et in hanc unionem. pariter consensim.us, ut in Domino speramus. Propte- rea mense iulii prseterito ipsum Christophorum Constantinopolim iterum misimus cum nonnullis capitulis quse menti utriusque partis piane satisfacere videntiir, ipsique iniunximus, ut, secun- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI XCV cium ipsorum tenorem, cum pr?fìfatis Tohanno imperatore, losepli patriarcha, et aliis supradictis concludat. Super quo sibi plenum mandatum dedimus. Horum quidem capitulorum copiam ad vos raisimus, et iterum mittimus. Vestrse itaque circumspectiones ex his arbitrari poterunt, quid cura prsefatis oratoribus apud ipsum sacrum Concilium' agentibus tractare et practicare debeatis. Datura Florentise sub annulo nostro secreto, die ultima au- gusti, pontiflcatus nostri anno IV. A. De Florentia. XXXIL (1 settembre 1434). Decreto de) Concilio di Basilea col quale si ratificano solennemente i capitoli e le convenzioni (vedi il Documento xxx) concordate tra gli ambasciatori greci e i Commissari del Concilio, poi, giusta il costume, deliberate dalle sacre deputazioni, e concluse finalmente e confermate nella Congregazione generale del dì precedente. Il Decreto si chiude con una calda preghiera al Sommo Pontefice perchè voglia prestare il suo espresso consenso alle cosa convenute; condizione essenziale voluta dai greci ambasciatori '. {Arta Cono. Basii. ^ sess. xix. — Bihliot. Vatic.j Cod. Reg. 1017, p. 354 ; Palat. 597, p 50; Laurenz., Cod. Stroz. 33, e. mt). Sacrosancta generalis synodus Basileensis, in Spiritu Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam. reprsesentans, ad perpetuam rei memoriam. Sicut pia mater prò flliorum salute semper anxia est, nec unquam quiescit, donec si qua inter ipsos dissensio sit, sopita fuerit; sic, et multo amplius, sancta mater Ecclesia, quse filios ad perpetuam vitam regenerat, omni conatu laborare consuevit, ut omnes qui christiano nomine censentur, sublato omni dissi- dio, eamdem fidei unitatem, sine qua salus esse non potest, fra- terna caritate custodiant. Quamobrem, huius sanctse synodi ab initio suse congregationis prsecipua cura fuit, recens illud bohe- morum antiquumque grsecorum dissidium prorsus extinguere, et eos nobiscum in eodem fidei et caritatis vinculo perpetuo co- ' Eadem die lunce^ 6, septembris 1434, fuit Congregatio generalis hora tm~tia post vneì'idìenij in qua forma decreti in materia grecorum placuitj et fuit concliisum in eadem 'materia et forma quodque fiat die crastina sessio publicaj in qua Jmiusmodi decretum de- creletur una cum decreto de iudeis et neopMlis Die martiSj 7 septembris 1434^ fuit celebrata xvni (sic) huius sacri Concila sessio hoc modo: videHcet_, celebrata missa per dominicm TJiricuìn episcopum Arossensem_, ambassiato- rem regis Dacie_, de Spiritu Sancto j dictis antiphonis, letaniis^ suffragiiSj Evangelium secun' dum lohannem Ego sum pastor bonus, et decantato ympno Veni Creator Spiritus, dominus episcopus Lectorensis nationis gallicane , de mandato sacri Concini^ presentibus grecis etc. ascendit ainbonem et legit de verbo ad verbum dieta duo decreta de grecis et de iudeis. Qui- bus lecìis et responso per verbum Placet, de actitatis promotores petierunt instrumentum etc.j presentibus dominis ambassiatoribtf-s et ìegatis et presidentibus domìni nostri Papce. Lecto supradicto decreto in materia grecorum et responso per verbum Placet et petito instrìcmento et instrumentUj tres domini ambassiatores grecormìij videlicet Demetrius Primo ad sancta Dei evangelia et super ymaginera crucifixi primo e.vpositus de greco in leitinum per dominum cardinalem, de CyprOj deinde abbas cìi-m stola apposita manu ad pectus etc.^ et posfmodum miles prestiterunt iuramenta. Do qnihns etc. (Cod. Reg. 1017, e. 353?). DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI XCVII pulare. Bohemos igitur viciniores primo, deinde grsecos per no- stras litteras et oratores, prò sancta unione facienda cum crani caritate ad hoc sacrum Concilium vocavimus. Et quamquam bo- heraorum negotium multi ab initio non solum difficile, sed bene impossibile existimarent, nostrosque tamquam supervacuos et inutiles iudicarent labores, attamen dominus noster lesus Chri- stus, cui nihil impossibile est, sic salubriter rem ipsam usque ad liane diem direxit, ut multo amplius hsec ipsa bohemorum vocatio Ecclesise sanctse Dei profuerit, quam multi potentissimi exercitus, qui ssepe Bohemiam. armata manu ingressi sunt. Quse . res eo ampliorem spem nobis prsebet, ut liane grsecorum unio- nem cum omni fiducia et constantia prosequamur. Quod quidem eo libentius aggredimur, quo ipsos ad hanc unionem plurimum affectos conspicimus. Ut primum enim serenissimus grsecorum imperator et patriarcha Constantinopolitanus per nostros requi- siti sunt oratores, mox tres insìgnes viros, de iis qui apud eos magnse videntur auctoritatis (quorum primus ipsum Imperato- rem consanguinitate attinet) ad banc sanctam synodum desti- narunt, sufficienti ipsius domini Imperatoris mandato cum bulla aurea et eius manu propria subscripta, ac Patriarchse littéris munitos, qui, tam in generali Congregatione quam coram Com- missariis nostris, ferventissiro.um Imperatoris et Patriarchse to- tiusque Ecclesise orientalis ad liane unionem desiderium expo- nentes, nos mirum in modum ad tam sanctissimi operis prose- quutionem pulsant ac quotidie excitant, duo inter alia firmiter constanterque asserentes: unionem. ipsam nisi in synodo uni- versali, in qua tam Ecclesia occidentalis quam. orientalis conve- niant, fieri nullatenus posse : et in ea synodo, si fiat (ut infra conventum est), omnino ipsam unionem secuturam. His auditis, summa nobis Isetitia ac iucunditas nimirum. accessit. Quid enim Ecclesiae catholicse felicius gloriosiusque contingere unquam pos- set, quam quod tot orientales populi, qui numero hominum ab iis qui nostrse fidei sunt non multum distare videntur, in ea- dem nobiscum fidei unitate coniungantur? Quid utilius aut fruc- tuosius ab exordio nascentis Ecclesise populus christianus vidit vel audivit, quam quod tam diuturnum perniciosumque schisma penitus extirpetur? linde et aliam. reipublicse christianse, Dee propitio, utilitatem accrescere confidimus, quonìam ex hac unione, cum facta fuerit, plurimos ex nefanda Machometi secta ad fidem VCL. I. g XCVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA catholicam converti sperandum est. Quid igitur prò tam piis ac salutaribus rebus per christifideles tentandum faciendumque non esset? Quis catholicus, prò tanto nominis christiani et or- thodoxse fìdei incremento, non modo caducam huius mundi sub- stantiam, sed et corpus et animam exponere non deberet? Quocirca, omnem. cogitatum nostrum, iactantes in Deum qtd facit mirabilia magna solus, venerabiles sanctae romanse Eccle- sise cardinales, prsesidentes sedis apostolicse, patriarciiam Antio- chenum, archiepiscopos, episcopos, abbates, magistrosque ac doc- tores in numero competenti deputavimus, ut una cum. ipsis grsc- corum ambassiatoribus rem istam tractare, et quo ordine ad executionem deducenda esset prospicere deberent. Qui, tam inter se quam cum ipsis oratoribus ssepenumero convenientes, habito inter se digesto Consilio, ad infrascripta cum ipsis devenerunt capitula, quse postea secundum morein liuius sacri Concilii per sacras deputationes mature deliberata ac deinde per generalem. Congregationem conclusa fìrmataque solemniter extiterunt : quo- rum tenor una cum mandato ipsius domini Imperatoris sub bulla aurea sequitur, et est talis: « Ambassiatores serenissimi etc. » (Vedi il Documento xxx). Sequitur tenor mandati dicti domini Imperatoria sub bulla aurea, translati de grceco in latinum. « Quoniam missi fuerunt etc. » (Vedi il Documento xv). Sequitur tenor litteranmi domini patriarchce Constantinopoli- tani sub bulla plumbea, de grceco in latinum translatarum. « Joseph Dei gratia etc. » (Vedi il Documento xiv). Suprascripta igitur capitula et conventiones hsec sancta sy- nodus, auctoritate universalis Ecclesise, prsesenti Decreto appro- bat, ratificat et confirmat, statuitqùe ac decernit et pollicetur ea et eorum quodlibet servare et inconcusse tenere ut prsemit- titur. Quse, cum ad incrementum fìdei orthodoxfe, utilitatem Ec~ DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI XCIX clesioe catholicse et totius popoli christiani pertineant, omnibus Christi fidem diligentibus grata plurimum et accepta esse debent. Et quoniam (ut prsescriptum est) ipsi grseci, propter nonnul- las causas, postulant ut sanctissimus dominus Eugenius papa quartus dictis capitulis et conventionibus expresse consentiat; ne propter hoc tantum negligatur bonum., ipsum dominum. Eu- genium hsec sancta synodus c.um. omni caritate obsecrat et de- precatur, ac per viscera misericordise lesu Christi cum. quanta potest instantia exorat et requirit, ut in favorem fìdei et ec- clesiasticse unitatis prffifatis capitulis et conventionibus, s3^nodali Decreto approbatis et ratiflcatis, per suas litteras, more romanse curise bullatas, expressum. assensum prsebeat. Datum. in sessione publica ipsius sanctse synodi, in ecclesia malori Basiliensi solemniter celebrata, vii idus septetìibris, anno a nativitate Domini 1434. P XXXIII. (Settembre 1434, verso la Gne). Lettera dell' imperatore! Sigismondo al Paleolofro, nella quale esprime il suo ardente desiilerio dell'unione, si rallegra di ciò che ostato concluso tv èasilea coi greci ambascia- tori, e lo esorta a compir l'opera così bene avviata, offrendosi a coaSinvaila con animo vo- lenteroso. (Martenb, tom. vili, col. 752). Sigismundus etc' Serenissimo principi domino lohanni Palaeo- logo in Christo Deo fideli imperatori et moderatori Romeorum, fratri nostro carissimo, salutem et felicem perpetuamque conse- qui unitatem. Serenissime princeps, frater noster carissime, inter alia desi- deria, quibus cor nostrum ad augmentum Ecclesise sanctse Dei ferventissime sestuavit, semper nobis prsecipua cura fuit, omnes vires laboresque accuratos extendere, quo orientalis Ecclesia, quse numero hominum atque gentium copiosissima esse constat, in eadem nobiscum fldei iungeretur unitate. Et, licet retroactis temporibus super re illa multa perquisierimus et per alios ama- tores fldei sit qusesitum, tamen visum est illam unitatem nulla- tenus procurari ac fieri posse nisi in synodo generali. Itaque, sicut vestra fraternitas novissime per venerandos ambassiatores vestros ad sacrum Concilium missos nobis super ea materia scri- psit, et nos hortata est ad executionem unitatis huiusmodi fa- vores nostros exhibere, de qua multum Isetati atque iocundati sumus; sic etiam quicquid potuimus ad prosperi tatem illius sancti negotii applicavimus. Unde, frater carissime, sacrum Concilium. Basileense in Spiritu Sancto congregatum, quod ad omnem uni- tatem et pacem intendit, nobis scripsit; sic etiam egregii duo ex ambassiatoribus vestris ad nos redeuntes Maiestati Nostrae exposuerunt, qualiter ipsa sancta synodus cum. ipsis certa con- clusit capitula, quse vidimus. Et de illis, quoniam de felici exitu unionis huiusmodi flrmam fiduciam cupimus, in Domino nostro lesu Christo iocundamur, illaque firmata laudamus et extollimus, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CI quoniam ex hac futura, Deo auspice, unione summam christiana3 reipublictc utilitatem speramus accrescere. Quid restai, carissime frater, nisi ut vestra fraternitas iam. omnes conatus excitet, vires animet, et illa quse coepta sunt forti in Christo assumta fiducia prosequatur? Quid enim fructuosius atque honorificentius imperio vestro atque orientali geriti esse poterit et apud Deum commendabilius, quam scissuram veterem cantate et mansuetu- dine taliter reparare? Et ad hoc fraternitatem vestram accura- tissime adhortamur. Quicquid enim Maiestas Nostra ad hanc rem divinam facere debebit et poterit, ita nobis gratum et acceptum erit ut niliil gratius, et sic nos ofiferimus omni alacritate pa- rato s. Datum etc. XXXIV. (1 ottobre 1434). Lettera dello stesso al Concilio di Basilea in risposta alla comunicazione fattagli del Decreto del 7 settembre. Ne loda le disposizioni, e fa voti per il felice compimento dell'opera. Dice d'avere scritto al greco imperatore per esortarlo a una pronta esecuzione: spera d'essere ascoltato. Stimola il Concilio a procedere con alacrità in questa santa im- presa, ed ofire il suo più largo concorso. — Questa lettera fu letta nella Congregazione del 29 ottobre 1434 '. ( Martene, tom. vin, col. 750). Reverendissimis reverendisque ac venerabilibus in Christo patribus et dom.inis sacrosanctae generali .Basileensi synodo etc. Reverendissimi reverendique in Christo patres, amici ac ve- nerabiles et egregii, sincere grateque dilecti, recepimus pridem litteram p. v. cum incluso Decreto super factis grsecorum in *^es- sione proxima publicato. Audivimus tandem certos ex veneran- dis ambassiatoribus fratris nostri lohannis imperatoris graeco- rum, qui ad nos huc venerant, visisque et auditis singulis, summam in Domino nostro lesu Christo pacis et unitatis au- ctore accepimus iocunditatem atque Isetitiam, et conclusa hu- ìusmodi extollimus valde atque laudamus, nec aliud nobis pos- set incumbere nisi Deo nostro ingentes porrigere gratias, et divinam maiestatem suam obnixius implorare ut hanc rem pie et bene conceptam sua misericordia bono exitu, uti indubitan- ter confldimus, felicitare dignetur, ad augmentum et utilitatem Ecclesise su se sanctse. Itaque mox preefato fratri nostro Johann i imperatori grsecorum scripta et hortam.enta nostra transmisi- raus, ut omnes conatus excitet, et executioni tantarum rerum solers intendat; et sic ipsum facturum speramus. Restat nunc, reverendissimi patres, ut sacrosancta synodus, quee huic divino negotio laudabile dedit exordium, illud omni posse ad effectum felicem perducat. Et nos quoque, qui Inter ' Die venoris^. 29 ocfobris 1131. in Congregatlone generali- . ■ ■ leote fuerunt litere do- ■miìii Imperatoris super moleria grecoruni, et copia litere super hac materia. Item leda fitiil lilera magistrì S'jmoiUs Freron. (Cod. Reg. 1017, e. 371 t). DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CUI caetera vota nostra ad hanc unitatem semper summum direxi- mus desideriuin, prò ut prsefato Imperatori, qui super re illa no- biscum crebris scriptis et avisationibus usus est, constat, etiam oinnes favores prsestabiraus, nec per nos parcetur laboribus nec fatigis. Giare namque r. p. nos, qui cum orientalibus con- fìuamur, cognoscimiis quantum iinitas huiusmodi ad augnientum EcclesÌ3e Dei et terrorem gentium. barbararum. profutura sit ; et tanto eam plus niagnipendimus, et ad omnem operam et prose- cutionem nobis possibilem nos. promtos offerimus. Datum Ratisponae, die 1 mensis octobris 1431, regnorum no- strorum etc. Sigisraundus Dei gratia Roma- norum imperator etc. XXXV. ( 18 ottobre 1434 ) Lettera dell'imperatore di Trebisonda a papa Eugenio, colla quale gli annunzia il ricevimento di due sue lettere, scritte l'una da' Roma, l'altra da Firenze. Consente con lieto animo e con grande desiderio alla proposta del Pontefice. Si conduole delle vessa- zioni cui è fatta segno la Santità Sua, e prega l'Altissimo affinchè non sorgano ostacoli al conseguimento del termine' desiderato. (App. Cono. Basii., num. CXIX, al. CXVIII). Sanctissimo et beatissimo in Christo patri et domino Euge- nio IV,. Summo Pontifici Romanorum suo reverendissimo, Mo- rame Megatonenus imperator Trapezundarum. Sanctissime et beatissime pater et domine in Christo, binas series eiusdem Sanctitatis Vestrse per galeam venetorum susce- pisse sciveritis, singulam Romae datam, alteram quoque Floren- tise. Gravissima nobis contenta in ipsis cordiali mente percepi- mus ; requisitio'ni siquidem praelibatse Sanctitatis cum toto nostro imperio Iseto animo assentire dispositi. Quis enim dignus illius lucis videre constructum * magno desiderio optandum? Parcat Deus illis, quibus non est timor Dei, eamdem Sanctitatem vexare, curiosam tanti boni operis merita adimplere. Rogamus Altissi- mum, ut dignetur in prsedictis taliter disponere, ut nulla in- terveniat causa quse obstet preelibatse Sànctitati ab inceptis de- sistere, ut optatur. Data Trapezundis 1434, die 18 octobris. ' Forse: conapecVwn. XXXVI. (20 ottobre US4). Eugenio IV scrive ai Padri del Concilio di Basilea d'avere inteso per le lettere e pel nunzio del Concilio stesso, Simone Freron, le cose stabilite coi greci. Dice del suo antico desiderio dell' unione tra le due Chiese, e ripete quello che su tal proposito comu- nicò di recente al Concilio per mezzo dei presidenti. Come un solo e medesimo è il fine di tutti, cosi è da sperare che verrà dato raggiungerlo. Al che il Pontefice offre di nuovo tutto se stesso. Nonpertanto, essendo per recarsi a lui dal Concilio i cardinali di Santa Croce e di San Pietro, ha creduto, insieme col sacro Collegio, differire la risposta finché non abbiano tutti insieme conferito. Spera che questa sarà conforme al comun desiderio. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 5 novembre 1434 '. (Martene, toni, vili, col. 755). EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, venerabilibiis fra- tribus et dilectis filiis in sacro generali Basileensi Concilio con- gregatis, saluterà etc. His proximis diebus, tum per litteras vestras tum etiam per dilectum fìlium magistrum Simonem. Freron, nuncium ad nos destinatum, satis cognovimus quse, inter vos et carissimi fìlii in Christo lohannis Palseologi Romeorum imperatoris ac venera- bilis fratris loseph Constantinopolitani patriarchae oratores, super unione orientalis Ecclesise tractata et conclusa sunt. Credimus plurimos ex vobis non latere, quanto cordis desiderio ad eam sanctissimam unionem semper affecti fuerimus. Primum namque, apud felicis recordationis Martinum papani. V, praedecessorem nostrum, prò viribus nostris laboravimus. Iterum, post eius obi- tum, qusecumque ipse prsedecessor noster promoverat fuimus diligenter exsecuti. Invenimus multa valde bona et ad ipsam unionem commodissima, quse etiam prsefato lohanni imperatori et loseph patriarehae multum consona videntur, quemadmodum ex litteris ipsorum piane intelleximus. Ob quam. rem., exultantes in Domino eique offerentes hostiam iubilationis et laudis, ora- torem. nostrum ad eos iterum destinavimus, qui, veluti convenire ' Bie venerisi 5 novembris 1434, in generali Congregano ne .... lede fueriml bulle cìnuse sanctissimi domini nostri Papcj concernentes materiam grecorum,_, de qua non rr- spondet ad plenunij expectans adventum domini cardinalis Sanate Crucis (Cod. Keg. lOlT, e. 373 t). evi PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA videmur, prsemissa concludent, sicut alias per venerabiles fra- tres prsesidentes nostros latiiis insinuavimus vobis. Cum itaque in unum huius sanctse unionis et pacis flnem. conveniamus, spe- ramus rem. hanc iuxta utriusque nostrum, desideria esse succes- suram ; ad quam quidem omne ingenium. et posse nostrum, prout necessarium et utile fuerit, iterum impreesentiarum offerimus. Verum. enim dilecti filii nostri Nicolaus tituli Sanctse Crucis in lerusalem et Johannes tituli Sancti Petri ad vincula, sacrse ro- nianse Ecclesise presbyteri cardinales, ad nos ex sacro Concilio proficiscentes, apud nos in proximo exituri ' sint, -paulisper re- sponsioni vobis faciendse supersedemus. Ut enim ad consequen- dum integrum consummatumque liuius negotii flnem nihil deesse videatur, nobis et venerabilibus fratribus nostris visum est de materia huiusmodi prius cum prsefatis Nicolao et lohanne con- ferre, quos, veluti piene informatos et ipsi unitati valde afFectos, non dubitamus multum esse valituros. Itaque, cum. primum ve- nerint, curse nostree erit una cum eis et aliis fratribus nostris, ut ante promisimus, quantum res exegerit, iuxta omnium no- strum desideria piene respondere, sicut in Domino, qui bonus est in se sperantibus, indubie confldimus. Datum Florentiee, anno incarnationis dominicse 1434, xiii kalendas novembris, pontifìcatus nostri anno IV. A. De Palazago. ' Forse : exlitwi. XXXVII. (30 ottobre 1434). Lettera di Simone Freron, ambasciatore del Concilio di Basilea presso il Sommo Pon- tefice, nella quale si confessano le buone disposizioni del Papa e si riferisce come questi aspetti a rispondere il prossimo arrivo dei cardinali di Santa Croce e di San Pietro a fine di maturar meglio le cose. Avuta la risposta del Pontefice, Simone tornerà immediatamente a Basilea. Narra come alcuni profughi greci, che si trovano in Firenze, abbian levato a cielo il Decreto fatto a Basilea, e sieno d'avviso che soltanto nel modo divisato dal I^oiilì- lio si possa sperare il ristabilimento dell' unione. (Mae TENE, tom. viii, col. 756). Ecclesise sanctse in Spirita Sancto Basilese congregata;. Reverendissimi reverendique patres, filiali recommendatioiie prsemissa. Convenerunt grseci, qui in curia sanctissimi domini nostri Papse morantur, frequentius mecum, conferentes plurima verba super reductione Ecclesise orientalis ad unitatem fìdei cum Ecclesia occidentali ; videntesque Decretum sacri Concilii super hac re factum^, laudaverunt et glorificaverunt Deum, qui talem inspiravit paternitatibus vestris voluntateln, asserentes nullum. aiium modum ad fìnem unionis congruentiorem inveniri posse prseter illum, quem sacrum Concilium iuxta tenorem decreti in- tendit practicare ; frustraque eniti romanam Ecclesiam per alium. modum pervenire ad praefatam unionem. Quos interrogavi inter Ccetera, si missi essent ex parte Imperatoris ad Sanctitatem do- mini nostri. Responderunt se non esse missos a quocumque, sed Grseciam fugisse propter semulorum. suorum prosecutionem. Quje scribo paternitatibus vestris, ne quis vos seducat inanibus ver- bis. Adiecerunt prsefati grseci, quod, sicut causa dissidii Ecclesia3 orientalis ab Ecclesia occidentali fuit ex eo quod, post antiqua septem universalia Concilia, in octavo Concilio graeci non in- terfuerunt, in quo tamen fldes processionis Spiritus Sancti a Patre et Filio fuit sine ipsis declarata ; ita necesse est ad unio- nem componendam fieri Concilium universale, in quo grseci super hac doctrina licet catholica audiantur. Video Sanctitatem domini nostri huc usque bene dispositam ad exaltationera fìdei et lio~ norificentiam nominis christiani. Sed, ut res maturius fiat, ad- CVIir PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ventum expectat reverendissimorum dominorum cardinalium domini Sanctas Crucis et domini Sancti Petri ad vincula, qui cito sunt venturi Florentiam. Unde, habito responso a sua San- ctitate, revertar ad Concilium sine dilatione. Ecclesiam suam in Basilea congregatam miseratio Dei omni- potentis continuo mundet et muniat, qui vestras reverendas pa- ternitates prò suis laboribus perenni felicitate compenset. Datum Florentise, die 20 octobris 1434. Vestrarum r. p. servitor Simon Freron. XXXVIII. (30 ottobre 1434). Lettera di frate Ambrogio Traversari, generale dei Camaldolesi, a Cristoforo di San Marcello, vescovo di Cervia, nella quale si tratta di certe chiacchiere nate per i discorsi tenuti tra il legato di Basilea e alcuni greci dimoranti in Firenze. Si ricava di qui che il Pontefice veniva in aiuto dei poveri greci perseguitati nel loro paese. (Travers., epist., ed. Mehus, Firenz., 1759, tom. ii, col. 123). Domino meo Cerviensi episcopo Ambrosius. Adloqiiutus sum grascos istos de ea re, quam abs te mane percepì; quod scilicet Basileensi legato adnuerint, sive ex sen- tenza propria dixerint modum reducendi grsecos nullum supe- resse, nisi per Concilium. Constantissime negant, quinam. ille sit se nescire adserentes, ncque suum fuisse aut esse hunc sen- sum contestantes, Oraverunt, ut se apud te purgarem, ne in- sontes istiusmodi.patiantur calumniam. Nescio quidem, an tertius ille quidquain huiusmodi loquutus sit. Et fieri potest, ut man^ diximùs, illum de synodo Constantinopoli agenda verba fecisse iuxta decreta Pontificis. Certior inde fieri curabo; tibi significare pergam, ne Pontifex iustara indignationis caussam fortasse, ex maledici cuiuspiam verbis nactus, illis irascatur amittantque stipendia solita. Vale in Domino. Ex nostro monasterio, in kalendas novembris. XXXIX. [31 ottobre 1434). 5rano di lettera dello stesso allo stesso, suU' argomento di che sopra. (Trwers., epist.^ 1. e, col. 123). Graecorum innocentiam prseterito vesperi tibi per literas itidem commendare studui, ne, commotas contra illos Pontifex, solitse pietatis stipendia deneget; quia revera qui domino nostro de ea re verba fecit, plus debito loquutus est, modumque lio- nestatis exscessit. Duo illi ignari linguse nostrse nihil vel intel- ligere vel loqui omnino potuerunt. Tertius innocenter satis se loquutum adseverat, neque verba in eum modum edidit, quem ille retulit. Commendo illos piae dignationi tuse. Vale in Do- mino, et nos dilige. Ex nostro monasterio, ii kalendas novembris. XL. ' 1 novembre 1434 ' Lettera d'Isaia, vescovo gerosolimitano, a papa Eugenio, in cui accusa il ricevimento (Ielle lettere pontifìcie suU' unione della Chiesa armena colla romana, communi omnium mnlrcj e risponde come non pure 1' anno' scorso, ma ancora di recente egli abbia espresso al nunzio pontificio Garatoni, nulla tornargli più dolce del veder ristabilita l'unione. Dice d'aver fatto tradurre in armeno e d'avere spedito al Patriarca Cattolico le lettere di Sua Santità. Spera di ricevere in breve una risposta favorevole. Cristoforo si reca, per ordine dell'Imperatore, presso il Pontefice, cui deve significare alcune cose anco da parte dello scrivente. Al suo ritorno, che questi crede sollecito^ potrà recarsi di persona presso il pa- triarca armeno, e verrà accompagnato da uno dei preti dello stesso Isaia. (Martene, tom. vili, col. 757). Sanctissimo ac beatissimo domino nostro, domino Eugenio papse. Beatissime in Christo pater et santissime domine, post de- bitam., devotam ac humilem. recommendationem ad devota pedum oscula beatorum. Brevia Sanctitatis Vestrse humiliter suscepi circa materiam sanctissim98 unionis armenorum gentis cum romana Ecclesia, communi omnium, matre, cuius throno Beatitudo Vestra, annuente Domino, dedicata est ; quibus reverenter respondeo, quod, sicut anno prseterito contuli cum venerabili viro Cristophoro Gara- tono, secretarlo et nuntio Sanctitatis Vestros, nihil mihi dul- cius esse posset quara diebus meis tam singularem rem. Deoque gratissimam intueri posse, cum ad salutem animarum commu- neque bonum nostrum, pertineat. Et ita etiam nunc prsefato Christoplioro i.i materia prsedicta id dixi, sicut ipse pedibus San- ctitatis Vestrae diffusius narrare poterit. Verum., ut ipse scit, litteras Beatitudinis Vestrse directivas reverendissimo patri Ca- tholico Patriarchse nostro per sufficientem nuncium. misi, easque de latino in arnienum transferri feci, ut ipsi reverendissimo Pa- triarchse clarius qu£e antea eidem scripserim innotescere pos- sint. Spero enim, favente Domino et omnibus sanctis eius, quod celerrime responsionem. suscipiam cum optima eius dispositionr- ad tam singulare Dei opus, cum vera cognoscam bonitate, cle- mentia et munere Sanctitatis Vestrse erga genus nostrum rem CXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ipsara, quse tanto tempore silentio deducta est,, facile ad opta- tum flnem deduci posse. Venit nunc, huius Imperatoris ordine, ipse Christophorus ad conspectum Beatitudinis Vestrse, cui nonnulla Vestrse Sanctitati significanda imposui. Verum, ut existimo, cito rediturus est prò apparatu unionis sanctissimae, quse cum hoc Imperatore noviter per eum Vestrse Beatitudinis nomine conclusa est. Cum enim redierit, poterit versus reverendissimura Patriarcham nostrum, sicut ordo datus est, accedere, et ego secum unum de presbyte- ris meìs mittam, cum quo poterit omnia diligenter circa unionis materiam tractare atque perfìcere, secundum quod a Beatitudine Vestra habuerit in mandatis ; nosque omnes semper bene dispo- siti erimus, ut tam utilissimum Dei opus flnem. sortiri valeat. Sanctitati Vestrse me et meos humiliter commendo. Ex Constantinopoli, die 1 novembris 1434. Beatitudinis Vestrse fìlius Isaias" episcopus lerosolymitanus. XLI. (12 novembre 1434). L'imperatore dei greci scrive al Concilio di Basilea che, dopo la partenza degli am- basciatori alla volta di detta città, giunse a Costantinopoli il nunzio pontificio Cristoforo Garatoni coli" accettazione della proposta, dai greci fatta già da gran tempo, di celebrare un Concilio a Costantinopoli. Questa notizia riuscì anche più gradita per avere il nunzio attestato che il Papa e il Concilio di Basilea emno d' un solo volere. Il perchè si spedi- scono di presente due ambasciatori, Giorgio Dissipato e Manuele Dissipato, al Papa ed al Concilio per la conferma delle ultime conclusioni stabilite col nunzio. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 5 aprile 1435 '. {App. Cono. Basii., num. XCV, al. XCIV). Sacrosanctse generali synodo Basileensi etc. lohannes in Chri- sto Deo fldelis imperator et moderator Romseorum, Palseologus semper augustus, salutem in omnium, redemptore. Ad legationem nobis prius factam per vestras reverentias responsum dedimus per nostros ambassiatores ad vos transmis' SOS, adhortantes easdern vestras reverentias ad sanctissimum opus unionis Ecclesìarum Christi diu tractatum cum beatissimo do- mino papa Eugenio et prsedecessore suo, et volentes quod tale divinum opus ad finem. optatum, perducatur. Interea vero prsefa- tus dominus Papa misit ad nos nuntium suum et secretarium venerabilem Christophorum Garatonura, concedens prò tali pro- posito et permittens quse nos prius petebamus et desiderabamus, videlicet quod fìat synodus prò dieta materia unionis in hac urbe Constantinopolitana: quem nuntium libentissime vidimus, atque vidimus et acceptavimus illud membrum, quia nobis videtur ma- xime tendere ad perfectionem dictse sanctissimse rei, propter causas vestris reverentris relatas et manifestatas per nostros ambassiato- res. Et multo magis libenter acceptavimus, quia certificavit nos dictus nuntius, dictum dominum Papam et vestras reverentias, tam in hac re quam singulis aliis, esse eiusdem voluntatis; quod nobis gratissimum est. Quare cum dicto nuntio prsedictis nominibus nonnulla conclusimus super dieta unionis materia. ' Vedi il Marlene (1, e, col. 800), il quale aggiunge che presso lo Bzovio (ad. an. 1433, n. 27) questa lettera ha la data del 13 novembre. VCL. 1 ' h CXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Et prò ultima conclusione et confirmatione' omnium gestorum cum nuntio antedicto, et prò complemento aliorum, et ut dì- cium sanctum opus Deo auctore incipiat, mittimus ad prsefatum. sanctissimum dominum Eugenium et ad vestras' reverentias am- bassiatores nostros nobiles viros Georgium Dissipatum, et Ma- nuelem Dissipatum, eius fratrem, familiares et dilectos nostros, quibus in relatibus super prsemissis placeat dare plenam fidem. Datum Constantinopoli 1434, die 12 novembris. XLII. ( 15 novembre 1434 ) . Lettera d' Eugenio ai Padri del Concilio, nella quale si ripete la narrazione del fatti già esposti in quella del 31 agosto ai presidenti. Qui si aggiunge che grande fu la me- raviglia del Pontefice in udire dal Freron come, in affare gravissimo, sommamente im- portante, e dal Pontefice stesso da lunga mano desiderato e condotto, siensi prese, senza pur consultarlo, deliberazioni diverse dalle sue, e, secondo il giudizio d' uomini di grande esperienza, impraticabili. Che avverrà se in questo frattempo il nunzio pontificio concluda a Costantinopoli patti diversi da quelli stabiliti a Basilea? Non ci renderemo per avven- tura ridicoli, non sorgeranno scandali, e grave disdoro non ridonderà a noi tutti ? Il per- chè è sembrato al Pontefice ed ai cardinali che si debbano eleggere le vie più brevi e di più probabile successo. Le quali cose sian dette a maggiore informazione dei Padri, non per ispirito di opposizione. Che se, malgrado questo, essi intendono andare innanzi nella via intrapresa, il Pontefice, cui sta a cuore che il negozio sortisca 1' effetto bramato, dà fino da questo momento puramente e liberamente l'assenso richiesto. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 3 dicembre 1434 '. (Maetene, tom. vm, col. 766). EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fra- tribus et dilectis filiis in sacro Basiliensi Concilio congregatis, salutem et apostolicam benedictionem, Existiniantes olim, etiam dum eramus in minoribus consti- tuti, quantum esset grata et accepta Deo nostro reductio om- nium qui sub nomine christiano censentur ad unum ovile et unicum pastorem, ut vera fìdes in omnibus eluceret semper et verbo et opere; iuxta possibilitatem nostrse infìrmitatis egimus ut grseci ad unitatem romanse atque catholicse Ecclesise reduce- rentur. Itaque ante annos plurimos rem hanc multa cum dili- gentia promovere curavimus; Inter ceetera quantum in nobis fuit apud felicis recordationis Martinum papam V prsedecessorem no- strum operam dedimus, ut oratores suos ad carissimum filium nostrum Romseorum imperatorem et episcoporum grsecorum pa- ' Die veneriSj 3 decembris 1434, in Congregatione generali.... lecte fuemnt lilere san- ctissimi domini nostri Pape supeì" consensu per eumdeni dcminum nostrum Papam in ma- teria grecorum prestito etc. Item lecte fuerunt litere domini cardinaUs de Ursinis super m,a- teria grecorum. Item lecte fuerunt litere credentiales dominorum cardinalium Sancte Crucis et Sancti Petri legatorum Concila. Quibus lectis, magister Synion Freron, legatios Concila^ sub themate: Solvite et adducite mihi etc, de gestis pei- eum_, nomine Concilila apud san- ctissimum dominum nostrum Papam ad longum suam fecit relationem. (Cod. Reg. 1017, e. 379 <). CXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA triarchàm Constantinopolim destinaret ; qui, cum diversos suos oratores ad ipsum praedecessorem misissent, continuata cura sol- liciti fuimus, ut res ipsa flnem optatum sortiretur. Denuo, post assumtionem nostrani ad summi apostolatus apicem eadem re- novantes, ut alia prsetereamus, anno prseterito cum oratoribus prsefatorum Imperatoris et Patriarchse, qui Romam ad nos vene- runt, una cum venerabilibus fratribus nostris, assistente etiam. carissimo in Christo fìlio Sigismundo Romanorum imperatore semper augusto, multa practicavimus. Cumque M oratores in hoc viderentur persistere, ut in civitate Anchona prselati et alii in numero copioso ex utraque Ecclesia convenirent, inter quos et prsefatus Romeeorum imperator adesset; et nos cognosceremus rem hanc, prout petebatur, expensas maximas et difficultates inextricabiles parere, et forsitan sine fructu aliquo; prò tunc cum eis nihil conclusimus, sed ad prsefatos Imperatorem. et Pa- triarcham aliquem mittere deliberavimus, qui negotium huius- modi cum ipsis piene tractaret, et super eo finala responsum ipso- rum Imperatoris et Patriarchse, ac aliorum suorum intelligeret. Misimus itaque, mense iulio anni prseteriti, dilectum filium m.a- gistrum Christophorum Garatonum secretarium nostrum, grsecse linguse peritum, qui, post multos sermones cum prsefatis Impe- ratore et Patriarcha ac multis aliis ex grsecorum maioribus ha- bitos, tandem comperit ipsos omnes id eligere, ut legatus sedis apostolicse cum prselatis et aliis ex nostris doctissi'mis viris ad urbem Constantinopolim transmittatur, ubi et preelati et alii maiores ex ipsis grsecis una cum prsefatis Imperatore et Patriar- cha pari modo conveniant, ibique per viam disputationis, sicuti et alias in sexta synodo factum fuit, veritate patefacta, utraque Ecclesia optatum unionis et pacis consequatur effectum. Sic, tam ex ipso Christophoro quam ex litteris Imperatoris et Patriar- chse prsedictorum id continentibus, piane percepimus. Quodque magis est, carissimus in Christo fìlius imperator Trapezuntis et plurimi ei adhaerentes, in hoc etiam pari voto conveniunt. Quse, cum per prsefatum Christophorum ad nos revertentem de- lata essent, parato animo acceptavimus. Nam et id plurimum optabamus, quoniam per hunc modum de ipsa unione et con- cordia bona spes redditur, et multo minori impensa, et quae to- lerabilis sit, opus erit. Accedit ad hoc quod patriarcha arme- niorum, veluti per litteras certas nobis constitit, eo tempore etiam DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXVII Constantìnopolim venturus sit, et in liane rem pariter consen- surus, sicut in Domino bene speramus. Propterea, mense iulii prseterito, ipsum Christophorum Constantinopolim iterum desti- naviraus cura nonnullis capitulis, quse menti utriusque partis piane satisfacere videntur; ipsique iniunximus ut secundum ipso- rum tenorem cum Imperatore et Patriarcha ac aliis supradictis omnino concludat: super quo sibi plenum mandatum dedimus, quod prò Dei miseratione amodo factum esse existimamus. Ho- rum siquidem capitulorunì copiam dudum per nostros prsesidentes ad vos deferri iussimus. Post haec vero dilectus filius Simon Freron, nuncius vester, cura vestris litteris conclusa qusedam inter vos et oratores ipsò- rum Imperatoris et Patriarchse continentibus, ad nos venit. Quae legiraus diligenter, vestraraque affectionem circa tara pium opus in Domino commendavimus. Verum, hoc paulura admirari cogimur, quod, in re tanta et tara gravi tamque diu desiderata et a nobis tractata, aliud per vos conclusum sit, non solum nobis inconsultis, verum etiam irrequisitis et insciis; prsesertim cum ea sint conclusa et pro- missa quse, ex pluribus causis, non tantum difficilia, sed etiam impossibilia multis esse videantur, et quas, non spera rei conficien- dse, sed desperationem potius afferant raenti nostrse. Affectionem. tamen vestram, ut prsemisimus, meritis laudibus comraendamus : ex quibus fit, ut ad eam rem diligentius animadvertendum esse videatur. A vobis namque uno modo conclusum est; orator noster forsan et verisimiliter alio raodo conclusit. Quid, si uno terapore de eadera re duse varise et diversse fìant conclusiones ? Profecto ridiculum erit, et, quod magis est, forte ex hac dissentione scan- dalum pariturum; saltem non parvum dedecus nobis omnibus allaturum. Quid praeterea, si, iuxta modura conclusionis vestrae, ad eara unionera pertingere, veluti expertissirai viri autumant, impossibile esse contingat, nonne ad pudorera et confusionera cedet totius catholicse railitantis Ecclesise? Quse ne accidant, suni- mopere cavendum est. Illa-igitur media nobis et venerabilibus fratribus nostris sacras romance Ecclesiee cardinalibus eligenda videntur, quse breviora atque expedientiora sunt et ad eius san- ctissimse unionis finem consequendura magis verisimilia. Hsec, non ad obviandum rebus per vos gestis scribimus cum et ad eumdem finora quem vos optatis nostra tendit intentio, CXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA et idcirco nostra parum referat qua via aut quo medio is finis sequatur. Sed bsec ad pleniorem informationem vestram. Verum- tamen, ut nostrani sinceram et puram voluntatem piane prospi- ciatis, si, omissis quse supra diximus, per eum modum, quo cum prsefatis oratoribus conclusistis, rem ipsam tandem prosequi in^ tenditis, ex nunc pure et libere nostrum., prout petitis, prsebe- mus assensum. Datum Florentise, anno incarnationis domìnibse 1434, xvii kalendas decembris, pontifìcatus nostri anno IV. XLIIl, ( 16 novembre 1434). Eloquente lettera del cardinale Giordano Orsini, vescovo di Sabina, al Concilio di Basilea, colla quale si congratula coi Padri dello zelo per essi dimostrato in promuovere l'unione, gli assicura del favore e dell'assenso del Pontefice, e gT incoraggia a perseverare nella santissima impresa. — Anche questa lettera fu letta nella Congregazione del 3 di- cembre 14'34 '. (Marteniì, toni, vili, col. 769). Reverendissimis reverendisque patribus dominis cardinalibus, patriarchis, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, doctoribus et magistris in sacro generali Basileensi Concilio congregatis, do- minis nostris pr?estantissimis. Reverendissimi reverendique patres etc, post recommendatio- nem. Et litteras vestras cura desiderio magno legi, et Isetatus sum in bis quae dieta sunt raihi per virum utique venerandum ma- gistrum Simonem, oratorem vestrum. Nam quid possit esse de- sideratius, quid optabilius omni christiano, quam audire atque sperare reductionem orientalis Ecclesise, quse tot iam annorum curriculis ab integritate catholicse fldei deviavit? 0 rem san- ctissimam ! o factum omni commendatione dignum ! o denique piissimum opus, atque a patribus nostris per tot ssecula expe- ctatum! Profecto multi reges et praesides voluerunt videre quse nos videmus,_et non po'tuerunt. Sed quis dabit mihi ut videam fratres meos sugentes ubera matris mese? Utinam videam hoc antequam moriar ! Sed benedicti vos a Domino Deo nostro, qui ita fìdeliter ac attente laboratis in vinca Domini sabaoth, ut vulpeculas demolientes vineam capiatis oratione atque doctrina: qui propterea congregati estis, ut dispersos fllios ad'gremium communis matris nostrse Ecclesige revocetis. Vere a Domino fa- ctum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Quod si opera ac dilioentia vestra, qui portatis pondus diei et testus, ove s ili» ' Vedi la nota al Douuuu'nto precedente. ' CXX PARTP PRIMA - SEZIONE SECONDA deperditse, populus ille grsecorum ad ovile dominicum reverten- tur, piane versum illum evangelicum decantabimus : Mortuus erat et revixit, jperierat et inventus est. Caeterum orator vester, homo sine dubitatione honorandus, et prudenter perfecit lega- tionem, et benigne a domino nostro Papa extitit auditus. Verum, intellecto iam pridem adventu dominorum meorum cardinaliumi Sanctse Crucis et Sancti Petri, visum perutile fuit nobis eorum prius prsesentiam expectare, quam vestrum ad vos remittere oratorem.. Sed, quemadmodum tam ex eius relatione quam ex litteris apostolicis intueri potestis, dominus noster Papa cum maximo religionis favore assensum praebuit sanctissimse volun- tati vestrae. Neque ullis ego possem litteris explicare, quantum cepit gaudium Beatitudo Sua atque omnis lerosolyma cum eo, quia talentum dominicum vobis creditum non abscondistis in terram ligatum in sudario, sed satagitis cum usura universo- rum Domino resignare. Sed quid mirum est, si vestrum sanctis- simum propositum dominus noster Papa litteris suis adiuvat, qui humeris, si posset propriis, oves illas perditas ad ovile ca- tholicum. reportaret, boni Pastoris secutus exemplum, cuius ipse vicem. gerit, qui animam suam posuit prò ovibus suis. Vos igi- tur, optimi patres, qui positi estis dare pacem gentibus et illu- minare populum Domini, pergite sicut coepistis ad perficiendum tam pium tamque religiosum negotium, quo nullum maius ne- que melius excogitari potest. Rogate quas ad pacem sunt leru- salem, atque laborate quantum cum Dei adiutorio potestis, qui non derelinquit sperantes in se, ut grsecas illas oves, iam diu errantes, aliquando reducatis domum., ut tandem unum fiat ovile, quandoquidem unus est pastor. Ego vero eiusdem matris fìlius, si qua possum vel dicere vel facere prò universalis Ecclesise pace, prò christianorum salute, prò domini nostri Papse honore, numquam laborem ullum, numquam periculum recusabo. Valete in domino Deo omnipotenti, qui mittat vobis auxi-, lium de sancto et de Sion tueatur vos. Ex Florentia, ad diem 16 novembris. Vestrarum paternitatum servitor humilis lordanus de Ursinis episcopus Sabin.ensis, gacrae romanse Ecclesige cardinalis. XLIV (21 dicembre 1434). Cristoforo Garatoni, di ritorno per ordine del Paledogo da Costantinopoli, scrive, a Eugenio IV da Venezia, annunziandogli l'esito felice dela sua missione, e come egli sia accompagnato da due oratori greci (Giorgio Dissipato ed Imanuele Dissipato), i quali hanno l'incarico di veder confermate dal Pontefice le convenzi>ni stabilite a Costantinopoli collo scrivente. (Maetene, tom. vili, col. 7t3). Quod nemini hucusque prsestitum 3st, beatissime pater et sanctissime domine, id praebuit Deus. Sanctitati Tuse, ut graeco- rum unio coelitus tuse clementice atque bonitati dedicata esset. Ego enim, qui indignus servus Tuse Sanclitatis sim, cum eiusdem mandato urbem regiam Constantinopolin petiissem, cooperante Domino omnibusque sanctis et angelis eius, circa unionis ma- teriam cum serenissimo Romseorum imperatore atque reveren- dissimo Patriarcha nonnulla capitula conclusi, iuxta volunta- tem Sanctitatis Tuse et commissionem. quse per eumdem mihi prsestita est. Capitula autem in documeiti forma redacta sunt, rata et subscripta per ipsos Imperatoren et Patriarcham, ac si- gillis eorum munita iuxta morem suun;. Quamobrem- Isetare quam maxime, piter beatissime, prò sin- gulari gloria quse pontifi.catui tuo prò tam excelienti bono di- vinitus exhibita est. Nam-, quemadmodum ellenes Eugenium nunc patrem vocant, ita te omnes graeci fidelium moderatorem fìdei- que et pietatis fìrmamentum nuncupant. Sed bis plura, cum la- tius coram omnibus Tuse Beatitudini no:a faciam. De armenis autem quid egerim, haec sunt. Maxima in eorum reductione spes habenda est. Recto enim existimo, ex bis quse vidi, ut, cum grsecorum unio in manibus Tuse Sanctitatis sit, erit in eiusdem potestate armenos esse tamquam vere fìdeles ad tuse pietatis gremium accumulare. Mirari forte non desinet Tua Beatitudo de reditu meo, cum prseter commissionem Tuse Sanctitatis sit, Sed redeo, pater san- cte, illustrissimi Imperatoris ordine, mècumque sunt duo orato- CXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA res sui, qui ad pedes Tlise Sanctitatis venturi sunt, ut solum quae per me tractata et conclusa sunt videant et audiant per Tuam Sanctitatem confrmari. Quare dignetur Tua Sanctitas mandare, ut domus congrua prò praedictis parari debeat. Sunt enim episcopi, et qui cim eis veniunt numero forte sexdecim. Ego, beatissime pater, jit humiliter opinionem meam referam, laudo quam maxime, u;; dicti oratores honorifìce suscipiantur. luvabit enim non parijn omnis humanitas, quse iuxta morem liberalitatis Sanctitatis tux erga illos exhibita fuerit. Ab illis equidem non discedam,( donec eos Fiorentiam vel prope con- duxero ; quandoquidem. I prior per dietam ad Tuae Sanctitatis veniam, cuius pedibus ne humillime ac devotissime commendo. Ex Venetiis, die 21 iecembris 1434. XLV. (Verso la fine del 1434, o sul cominciare del 1435). Lettera scritta in viaggio dai due nuovi ambasciatori greci che si recano presso il Pontefice a quelli che già trovansi a Basilea, per annunziare lo scopo di loro venuta, e come sia volere dell'Imperatore che si rescinda qualsivoglia convenzione, dovendosi il Con- cilio celebrare a Costantinopoli. (Martene, toni, viif, col 784). Domini et fratres nostri, quando venimus Venetias, invenimus in manibus Filomati litteras vestras, ad quas bis respondimus. Modo reperimus istam personam in Alpibus euntem Florentiam. Iterum scribimus dominationibus vestris cum isto, et sicut scri- psimus vobis tunc late propter quid venimus, nunc secundum tempus et locum scribimus vobis breviter. Noveritis igitur qualiter synodus debet Constantinopoli cele- brari, prout dominus noster Imperator et sanctissimus Patriar- cha firmiter concluserunt ; quae res redit ad magnam felicitatem nostram : et ad faciendum aliter videmus magnam difficultatem. Fecit ambassiator beatissimi patris litteras notarli cum testibus, et iuravit ille quod voluntatis erat Papse et cardinalium, ut fìat Concilium in Constantinopoli. Erant autem testes baiulus et docueti et maiores Perae, Anchonitani et Catlialani ; et coram eis iuravit dominus Imperator et Patriarclia secundum consue- tudinem suam. Quapropter et nos vadimus ad' Papam, ut con- firmet ea quae facta sunt iuxta commissionem nobis factam. Est autem necessarium., ut super praedictis omnibus liabeatur voluntas illius Concilii. Vult Papa mittere ad Concilium, et tunc mittemus dominationibus vestris mandatum. domini nostri Im- peratoris, qui praecipit, ut si fecistis ut fiat Concilium in Francia, cum tamen nostree felicitatis sit ut fìat in Constantinopoli, qua- tenus festinetis ad rescindendum ea quae facta sunt, quia totus mundus habet quod Concilium in Constantinopoli celebrabitur. Dominationes vestrce, antequam veniat homo de Papa ad Conci- lium, faciant prout scribimus, videlicet ut rumpatur id quod per vos factum est, quia etiam Concilium habet difficultatem et CXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA impossibilitatem super expensas quas promisit; et ut fiat illud quod desiderant et amant omnes nostri, prout et vos bene nostis. Scribatis nobis ad Florentiam citius quam potestis, .ut scia- mus omnia. De Florentia scribemus vobis clarius^ ut sciatis quse ibi et nos faciemus. Valete etc. XLVI. ' 20 febbraio 1435 Lettera d' Eugenio IV ai Padri del Concilio di Basilea, colla quale accompagna Cri- stoforo Garatoni reduce da Costantinopoli e incaricato dal Pontefice di ragguagliare i Pa- dri intorno allo stato delle trattative coi greci. (App. Cono. Basil.j num. Lxiii, al. Lxn). EvGENivs epìscopus, servus servorum Dei, venerabilibus fra- tribus et dilectis fìliis in sacro Basileensi Concilio congregatis, salutem et apostolicam. benedictionem. Mittimus illuc dilectum filium Christopliorum. Garatonum ma- gistrum in artibus, secretarium et familiarem nostrum, quem anno proeterito circa sanctissimse unionis materiam inter occi- dentalem et orientalem. Ecclesias Constantinopolim. misimus. Re- diit autem, et circa materiam. preedictam piene de omnibus in- formatus est. Quamobrem fraternitates et devotiones vestrse in tam sancto et divino opere illum audire velint, sibique in rela- tionibus suis plenam et credulam. fldem. adhibere. Datum Florentiae, anno incarnationis dominicee 1434, x ka- lendas martii, pontificatus nostri anno IV. R. de Valentia. A. de Florentia. XLVII. (22 febbraio 1435). Lettera del Papa ai Padri del Concilio, colla quale annunzia il ritorno del Garatoni accompagnato dai due ambasciatori più volte rammentati. Dice delle buone disposizioni dell' Imperatore e della fondata speranza di giungere al bramato intento mediante la cele- brazione di un Concilio a Costantinopoli. Non mancherebbe di presente che l'ultima con- ferma pontiiìcia dei capitoli concordati col Paleologo e col Patriarca. Conoscendo però il Pontefice le convenzioni diversamente fatte a Basilea coi primi oratori greci, e amando sopra tutto la pace, l'unità, la concordia, non ha ancora data la sanzione definitiva, quan- tunque egli sia d' avviso che soltanto cosi e non altrimenti sia possibile ristabilire una unione duratura. Il perchè, col parere dei cardinali, spedisce a Basilea anche gli oratori testé arrivati, affinchè i Padri possano con essi discutere sul partito più conveniente. Che se i Padri stessi persistono nella loro antica sentenza, il Pontefice non dissentirà, ma pre- gherà Dio onnipotente affinchè quod hominibus impossibile videtur^ prò sua misericordia reddatur facile- Termina facendo voti perchè la loro decisione riesca grata al Signore — Onesta lettera fu letta in Congregazione generale il 5 aprile dell'anno presente' . ( Mae TENE, tom. viii,col. 805). EvGENivs, etc. Venerabilibus fratribus etc, salutem etc. lam pridem orator noster, quem, ut alias scripsimns, mense iulio prgeterito Constantinopolim misimus, ad nos reversus est. Cum eo venerunt duo oratores carissimi in Christo filii lohan- nis PalsBologi Romanorum. imperatoris illustris, et venerabilis fratris Joseph Constantijiopolitani patriarchee; videlicet dilecti filii nobiles viri Georgius et Emanuel Dissipato, germani fratres ad nos destinati. Ex bis piane intelleximus quicquid inter prse- fatos Imperatorem. et Patriarcham. et ipsum. oratorem. nostrum in re sanctissimae unionis consequendse actum. fuerit. Audivimus inter csetera quanto amore et reverentia Imperator ipse sanctam. romanam. Ecclesiam. complectatur, ac dignitatem sedis apostolicse veneretur. Ex qua re de conficienda illa unione sanctissima op- timam spem non indigne concepimus. Horum. oratorum opera apud nos fuit, ut capitula, quae ultimo Constantinopolim misi- mus, a nobis peterent confìrmari, paucis tamen additis quce ad rem facere videbantur, asserentes nullo pacto ad ipsam unionem deveniri posse per eum niodum quem alias oratores, qui ex Con- stantinopoli ad nos venerant, vobiscum. conclusisse intelligunt. Nos vero, quantum ad ipsa capitula pertinebat, piene respon- ' Vedi il Martene, 1. e. col. 805. , DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXXVII (Umus ostendirnusqup nullius adiectionis opus esse, sed capitula illa iuxta plenum intellectum ad eam rem conficiendam integre satisfacere : quo factum est, ut prssfati oratores in eum modum quo ex ipsis capitulis declaravimus consentire decreverint, di- centes se ab Imperatore et Patriarclia prsefatis hoc in mandatis habere, ut declarationi et modificationi nostra, si quam facere nos contingeret, suum prsestarent assensum. Ob quam. rem, pe- tierunt iterum prsefata capitula sic declarata a nobis confirmari. Nos autem, etsi hic modus ad consequendam ipsam. unionem. melior et aptior, immo ferme solas videtur, horum. tamen postu- lationi continuo non acquievimus, obstantibus iis qu9e per alios oratores apud vos aliter et longe diverso modo conclusa sunt, utpote qui ex omni parte pacem, unitatem, concordiam queerimus, Decrevimus itaqiu\ ("onsilio venerabilium. fratrum nostrorum sanctsB romanse Ecclesise cardinalium, oratores istos ad vos re- mittere, et ut circumspectiones vestrae qusecumque a prsefatis Imperatore et Patriarcha ad nos detulerunt ad liquidum intelli- gant, ac tandem, id possint eligere quod ad conficiendam. servan- damque illam. sanctissimam unionem. melius et commodius acce- dere videatur. Si, auditis recensitisque omnibus quse hi oratores ad nos attulerint, eorum postulationi iuxta modum. capitulorum, de quibus supra diximus, annuere censueritis; et nos parati eri- mus vobis annuentibus consentire, et iuxta modum. prsedictum, qui, ut praemisim.us, eligibilior et aptior nobis semper visus est, causam sitscipere. Si vero iuxta modum. inter vos et alios ora- tores conclusum causam. liane prosequi statueritis; nec nos in- tendimus dissentire, quamvis modus ipse a multii^ psene impos- sibilis iudicetur. Rogantes omnipotentem. Deum, ut quod homi- nibus impossibile videtur, prò sua misericordia reddatur facile. T'^t enim alias s^ripsimus, nostra parum refert, qua via aut quo medio is finis sequatur, dum. tamen sequatur. Die antera divinus Spiritus, in cuius nomine omnis sancta synodus congT%atur, det vobis idipsum sapere secundum. lesum Christum, quo seterno Patri gratum. reddatis servitium, semenque vestrum, cadens in terram bonam, fructum centuplum afferat in patientia. Datura Florentiae, anno incarnationis dominicse 1435, viii ka- lendas martii, pontificatus nostri anno IV. Io. de Steccatis. XLVIII. (S2 febbraio 1435). Bolla d'Eugenio diretta ai presidenti del Concilio, colla quale, narrate le cose già esposte nella lettera precedente, dà loro facoltà di venire alle ultime conclusioni coi greci giusta il tenore dei capitoli concordati, nel caso che i Padri consentano che si celebri il Concilio a Costantinopoli. — Segue il testo dei suddetti capitoli. ( MORTENE,' tom. vili, col. 806 ). EvGENivs, etc. dilecto filio luliano. titulo Sancte Sabinse, san- ctse romanse Ecclesise presbytero cardinali, apostolicse sedis legato, ac venerabilibus fratribus lohanni Tarentino archiepiscopo et Petro Paduano episcopo, nostro et. apostolicse sedis nomine in sacro generali Concilio Basileensi prsesidentibus , salutem et apo-'« stolicam benedictionem. Mense prseterito dilecti filii nobiles viri Georgius et Emanuel Dissipato, una cum oratore nostro quem. Constantinopolim mi- seramus, ad nos venerunt, per carissimum fìlium. lohannem. Pa- Iseologum Romseorum. imperatorem. illustrem. ac venerabilem. fratrem loseph patriarcham Constantinopolitanum ad nos desti- nati, qui nobis qusecumque Inter prsefatos Imperatorem et Pa- triarcham ac ipsum. oratorem nostrum acta sunt serio retulerunt. Ex quibus, tum. prò affectione et reverentia quam ipsum orato- rem huic sanctse apostolicse sedi deferre percepimus, tum prò modo qui in practica venit veluti Imperatori grato et toti fere Grsecise accommodo, de consequenda sanctissima unione spem bonam concepim.us. Horum oratorum opera fuit, et quidem cum multa instantia, ut capitula, quse ultimo loco Constantinopolim misimus et quse infra sequuntur, aliquibus additis, confirmare vellemus; asserentes nullo pacto ex modo per alios oratores apud sacrum Concilium Basileense concluso, ad optatam unionem deveniri posse. Nos autem, quantum ad ipsa capitula pertinet, piene respon- dimus ostendimusque alia adiectione opus non esse; sed capitula illa piene intellecta ad complendam materiam huius sanctse unionis piene sufficere. Quo factum est, ut prsefati oratores in DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXXIX eum modum, quem ex dictis capitulis declaravimus, assentire decreverint; dicentes se ab ipsis Imperatore et Patriarcha in mandatis habere, ut declarationi et modificationi nostrse., si quam. lacere contingeret, simm. darent assensum. Et hac de causa pe- tierunt iterum ipsa capitula sic declarata confirmari. Nos vero, etsi modus iste iuxta ipsa capitula ad consequendum optatum flnem melior et aptior videatur, non tamen petitioni ipsorum acquievimus, obstantibus iis quse per alios oratores cum ipso sacro Concilio aliter et longe diverso modo conclusa sunt. Quaipobrem , de Consilio venerabilium fratrum. • nostrorum sanctse romanse Ecclesise cardinalium, oratores ipsos ad prffifatum. Concilium remittere decrevimus, qui quag acta sunt referent, ac prsefati Imperatoris mentem, postulationem et qusecumque ad rem pertinentia nota facient, ut ipsum. sacrum. Concilium, ea omnia intelligens, ad liquidum id possit eligere quod ad huius- modi unionem consequendam. propius accedere videatur. Si ita- que, auditis et recensitis omnibus, prsefatum sacrum Concilium eorum postulationi iuxta formam capitulorum, de quibus supra diximus, annuere statuerit ; et nos etiam parati sumus assentire atque in huius rei eventum vobis, de quibus specialem in Do- mino flduciam obstinemus , cum. prsefatis oratoribus et aliis, quos prò parte dictorum. Imperatoris et Patriarchas communiter vel divisim forsan intervenire contigerit, nostro et apostolicaé sedis nomine promovendi, tractandi, concludendi et fìrmandi, ac disponendi et ordinandi iuxta ipsorum capitulorum: continentiam, de prsedictbrum. fratrum. nostrorum. Consilio, auctoritate aposto- lica, plenam et liberam. tenore prsesentium concedimus facultatem. Tenor capitulorum in forma talis est. Sanctissimus dominus noster Eugenius, divina providentia papa IV, prò gerenda sanctissima uniòne,ut supra prsemittitur, mittet ad partes orientales, prsesertim ad civitatem. Constanti- nopolitanam, unum, ex reverendissimis patribus sanctse romana^ Ecclesise cardinalibus legatum de latere, cum prailatis, doctori- bus, magistris et aliis, ut sibi opus esse videbitur, cum ampia facultate agendi et faciendi omnia- et sìngula, per qua? prsefata unio et caritas inter orientalem et occidentalem Ecclesias prae- dictas suum plenum ronsequatur effectum. VOL. 1. i CXXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Item, quod prsefaius legatus cura, prsedietis prselatis etiam hinc iter arripiet cum galeis versus civitatem Constantinopoli- tanam infra annum, postquam. hsec capitula per ipsum dominum Papam fuerint conflrmata, et iter suum continuabit iuxta posse, quamdiu perveniat ad dictam civitatem Constantinopolitanam. Item, quod serenissimus dominus Johannes imperator et reve- * rendissimus dominus loseph patriarcha prsedicti interim, operam dabunt cum effectu suis propriis expensis, ut qui prò parte sua fuerint evocandi evocentur. Et placet sanctissim.o domino nostro quod fìat synodus generalis ex parte Ecclesise orientalis ex omni- bus nationibus ipsi Ecclesise subiectis seu adhssrentibus : ita ut, infra raensem a die adventus dicti legati ad civitatem. Constan- tinopolitanam. prcedictam., omnes qui venturi sunt venient, et prsesertim. reverendi patres domini patriarchse Antiocbensis et lerosolymitanus, etc. Et statim, finito ilio mense, procedatur ad proponendum, disputandum, discutiendum et concordandum super differentiis Inter utramque Ecclesiam. Item., quod praefatus legatus, tamquam legatus sedis aposto- licEe suscipietur, tractabitur et honorabitur .per dictum serenis- simum Imperatorem et reverendissimum. dominum Patriarcham et suos, sicut legati sedis apostolicse de latore solent suscipi, tractari et lionorari. Similiter omnes prselati, doctores, raagistri, et alii, qui cum eo venient, tractabuntur et honorabuntur, ut tales tractari et honorari solent. Item, quod praefatus legatus gaudebit piena securitate et li- bertate : ita quod libere poterit ad prsefatam civitatem Constan- tinopolitanam. venire, stare, redire quandocumque sibi videbitur et placebit sine ulla molestia, iniuria vel ofFensa, iuxta omnem possibilitatem , prsedictorum. dominorum. Imperatoris et Patriar- clise et suorum, etiamsi contingat dictam. unionem (quod absit) non sequi ; et idem, per omnia de omnibus et singulis prselatis, doctoribus, magistris et aliis qui venient, stabunt et redibunt cum dicto legato, vel separatim. ab eo. Inter csetera, quod, in disputationibus quse flent, licebit prsefatis dominis legato, prse- latis, doctoribus, magistris et aliis libere proponere, promovere, arguere, respondere, replicare 'Ot dicere, quantum et quotiens eis videbitur opportunura, prò intelligenda, declaranda et con- sequenda veritate, ut decens est. Et similiter liceat omnibus qui ex parte Ecclesise orientalis prifìdictse ad disputandum deputati 9. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXXXI ftierint: ita quod, in ipsis disputationibus, propositionibus et dictis, utraque pars se invicem benigne supportet et honoret, verbis indecentibus omnino cessantibus, et omnia cura pace et capitate fìant. Nam alias ad ipsam veritatem pervenire impossi- bile esset. Itera, quod, congregatis prselatis et aliis ex utraque parte, ut supra prseraittitur, procedatur per viara disputationis arguendo et respondendo, ut supra, et, ut disputantiura moris est, inter- ponendo prò argumentorum dispositione auctoritates Evangelio- rum et aliarum Sanctarum Scripturarum atque etiara Sanctorura Patrum et Doctorura. Itera, quod quicquid super differentiis inter utramque Eccle- siam existentibus ex coramuni concordia utriusque partis conclu- detur et ordinabitur, inviolabiliter servari debeat per utramque partem, et raandetur, sub poenis et censuris debitis per omnes subditos utriusque Ecclesise tara occidentalis quam orientalis, inviolabiliter servari et illibate custodiri; sicque ut idem velie et sapere omnes huiusce sanctse religionis auctori Christo de- serviant, et in unitate Spiritus Sancti pariter intendant. Datura Florentise, anno incarnationis dominicae 1435, viii kalendas martii, pontifìcatus nostri anno IV. Ego lordanus episcopus Sabinensis, manu propria subscripsi. Ego Antonius tituli Sancti Marcelli presbyter cardi- nalis, propria raanu subscripsi. Ego N. tituli Sanctae Crucis presbyter cardinalis, raanu propria subscripsi. Ego Io. cardinalis Sancti Petri ad vincula, manu propria subscripsi. Ego Io. cardinalis Sancti Sixti, raanu propria sub- scripsi. Ego F. tituli Sancti Clementis presbyter cardinalis, raanu propria subscripsi. Ego Lucidus Sanctse Marise in Cosmedira diaconus cardinalis, raanu propria subscripsi. A. De Palazago. A. De Florentia. XLIX. (;B maggio 1436). I Padri del Concilio di Basilea annunziano al Papa sembrar loro più conveniente lo star fermi ai primi patti, e ne espongono i motivi. Sul che lo stesso Cristoforo e gli ora- tori del Concilio, che staano per recarsi presso il Pontefice, offriranno più larghe .spiegazioni. ( Cono. Basii, epist. synod. etc, num. VI). Sacrosancta etc. sanctissimo domino Eugenio papa quarto. Venieiis ad nos dilectus Ecclesise filius Christophorus Gara- thonus, orator vester, exposuit huic sanctse synodo seriose ac discrete ea quse apud Constantinopolim egerat ; quibus per sacras ipsius sanctse synodi deputationes piene matureque discussis, ac consideratis omnibus quse in tanta re attendenda sunt, visum est honori huius sacri Còncilii ac Sanctitatis Vestrse, Imperato- risque et Patriarchse Coijstantinopolitani, ipsius quoque exsecu- tioni multo rnagis expedire, ut capitula apud hanc sanctam synodum primo tam solemniter conclusa, nomine universalis Ec- clesise ipsiusque Imperatoris et Patriarchse per eorum ambas- siatores plenum desuper habentes mandatum. , quibus postea Sanctitas Vestra expressum pr^ebuit assensum, amplecti, potìùs quam secunda apud Constantinopolim convénta, debeamus ; prse- sertim cum ipsi graeci tam primi quam secundi ambassiatores ssepenum.ero professi sint,. sine universali synodo hanc unionem fieri nequaquam posse, nec factam. diu .durare posse. Quod si quisquam dixerit satis esse ipsos eam. existimare futuram sy- nodum universalem, licet nos particularem seu regìonalem cen- seamus, iudicet unusquisque quantum hoc expediat, et quem finem res habitura sit, si, ad tollendas discordias prsecedentes, novam superinducamus discordiam, et de ipsa synodo, quse fun- damentum huius rei est, varia atque diversa hinc inde censean- tur. Neque illud visum est expedire, ut certitudo fidei catholicse, qua nihil firmius atque certius apud Ecclesiam. esse potest, quasi per compromissum quoddam. in legato vel legatis et aliis ex parte graecorum convenientibus, remitti debeat, ut quod illi super dif- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXXXllI ferentiis, quse inter nos et grsecos fidem ipsam tangentibus con- corditer deliberaverint, id per totam Ecclesiam ratum habeatur. Nec etiam ullo pacto visum est universalem. synodum hoc tem- pore apud Constantinopolim, in faucibus turcarum sitam, potius quam apud terras quse romance Ecclesise unitatem tenent, cele- brar! debere. Super quibus tarii ipse Christophorus, quam ora- tores nostri, mox ad Sanctitatem Vestram venturi, eamdem ple- nius et latius certificabunt. Datum Basilese, iir nonas maii, anno Domini 1435. (14 luglio 1435) Discorso pronunziato in Firenze alla presenza del Papa e dei Cardinali da Matteo Mesnage, uno dèi due ambasciatori del Concilio mandati espressamente appo il Sommo Pon- tefice per la trattazione di vari negozi. Si narra come il Garatoni esponesse ai Padri di Basilea, riuniti in Congregazione generale, gli argomenti che facevano per la celebrazione del Concilio a Costantinopoli, e come, non ostante ciò, e' non fosse riuscito a persuadere i Padri. Il perchè i greci ambasciatori, non esclusi quelli della seconda legazione, acconsenti- rono che si tornasse al primo concordato, estendendosi a tal concessione i poteri di tutti loro. Adunque i Padri chieggono al Papa il suo consenso. Domandano inoltre che voglia unirsi al Concilio per la concessione delle Indulgenze a favore di quelli che contribuiranno alle grandi spese cui per la venuta dei greci è d'uopo andare incontro, sospendendo frattanto ogni altra simile Indulgenza. Chieggono finalmente al Santo Padre che spedisca a Basilea alcuni cardinali, prelati e dottori per discutere, prima dell'arrivo dei greci, le loro dottrine, e cosi mettersi in grado di confutarle quando sien giunti. (Maktene, tom. vili, col. 833. — Bibliot. Laurenz.^ Cod. Stroz. 33, e. 130 «). Si in medio magnatoruni loqui prsesumendum non sit, pater beatissime, in conspectu Sanctitatis Vestrse mihi tacendum esset, nisi Ecclesise mandasset auctoritas, causse prò qua missi sumus exposceret sequitas, et in Vestrse Beatitudinis clementiam. men- tis oculos defigerem, quse, exemplo illius cuius vices gerit, m.i- sericorditer parvulos ad se venire sinit, et cunctis pium prsebet auditum.. Qua de re apud Sanctitatem Vestram speramus audien- ti88 patientiam, et votivam consequi exauditionem.. Misit nos ad Sanctitatem Vestram sacrosancta generalis Basiliensis synodus universalem reprsesentans Eeclesiam., eiusdem Sanctitatis nomine et auctoritate. convocata ac in Spiritu Sancto legitime congre- gata, ad explicandum eidem Sanctitati aliqua quse concernunt Ecclesise orientalis ad unitatem fìdei reductionem, et Sanctita- tis Vestrse cum sacro .Concilio plenam et perfectam. unitatem. Nec iudicavit opus fore maiores mittere prò causa cuius tan- tus est favor ut nihil gratius soleat audiri, desiderabilius con- cupisci meliusque inveniri, ad quam. Vostra Beatitudo promtis- simum semper animum et zelum habuit ferventissimum, adeo ut omnem. viam. reductioni grsecorum. accommodam. optioni sacri Concilii reliquerit; maioribus etiam. ipsis arduissimis intentis ne- gotiis, quorum quidam ex multo tem.pore missi sunt Boliemiam, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXXXV aliqui mine vadunt Grseciam, alii numero equorum ducentorum profecti suntFranciain., nonniillì Angliam, et frequentius multi ad diversas partes Almanise, cseteris in Basilea residentibus prò con- tinualida reformatione Ecclesife, ut in omnibus prò quibus con- gregata est debitum et proraissum. persolvat officium. omnesque lucrifaciat, quosdam. ab erroribus revocando, alios ad pacem redu- cendo, universisque vit^e ordinem. et morum tribuendo disciplinam. Si igitur, pater beatissime, dignitati Sanctitatis Vestrse non correspondeamus, prsemissorum tamen intuitu confìdenter ipsam. exoramus, eique offerimus verba quse Salvatorem nostrum, ad Patrem orasse meminimus : Pater, unum sint, sicut et nos unum sumus. Ut autem, pater beatissime, rei attinet, de qua nunc lo- quuturi sumus, duplex occurrit unitas, fìdei et religionis chri- stianse, qua Christus Ecclesiam. suam. fundavit, ut esset unum corpus et unus spiritus, una fìdes, unum, baptisma, unus Domi- nus, quam unitatem inviolabiliter semper servavit romana Ec- clesia, qu33 per Dei omnipotentis gratiam a recta fide et tramite traditionis apostolicse numquam errasse probatur, nec hsereticis novitatibus depravata succubuit. Sed ut in exordio normam re- ligionis christianse percepit ab auctoribus suis, apostolorum. Christi principibus, illibata fide liactenus manet, non sic orien- talis populus; sed, olim. lares exiens paternos, profectus est in regionem longinquam. se separando ab unitate Ecclesise, et obe- dientia sedis apostolicse. Ideo, ut oves quse tanto tempore er- rantes fuerunt convertantur, ad Vestram Sanctitatem tamquam ad pastorem et episcopum animarum suarum, pater, oramus, ut sint unum sicut et nos uni^m sumus. Iste est, pater beatissime, finis in quem omnium fertur intentio. Quod parum. est, nisi in medio esset concursus. Quid prodesset plures velie navem tra- here, nisi in tractu esset concursus? milites velie victoriam obtinere, si non esset unanimis congressus? Ideo necessaria est alia unitas, caritatis et consentaneae voluntatis, in iis quse agenda sunt, sicut in primitiva Ecclesia omnium, fidelium fuit cor unum et anima una, per quod crevit fides, et religio Christiana con- servatur et augetur. Omnis politia lisec meretur divinam pree- sentiam., rei concupitae assecutionem, graties plenitudinem per continuum, influxum carismatura a Christo capite in congrega- tionem fidelium. Illis dàt Deus benedictionem et vitam usque in sseculum.. Quam unitatem etsi omnes fideles teneantur habere, CXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA maxime illi qui auctoritate funguntur apostolica, quorum non solum est inter se unum esse, sed alios ad unitatem reducere. Ideo Salvator noster suos prsefìciens in dignitate apostolica con- vocavit in unum, transiensque de mundo ad Patrern pro^ ipsis oravit, ut diximus: Pater, unum sint, sicut et nos unum sumus. Et hsec unitas, beatissime pater, est necessaria inter sacrum Con- cilium. et Sanctitatem Vestram, siput causa et exemplar unita- tis totius populi christiani in iis propter quse ipsum Concilium est congregatum. Quid enim pareret divisio, nisi Ecclesise scis- suram,, ipsius miserabilem servitutem, ruinam et subversionem, contemtum et opprobrium totius status ecclesiastici? Ideo sum- mopere cavendum est ne sint schismata, contentiones et divi- siones, nec dicat unus: ego sum Cephcs;2iììvis: ego sum Pauli; sed omnium sit cor unum et anima una, fiantque omnia in uni- tate et caritate, ut sint Deo grata et ad finem intentum effica- cia. De ista unitate in morum reformatione locuturus est col- lega meus *. Nunc vero aliqua dicturus sum de concursu quoad reductionem grascorum, quam semper ipsi offerunt, adiecto quod in omnibus interveniat Concilii et Sanctitatis Vestrse consensus, sicut pro- pter prseterita schismata dicunt multis temporibus suam distulisse reductionem. Deliberavit autem Sacrum Concilium aliqua ad hoc necessaria, super quibus petit Sanctitatis Vestrse unanimem et consentaneam voluntatem. Nam post decretatam viam. reductionis grsecorum in sacro Concilio sub forma certorum/capitulorum per ambassiatores eorum plenum ad hoc liabentes mandatum, acce- ptatam et iuramento fìrmatam, ac per diversas partes publica- tam, cui Vostra Sanctitas purum. et liberum. prsebuit assensum, advenit ad sacrum Concilium Vestrse Sanctitatis orator et se- cretarius dominus Christophorus, qui in Congregatione gene- rali multum seriose narravit diligentiam quam. Sanctitas Vestra fecit post eius assumtionem in materia reductionis grsecorum, • In questa stessa solenne udienza concessa ai due ambasciatori di Basilea, parlò il se- condo oratore Giovanni de Bachenstein per chiedere al Papa la conferma di altri decreti emanati dai Padri del Concilio, e la revoca di certe proteste fatte dai Legati, adducendo arrogantemente, oltre gli argomenti intrinseci relativi a ciascun decreto, essere il Papa obbligato a obbedire al Concilio, ed aggiungendo mal velato minacele. « Alioquin, patwr » beatissime, dieta sacra synodus multiplicibus iurgiorum ac scandalorum crebris propulsata » opprobriis intendit dare operam efflcacem, per quam decreta sua ab omnibus inviola- >i biliter observentur, etiam quacumque praefalgeant dignitate, prout possibile erit. » Il discorso del Bachenstein comincia: Exigeret prccseniia Vestnc Beati tudiniSj e sta nell'Ajj- pendix Concilii Basileensis, num. XL. DOCUMEiNTI E ILLUSTRAZIONI CXXXVII ipsuinquo, litteris grsecis peritimi, misit Constantinopolim, ubi cum Imperatore et Patriarcha, nomine Vestrse Sanctitatis, con- venit in unam viam sub certis capitulis quse ad longum reci- tavit, quam viam quibusdam rationibus conatus est ostendero faciliorem et durabiliorem ipsa via conventa in Concilio, tam ex parte Imperatoria, cuius prsesentia esset necessaria in re ista, quia, noscens mores suorum, posset eos facile ad conclusionem rei ducere et difficultates tollere. Allegabat Patriarchse aegritu- dinem, gravitatem metropolitanorum., et calogerorum Ecclesia^ orientalis in tanta itiiieris longitudine, periculum civitatis Con- stantinopolitanse, absente Imperatore, illius vise publicationem per totum orientem, et quod, si hsec unio in Constantinopoli fieret tam quam. in finibus propriis, non posset ullo tempore, qua- vis occasione ab ipsis grsecis impugnari. Ex parte nostra alle- gabat sumtuum magnitudinem, et tandem subdebat, quod licet Sanctitas Vestra illam viam faciliorem existimaret, niliilominus, prout etiam in litteris Vestrse Sanctitatis latius continebatur, totum optioni sacri Concilii, ut quam mallet viam eligeret, re- linquebat. Quod prò magno munere recepit, et gratias Deo et Sanctitati Vestrse egit. Quibus omnibus intellectis ac piene per sacras deputationes discussis, visum est sacro Concilio, quod via prima omnino es- set amplectenda tamquam efficacior et securior : quoniam ipsi grseci ssepe et expresse asseruerunt unionem. istam fieri non posse nisi in synodo universali utriusque Ecclesise, quse tamen secundum. illam viam. non esset universalis, sed particularis et regionalis. Esset etiam valde periculosum nostram fìdem pauco- rum. in manibus ponere, taliter quod quicquid per eos conclu- deretur ratum haberetur per totani Ecclesiam,, et, cum ipsi es- sent multo plures nostris, aliquid concludere possent quod esset in Isesionem fidei nostrse. Videntes autem ipsi ambassiatores grsecorum, tam primi quam secundi, non posse obtinere viam secundam a Concilio, contenti fuerunt stare in prima, et produxerunt unam litteram domini Imperatoris directam primis ambassiatoribus, in qua contineba- tur, quod adhiberent diligentiam, ut capitula conclusa Constan- tinopoli acceptarentur, et, si hoc obtinere non possent, mane- rent in primis conclusis in Concilio; immo et dominus Georgius antiquior frater in generali Congregatione recitavit, qualiter Fa- CXXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA triarcha dixerat sibi, quod si Concilium nollet assentire illis ca- pituUs conclusis Constantinopoli, tunc, si deberet se facere ferri super liumeros^ alicuius, ipse veniret ad terras latinorum iuxta conclusionem factam per primos ambassiatores, qui potestatem liabuerunt ipsum obligandi. Quare, beatissime pater, cum. capitula, viam primam conti- nentia, facta sint per universalem. Ecclesiam' et decretata, per groecos recepta ac iuramento firmata, Vestraque Sanctitas ipsis assensum prgebuerit per bullam datam. domino Simoni Freron et per dominum. Christophorum, ac per litteras apostolicas San- ctitas Vestra se obtulerit velie stare illi vise quam sacrum Concilium eligeret; rogat, exhortatur et requirit Sanctitatem Vestram ipsum sacrum Concilium, ut dignetur hoc sanctum opus totis viribus prosequi, et bonam voluntatem quam semper ha- buit ad rem istam opere adimplere, sicut firmiter sperat sacrum Concilium. Quoniam istud est tantse pietatis et utilitatis opus, quod prò eo omnia alia essent postponenda, sicut proprium est pastoris officium dimittere omnia alia et quserere ovem. erran- tem, et ipsam suis liumeris ad ovile reducere, multo m.agis unam. totam. gentem, quse tot millia animarum sub se continet. Si enim pastor propter ovem. centesimam. perditam et mulier propter de- cimam dragmam, tantam curam adhibuerunt, aliis omnibus omis- sis ; quanto magis pastor universi populi christiani, ipsaque san- cta mater Ecclesia non propter minorem partem totius gregis dominici, ut reducatur ad ovile Cliristi? Si principes catholici suam. potestatem divinse maiestati famulari fecerunt ad defen- sionem et augmentationem. fldei et religionis catholicee, tanto magis Summi Pontifices, quibus maior cunctis christianse reli- gionis zelus incumbit; nec eis aliud licet nisi omnes conatus suos impendere iis quse statura, universalis Ecclesise concernunt, et maxime omnem operam dare ut increduli ad fìdem conver- tantur, conversi non avertantur, aversi revertantur, subversi ad veritatem revocentur, subversores invictis rationibus convincan- tur. Quod nunc requirit obligationis debitum. propter generale Decretum super hoc factum, cui Sanctitas Vestra prsebuit assen- sum, a quo sine nota non licet resilire nec irritum facere: per quod decretum est fìlio revertenti, cui oblatum est osculum pacis, dari stolam. primam. unitatis Ecclesise, anulum integritatis fidei, calciamenta in pedibus eius, hoc est testimonia Sacrse Scripturse et DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXXXIX Sanctorum Patrum, quibus fide declarata ad ipsam sit afTectus; et occidi vitulum saginatum, ut simul manducemus per uniformem. Sacramentorum communicationem, et rituum observantiam.. Et, ne illa via tamquam impossibili^ deseratur propter ma- gnitudinem. sumtuiim, deliberavit sacrum Concilium plenarias Indulgentias dandas esse omnibus contribuentibus ad tara pium opus, prò ut conceduntur proflciscentibus in subsidium. Terree San- ctse. Quoniam. si maiorura revolvantur annales, nulla unquam. fuit causa iustior quam ista est conCedendi Indulgentias, nec prò qua christicolse omnes se et sua libentius exponere debe- rent, cognita maxima utilitate quse inde pì'oventura est. Quid Ecclesije catholicse felicius gloriosiusque unquam contingere pos- set, quam ut orientales populi, occidentalibus non pauciores, in eadem nobiscum fidei unitate coniungantur ? Quid utilius ac fructuosius extirpatione tara diuturni ac inveterati scliismatis, quod ferme a quingentis annis ortum habuit? Sic gloriosa m.a- ter Ecclesia suis in unum convenientibus accingeret se forti- tudine, ut hostes fidei reprimeret, aut de suis finibus eiiceret si per conversionem non vellent unum esse, sicut unum, sumus. Quis enim. catholicus prò tanto nominis christiani et orthodo- x» fidei incremento, non modo caducam substantiam, sed cor- pus et animam exponere deberet, et maxime cum per hoc vi- derit se plenariam omnium, percipere peccatorum remissionem? Et si interdum prò rebus minus necessariis et utilibus reperia- tur et exponatur maior pecunia, multo magis poterit fieri prò hac causa, qua nulla potest esse salubrior. Quare, beatissime pater, cum per concessionem liuiusraodi Indulgentiarum. possit haberi subsidium., saltem. in hac parte, prò hac re necessarium., et contribuentes suorum consequantur re- missionem peccatorum., omnes eo lubentius contribuent, quo vi- derint has Indulgentias procedere a tota Ecclesia, scilicet sacro Concilio et Sanctitate Vestra. Dignetur eadem Sanctitas Vestra in huiusmodi concessione Indulgentiarum concurrere cum ipso sacro Concilio, et alias Indulgentias similes, durante hac prose- cutione grsecorum, suspendere, quoniam per has Indulgentias pe- titur mediocre subsidium, quod nullum gravabit, et quilibet solvere valebit. Insuper, pater beatissime, cum error grsecorum sit multum. inveteratus, et in cordibus ipsorum multum radicatus per più- CXL PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA riraos articulos et differentias multiplicatas, sintque ipsi para- tissimi suos errores defendere, cum quibus habendum est cer- tamen fortissimura, dignetur Sanctitas Vestra aliquos ex reve- rendissimis patribus dominis cardinalibus, aliosque prselatos- et doctores, de quibus viderit eadem Sanctitas, mitteread sacrum Concilium, ut ante adventum ipsorum graecorum bene discutian- tur huiusmodi errores, possintque in eorum prsesentia confutari, et de ea quae in nobis est fide parati simus perfecte rationem reddere; nosque in omnibus unum, simus in potentia operante, bonitate remittente, et sapientia declarante, habeatque in nobis efficaciam oratio Salvatoris, quam prsemisimus: Pater, unum sint, sicut et nos unum sumus. Quam felix et efficax erit iste concursus ad suscitationem puellae defunctse propter defectum unitatis fìdei qua iustus vi- vit, convenientibus patre et matre cum plenitudine potestatis apostolica, reiectis omnibus impedientibus et turbantibus, uno- que eodem concursu populus christianus plenariam recipiet pec- catorum remissionem, et christiani flnes unitatis fìdei vinculo fraternoque foedere sociabuntur, eritque annus iubilseus remis- sionis debitorum. et unionis universalis Ecclesise, in fide, mori- bus et temporali pace ; eritque Sanctitas Vestra lapis angularis coniungens duos parietes in domo Domini, pax populi christiani, faciens utraque unum, populum Deo reconciliàns per plenariam Indulgentiam, populos per fìdei unitatem, leges, ritus et obser- vantias per veram et spiritualem intelligentiam ; et clarifìcabit Beatitudo Vestra fìlium suum orientalem populum, et inde no- men Sanctitatis Vestree celebre erit apud Deum et liomines, co- gnoscet universus orbis zelum Sanctitatis Vestrse prò domo Do- mini. Et cum venerit summus Pastor, ante cuius conspectum apparebunt cuncti pastores cum grege sibi commisso, Petrus cum ludea, Paulus cum gentium multitudine copiosa, Johannes cum Asia, Andreas cum Achaia, Thomas cum India, cseteri cum. aliis quos ad fìdem converterunt aut reduxerunt, et vos, bea- tissime pater, quasi alter magnus patriarcha lacob, transacto lordane cum baculo pastoralis officii, apparebitis cum duabus turmis Ecclesise orientalis et occidentalis, recipietisque in uni- tate perfecta coronam immarcescibilem, quam Sanctitati Vestne et nobis omnibus concedat ille, qui est trinus et unus benedi- ctus in ssecula. Amen. LI. ( 6 agosto 1436) I tre ambasciatori del Concilio di Basilea, Giovanni di Ragusi, Enrico Menger e Si- mone Freron, mossi alla volta di Costantinopoli sino dal 24 giugno, scrivono da Pola ai Padri di detto Concilio per dar loro notizia del viaggio. Stanno in buonissima armonia cogli ambasciatori greci. Annunziano che pure Cristoforo Garatoni è di ritorno a Costan- tinopoli, ma ignorano a qual fine. — La lettera fu letta in Congregazione generale il 26 di questo stesso mese. (Martene, tom. vili, col 820). Sacrosanctse generali synodo Basileensi in Spiritu Sancto le- gitime congregatse, universalem Ecclesiam reprsesentanti, suis dominis metuendissimis. Reverendissimi reverendique patres et doctores et magistri, cseterique domini nostri prsestantissimi, debita ac devota reconi- mendatione prsemissa. Licet post accessum nostrum ad Venetias opportunitatem ha- buerimus scribendi, quia tamen, propter pestem. maxime ibidem, urgentem, in maximis perplexitatibus fuimus de itinere nostro prosequendo, non scripsimus. Nunc autem. ad alteram partem determinati, notifìcamus dominationibus vestris, quomodo, post multas deliberationes et Consilia, deliberavimus ire cum galeis. non attendentes infectionem quse posset, sicut et de facto time- tur, contingere in eisdem, Deo nos et iter nostrum, committendo. Maluimus enim. cum. periculo personarum nostrarum. negotia Ecclesiae et 'vestra secure agere, quam, salvis corporibus nostrìs, aliud queerere, per quod impediri aut retardari quoque modo posset nobis per vos iniunctum negotium. ■.;• Solvimus prò naulo galearum, prò nobis omnibus, centum quadraginta septem ducatos ; prò expensis vero per diem solve- mus ad minus duos ducatos. Omnes autem sumus in galea divi Zacharise Donati, consanguinei reverendissimi domini episcopi Pa- rluani. Per illos de baneto ' de medicis fuimus optime tractati. Tam in facto cambii principalis pecunios, quam secure per viam lanuae in Pera deposuerunt; quara in pecuniis expensarum nO' ' Forse: banco. CXLII .PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA strarum., quas ad omnem requisitionem nostrani habuimus et praeter votivam expeditionem in facto cambii . ... [sic) ut-prse- mittitur. Honoraverunt nos, ob reverentiam sacri Concilii et pa- ternitatura vestrarum, sicera, confectionibus et vinis quantum decuit valde abundanter et honorabiliter. Quare rogamus domi- nationes vestras, ut Roberto et illis de dicto baiicho debite re- gratientur, quia absque dubio humane in omnibus negotiis no- stris se habuerunt nobiscum. : quam. potuerunt, et quam nos exprimere possira.us. Postquam convenim.us de naulo et expensis cum. galeis, de Consilio multorura quam citius potuimus de Ve- netiis recessimus propter pestem, et venimus ad manendum Polse, in loco utique sceleri valde et febricitanti, ubi quam. medietas nostrum febribus decubuit; gratia Dei tamen sine. periculo, et ubi iam galeee cura, quibus ituri sumus convenerunt. Speramus autem quod die lunse futurae, scilicet octava prsesentis (mensis), iter accipiem.us cum eisdem.. Quotidie sumus et conversam.ur cum dominis ambassiatoribus grsecorum. in magna caritate, et, quantum, est ad conclusionem sacri Concilii in materia ipsorum, reputant iam, quantum, ad eos pertinet, iam positam in executione; et, licet ex^una parte de bona dispositione ipsorum gaudeamus et simus Isetantes,. tamen ex parte altera semper cor nostrum ardet in nobis, ne ex parte Ecclesise aliquo modo contingat defectus. Quare rogamus domina- tiones vestras et in Dom.ino obsecramus, quatenus alia negotia Ecclesise prosequenda, hoc praecipue ab oculis vestris non rece- dat, quia, hoc feliciter peracto, alia succedent prospere et votive. Dominus .Christophorus Garathonus est Me cum. galeis, et venit Constantinopolim ; nescimus propter quod : nondum locuti fuimus secum, Altissimus reverendissimas dominationes et paternitates ve- stras conservare, resque suse Ecclesise sanctse in manibus vestris dirigere dignetur feliciter et longseve. Amen. Scriptum Polse, die 6 augusti 1435. Earumdem vestrarum reverendissimarum paternitatum hu- miles et devoti oratores Frater Johannes de Rasrusio. &' Henricus Henger. Simon Freron. LII. (12 agosto 1436). Cedula presentata a nome del Pontefice ai due ambasciatori dei Padri del Concilio, nella quale si dichiara quali sieno stati sempre i suoi intendimenti e le sue cure per il bene della Chiesa, e si aggiunge che in breve egli risponderà alle gravissime questioni pi'oposte per mezzo degli ambasciatori suddetti. Spera il Pontefice che le sue risposte riu- sciranno accette al Concilio e a tutti i buoni. {App. Cono. Basila num. XLI). Sanctissimiis dominus noster Papa venerabilibus viris orato- ribus sacri Basileensis Concilii, super propositis et petitis per eos responsum requirentibus, hoc modo respondet: Quod raens, intentio ac omne studium suum semper fuit in- tendere et vigilare ad ea quoe honorem Dei, salutem animarum, ac bonum. totius Ecclesise ac reipublicss christianse concernerent; signanter ad extirpationem hseresum, reformationem morum ac pacem popiili christiani, et specialiter ad reductionem grsscorum et Ecclesise orientalis ad veram. et catholicam fìdem. In qua re quantum laboraverit, primum Constantiee, deinde Romse, tempore felicis recordationis domini Martini papse V prssdecessoris sui, dum esset in minoribus, postremo postquam ad apicem aposto- latus assumptus fuit, fere omnibus notum est, ita ut non otiose existimet quod, si in ea re sibi credulitas fuisset adhibita, iam ad optimum fìnem .perventum fuisset, aut saltem huiusmodi re- ductio magnum principium haberet. Quantum, autem. ad negotium Indulgentiarum, electionum, annatarum, causarum et vocationum, scriptorum et abbreviato- rum romance curise, respondit: Quia materise grandes sunt, et discussione ac declaratìone indigent, se una cum fratribus suis sanctse rom.anse Ecclesise cardinalibus decrevisse respondere per suos ' sacro Concilio: quod quampriraum facere intendit, sperans responsiones suas tales esse debere qu?e iustitise et honestati conveniant, ipsique ' F*orse: suos oratofes. CXLIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA sacro Concilio et omnibus pie sentientibus ad^Dei honorem, ca- ritatem et pacem, ac bonum universalis Ecclesise, gratse ac ac- ceptse merito sint futurse. Poggius. Ego Poggius, domini nostri Papse secretarius, suprascriptam responsionem de mandato Suse Sanctitatis scripsi manu propria et subscripsi. ■ Auscultatum cum originali scripto in schedula papyrea. Et concordat. Et interfui, quando 12 die mensis augusti 1435 pr*- fatus Poggius in camera sanctissimi domini nostri Papse corani multitudine prselatorum, doctorum et aliorum virorum, respon- dit dictam schedulam scripsisse, et dominis lolianni de Bachen- stein decretorum doctori, et Matthseo Mesnaige in sacra pagina baccalaureo, oratoribus sacri Basileensis Concilii prsefatis, ex parte ipsius sanctissimi domini nostri Papae prsesentasse. Ita est. D. Barard. notarius publicus. C. Rousselli. LUI. (12 agosto 1435). Instruraento col quale si attesta come i due ambasciatovi dei Padri di Basilea, non soddisfatti della forma tenuta dal Papa in rispondere alle loro richieste, abbiano di nuovo domandato, ex superabun danti cautela^ che si osservino dal Pontefice e si facciano osser- vare i decreti del Concilio e si soddisfaccia alle altre domande. (Martene, tom. vili, col. 845). In nomine Domini, tenore preesentis publici instrumenti, cun- ctis fìat manifestum, quod anno a nativitate Domini 1435, in- dictione xiir, die vero 12 mensis augusti, pontifìcatus etiam domini Eugenii anno V, in domo fratrum prsedicatorum Florentise, in dominorum testium nostrorumque notariorum etc. prsesentia, venerabiles viri Io. de Baukesten decretorum doctor, et Matthasus Mesnage baccalaureus formatus in theologia, sanctse generalis synodi Basileensis oratores et ambassiatores, coram reverendis- simis reverendisque patribus dominis episeopo Ilerdensi, archie- piscopo Spaletensi, episcopo Cerviensi, Io. de Mela protonotario, et quamplurimis aliis doctoribus etc. personaliter constituti, ex- posuerunt qualiter nuper, videlicet 14 iulii, prsefati domini, aut maior pars eorum, in audientia publica et coram. Sanctitate do- mini nostri Papse prsefati, reverendissimisque dominis cardina- libus, praefati domini ambassiatores et oratores ex parte sacro- sanct<3e synodi generalis Basileensis supplicarunt, rogarunt et requisierunt eamdem. Sanctitatem ad observantiam decretorum eiusdem sanctse synodi, et in contrarium attentatorum revoca- tionem, necnon prò reductione groecorum, Indulgentiarum curii eodem concursu, prout et quemadmodum in propositionibus et collationibus eorumdem ambassiatorum, coram eodem domino sanctissimo factis et pronuntiatis continetur, quas prò repetitis habere voluerunt. Et, quia super omnibus supradictis pr^fatus sanctissimus dominus noster Papa in prsesentiarum dicto sacro Concilio in eorumdem dominorum oratorum. personas dederat responsum per quaradam cedulam papyream eisdem dominis am- bassiatoribus per dictum Poggium prsesentatam et per eos re- voL. I. ; CXLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ceptam, quam de mandato prsefati sanctissimi domini nostri Papse asserebat scripsisse, non videbatur eisdem dominis orato- ribus prò honore sacri Concilii, domini nostri Papse, ac ipsorum dominorum oratorum sufRcere, immo magis visum fuit expedire, quod huiusmodi responsio sub bulla ipsius domini nostri, nec- non expressione nominum. ssepedictorum dominorum ambassia- torum sacro Concilio transmitti deberet, licet ipsam cedulam ofFerebant se velie ipsi sacro Concilio cum. omni honore et re- verentia reprsesentare. Et nihilominus, ex superabundanti cautela, iterum de novo supplicarunt et requisiverunt sanctissiraum do- minum nostrum., quatenus vellet servare et servari facere decreta sacri Concilii Basileensis, et in contrarium. attentata revocare, ac alia- facere et adiroplere, prout et quemadmodum in proposi- tionibus eorum et collationibus fuerat et erat expressum. De et super quibus omnibus et singulis ssepedicti domini oratores sibi fieri petierunt instrumentum et instrumenta etc. Et ego Desiderius Barardi de Forcellis Tullensis dioecesis clericus, publicus imperiali auctoritate notarius, dum hsec age- rentur etc. prsesens fui etc. Quare etc. LIV. (7 oUobre 1436). Risposte date dagli oratori d'Eugenio IV ai Padri del Concilio di Basilea nella Con- gregazione generale di questo giornOj risguardanti le domande presentate al Pontefice dagli ambasciatori del Concilio nell'udienza del 14 luglio. Parla Antonio de Vito, uditore del palazzo apostolico, in nome anche del suo collega Ambrogio Traversari, generale dei Camaldolesi. Qui si riporta ciò ciie tocca l'affare dei greci. Fu sempre principal cura del Pontefice la riduzione della Chiesa orientale, testimoni gli stessi Padri del Concilio. È iinindi pronto il Santo Padre a continuare su tal proposito, d'accordo col Concilio, le sue non mai dismesse sollecitudini; ed è anche ben lieto che adesso i Padri giudichino facile un' impresa che, allorquando venne da esso proposta, si riportò 1' epiteto di vecchia canti- lena. Quanto alle Indulgenze, fa duopo bene assicurarsi della venuta dei greci, e allora, o per esse o in altro modo, si provvederà alle spese occorrenti. Finalmente il Papa è di- spostissimo a mandare cardinali, prelati e dotti personaggi al luogo del Concìlio: che anzi, se venga scelto un sito dov" egli possa comodamente recarsi, v' interverrà di persona. Frat- tanto deputerà alcuni dottissimi teologi per conferire sulle differenze fra i latini ed i greci, quantunque sia questa una materia pienamente discussa. (App. Cono. Basii. j num. XLII). Nuntii et oratores a sacro hoc generali destinati Concilio ad sanctissimum in Christo patrem et dominum nostrum dominum Eugenium, divina providentia Papam quartum, venerabiles sci- licet et doctissimi viri magistri Matthseus Nevartze, sacrae pro- fessor theologise, et Ioannes Bachenstein decretorum doctor, in- iunctum eis prosequentes officium, reverendissimi reverendique in Christo patres et domini cseterique vos patres et viri electis- simi, plura diversis orationibus ipsius domini nostri Beatitudini exposuerunt, eorumque adplacuit corroborantes exhortatorias suas petitiones auctoritatibus, tura, rationibus, tum quoque per- suasionibus, ornate sane atque discrete : quae cum omnia reve- rendissimis patribus et dominationibus vestris nota fore con- spicimus, ad uniusouiusque exhortatorie petiti responsionem descendere congruentius iudicamus, quam eorumdem dominorum oratorum singula repetamus proposita; verum, non declinantes ab ordine per eos ipsos egregie custodito, vice et nomine ipsius sanctissimi domini nostri, cuius sumus nuntii et oratores im- meriti, frater Ambrosius prior generalis, et ego Antonius auditor, respondebimus singulis eorum. petitionibus, conclusive tamen. CXLVIII PAETE PRIMA - SEZIONE SECONDA ne verbis immorari videamur. Ex qua tamen responsione satis aperte colligi poterit, quid eorum quisque dixerit petieritve. Ad primum igitur, reverendissimi patres vosque viri elegan- tissimi, per ipsum magistrum Matthaeum pi'imo propositum at- que petitum, dicimus quod sanctrssimus dominus noster inter omnes alias res, quantumcumque graves, reductionem grsecorum et Ecclesia^ orientalis ad veram et catholicam fidem semper sibi praecipuant fecit. In qua quidem re, quantum laboris curseve sumpserit, primum Constantise, , deinde Romse, tempore felicis' recordationis domini Martini papse V, postremo postqùam ad apicem apostolatus assumptus fuit, multis notum est, prsesertim plerisque ex vobis, reverendissinii reverendique patres: sicque materiam illam omni quo melius potest studio una cum hoc ipso sacro Concilio paratus est prosequi, gaudetque plurimum quod hsec groecorum reductio vobis patribus et dominis reverendissi- mis facilis videatur; quam quidem primum. per Sanctitatem Suam promotam aliqui phylacteriam antiquam et cantilenam vocabant. Et hgec quoad primum. Quo vero ad secundum, hoc est ad materiam Indulgenti-arum, sic breviter respondemus. Modus iste habendi pecunias, reveren- dissimi patres, gravis est eo quod ex quaestu proveniat, qui in similibus superiori tempore multa mala attulit exempla chri- stiano populo. Item adventus grsecorum, cuius gratia hoc quse- ritur, omnino incertus est, quamquam, eorum oratores aliquid certi conclusisse videantur. Nam et alias multa polliciti sunt, qu89 tamen aut rerum vel temporis necessitate vel alia causa mutato Consilio non servarunt. Nemo in rem incertam aliquid conferre disponet, nec suspicabitur potius gratia turpis qusestug et lucri id fieri. Regnum Cypri et insula Rhodi, terrarum chri- stianorum fortissima propugnacula, ex hoc et scandalum et ia- cturam gravem patientur : similiter et multa pia opera, quse ad Indulgentias huiusm.odi promoventur, si contingat hos grsecoà non venire tum et piane arbitrabitur quispiam nos illusisse et prsedam quamdam hac fìctione quaesivisse, et dicet : Ecce qui in multitudine divitiarum gloriantur, et prsevalere voluerunt in vanitate sua: sicque quod proprietate ^ qusesitum erit ad impie- tatem adscribetur; quod omnino cavendum videtur, apud eos ' Porse: prò pietate. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXLIX maxime qui ad sancta opera convenisse se profitentur. Quare concludimus, reverendissimi patres, quod omnino ante omnia expectandum sit Imperatoris et Patriarchse finale responsum, et habenda certitudo de adventu eorum ; qua liabita, sive per viam Indulgentiarum, sive alio modo qui melior et convenientior for- sitan esse videatur, sanctissimus dominus noster se paratura. ofFert ad concurrendum cum hoc sacro Concilio, et omnes possi- biles favores impendendum.. Et hsec quoad secundum. Ad tertium brevissime dicimus, quod ipse sanctissimus do- minus noster tunc etiam paratus est cardinales, et prselatos, et alias literatas personas ad tam pium opus et locum electum^ mit- tere : immo, et si contingat eligi locum ad quem Sanctitas Sua commode possit accedere, personaliter interesse curabit. Interim autem deputabit viros aliquos doctissimos, qui super differentiis latinorum et grsecorum piene conferant et disputent, quamquam ista materia reperiatur piene discussa. Et hsec quoad proposita per venerabilem virum magistrum Matthseum. Accedimus modo ad petitìones venerabilis decretorum docto- ris domini lohannis de Bachenstein ' (omissisj. LV. ( Ottobre 1435). Discorso tripartito degli oratori del Concilio, pronunziato a Costantinopoli in solenne udienza. Si rifa la storia delle trattative, si espongono le ragioni che han determinato il Concilio a "non accettare le seconde convenzioni ma di attenersi piuttosto alle prime, e si «.hiede 1.°) che l'Imperatore e il Patriarca vogliano personalmente giurare e ratificare giu- sta il costume con bolle aurea e plumbea, ed eziandio, per quanto sta in loro, mandare ad effetto quello che gli oratori greci, con pienissimo mandato e in nome dei medesimi, han giurato alla presenza del Concilio di osservare; 2.°) che essendo, senza colpa di alcuno, trascorso il termine convenuto per la esecuzione delle fatte convenzioni, venga questo con- venientemente prorogato ; 3.°) che piaccia eleggere la città di Basilea per sede del futuro Concilio. (App. Cono. Basll.^ num. XXXIX). Prima pars. Maiestas vestra, serenissime Imperator, licet omnium virtu- tum offlciis dedita sit et totius honestatis moribus adornata, ni- hil tamen regali dignitati vestroe decentius est, nihil imperiali Vestrse Maiestati amplius conyenit, quam procurare pacem. Ec- clesise sanctse catholicae. Neque enim (ut egregius doctor Augu- stinus ait) christianos reges vel imperatores felices esse dicimus quia diutius imperant vel quia filios suos regnantes et imperatores • placida morte relinquunt, vel quia hostes reipublicse potenter domant : quoniam h?ec et alia huius vitse aerumnosee munera sive solatia gentiles et iniìdeles principes a Deo frequenter obtipent, qui tamen non pertinent ad regnum Dei, quo tendere debent principes catholici. Sed felices reges et imperatores christianos esse dicimus, si iuste imperant, si Deum. timent, si Deum colunt, si Deum diligunt, si potestatem eis a Deo datam ad diìatandum cultum Dei divinse maiestati servire faciunt. Felicem vero non immerito dixerim. animam genitoris vestri pise et recolendse m.e- morise, qui prò fide catholica et pace Ecclesise diebus suis plu- rimum. laboravit, Italiam, Franciam, Angliam et plurima alia ctiristianitatis regna prò sancta unione Ecclesise occidentalis et orientalis laboriosissime peragravit. Et licet diebus suis illam. videre non potuit, tamen desideriorum- suorum meritum labo- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLI rum prsemium suorum non perdidit apud Deum. Felix etiam non immerito dici potest Maiestas Vestra imperialis, felix (in- quam) nunc spe futurae beatitudinis, postea per gratiam Dei re ipsa futura, prò eo quod zelum Dei habet ad pacem Ec- clesise Dei catholicse. Scimus enim quod Maiestas Vestra Sum- mos Pontifices nostros, presertim dominum. Martinum. bonse me- moriae nec non sanctissimum. dominum modernum solicitavit, et per plures ambassiatas requisivit, ut hoc nefandum schisma inter Ecclesiam occidentalem et orientalem de medio tollerent, per quod fides catholica tantam iacturam patitur> quod infideles to- tam psene terram christianorum occupare videntur. Sed ubi fruc- tus laborum vestrorum, serenissime Imperator? Cur carissimus genitor vester pacem Ecclesioe videro non potuit, qui prò ea (sicut prsedictum est) tot labores sustinuit? Certe ratio fundamentalis omnium per nos dicendorum hsec est, quoniam materia dissidii inter greecos et latinos non potest tolli, nisi per viam generalis et universalis Concilii. Et queniam Summi Pontifices nostri tol- lero illud ex seipsis sino Concilio generali conati sunt, ideo ad pacem Ecclesise proficere non potuerunt. Petierunt ob hanc cau- sam prudentissime et quasi Spiritu Dei loquentes in sacro Con- cilio Basileensi oratores insignes Maiestatis Vestrse, videlicet do- minus Demetrius, Isidorus abbas monasterii Sancti Demetrii, et loliannes Dissipatus, fieri Concilium oecumenicum, id est univer- sale, ex utraque Ecclesia occidentali et orientali congregatum, duo coram patribus praefati Concilii constanter affirmantes. Pri- mum, quod absque tali Concilio cecumenico non posset tolli dis- sidium. Secundum, quod si fieret, ipsa unio, ut sperabant, vo- tivum sortiretur effectum. Quoniam quidquid per utramque Ec- clesiam ibidem congregatam esset Deo inspirante diffinitum, fìr- miter crederetur, et usque in futura semper ssecula integre et inviolabiliter teneretur. Narraverunt etiam devotionem grandem quam Maiestas Vestra imperialis semper habuit ad pacem Eccle- siae. Retulerunt etiam ferventissimum zelum, quem reverendis- simus in Christo pater dominus patriarcha Constantinopolitanus gerit prò sancta unione ; cuius devotionis non parva indicia de- distis, quando, rogati per dominum episcopum Sudensem et ma- . gistrum Albertum de Crispis ambassiatores sacri Concilii ut oratores vestros ad praefatum destinaretis Concilium, libenter assentientes, vos viros insignes ad hoc sanctum opus unionis OLII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA - conficiendum designastis. Quibus honorifice receptis^ etc. et in Concilio auditis prò eo quod hsec sancta unio sine practica fieri non poterat, statini per sacrum. Concilium deputati sunt ex maioribus cardinales prsesidentes sedis apostoHcse, archiepiscopi, episcopi, abbates, doctores et magistri in numero competenti, qui una cum prsedictis oratoribus multis diebus convenientes, et rem istam mature tractantes, devenerunt ad certa capitula, quse secundum morem ipsius prsefati Concilii Basileensis fuerunt'per quatuor deputationes concordata, postea in generali Congregatione con- clusa, deinde in solemni et publica sessione, missa de Spiritu Sancto in maiori ecclesia celebrata, statuto sive Decreto ad per- petuam rei memoriam. roborata et firmata : ibique coram altari, in prsesentia totius Concilii, propositis sacris Evangeliis et cruce dominica, ipso domino Isidoro cum stola iurante, eadem capitula per ipsos oratores vestros iureiurando fuerunt approbata. 0 fe- lix dies in qua arrham futurse unionis et vobis dedimus, et a vobis suscepimus! Decrevit enim sacrum Concilium, iuxta desiderium vestrum, inter csetera capitula fieri Concilium oecumenicum, id est ex utraque Ecclesia congregatum, in quo unio et pax votivum sortiri possit efi'ectum. Susceperunt etiam Patres sacri Basileensis Concilii loca nominata per oratores vestros prò celebratione huiu- smodi Concilii oecumenici, ita tamen ut optio loci ex illis nomi- natis maneat in beneplacito praefati Concilii Basile.ensis, sicut patet dare et dilucide ex lege et tenore Decreti. Porro intelligi- tur Summus Pontifex implicite decretis sacri Concilii consefitire, quando sacro Concilio adhgesit, et ipsum auctoritate apostolica approbavit. Sed non fuit contentum Concilium sacrum, nisi iuxta petitionem ambassiatorum vestrorum ipse sanctissimus dominus noster explicitum praeberet Suse Sànctitatis assensum, licet in- super prsesidentes sedis apostolicse sessioni interfuerint, in qua hoc saluberrimum Decrétum fuit publicatum, decretationique consenserint, vigore quoque mandati sui, quidquid ipsi egerunt, actum censeri debeat ab ipso Summo Pontifica. Nihilominus, prout in Decreto fuerat prsemissum, superaddidit sacrum Conci- lium dominum Simonem Freron consocium nostrum transmittere ad ipsum Summum Pontificem, et ofi'erre Suse Sanctitati Decré- tum, et potere Suse Sànctitatis consensum., quatenus res cum malori concordia fieret, et ad pacem, quam nos et vos desidera- mus, magis profìceret. Utinam, serenissime Imperator, ipsum DOCUMENTI E ILLUSTRA5;iONI CLIIJ sanctissimiim dominum nostrum eeque digne possemus. commen- dare quantum commendabilis est prò sua devotione quam .ge- rit ergo pacem Ecclesise. Videns enim quod sacrum. Concilium manùs apponeret efficaces ad hoc sacrum negotium, audiens etiam, per'organum domini Simonis quid in se contineret Decretum, ignorans quid orator suus dominus Christophorus in Constanti- nopoli concluderet, et, si quid etiam. conclusisset, deterrainationi sacri Concilii subiiciens, approbavit Decretum de consensu reve- rendissiraorum patrum sanctse romanee Ecclesise cardinalium,. Re- versus est itaque dominus Simon cum benedictioné apostolica, deportans ad sacrum Concilium literas apostolicas, expressum Summi Pontifìcis continentes assensum. Et ecce quse facta sunt inter Concilium. sacrum ex una parte, et oratores vestros ex al- tera circa Decretum. et in materia Decreti. Et lisec est prima pars orationis. Dominus Henricus me- diabit. , Secunda pars dictce propositionis. Audivistis, serenissime Imperator, per organum domini mei prseloquentis, quod materia dissidii inter Ecclesiam occidentalem et orientalem non potest tolli nisi per viam sacri et universalis Concilii : scit fìtiam Maiestas Vestra imperialis, oratores vestros insignes petivisse semper oecumenicum fieri Concilium, in quo pax Ecclesise votivum sortiretur effectum. Nunc igitur liabeo declarare imperiali Maiestati Vestrse, quare sacrum. Concilium viam secundam, quse liic in Constantinopoli fuerat conclusa, no- luit acceptare. Certe ratio fundamentalis hsec est, quoniam Con- cilium oecumenicum. non indicitur per capitula in illa via prac- ticata, sed solum particulare et regionale. Dicitur enim in illis capitulis inter csetera: Fiat synodus generalis ex latere Ecclesise orientalis ex omnibus nationibus ipsi Ecclesise orientali adlise- rentibus et subiectis. Item, secundum practicam. illius .vias, lega- tus sedis apostolicse venturus erat Constantinopolim, disputaturus de differentia latinorum et grsecorum. Manifestum est autem quod unus legatus sedis apostolicse non potest reprsesentare sy- nodum oecumenicam ex latere Ecclesise orientalis. Quare prac- tica illius vise excludit oecumenicum et universale Concilium nostrum. Tamen (ut prsedictum. est) prò perficienda sancta unione CLIV PARTE' PRIMA - SEZIONE SECONDA amplius illa via secunda, si habuisset locum, et novse divisionis erat fomentum, et maioris discordise prsebuisset incentivum. Pu- tasseut grseci synodum quse per ista indicebatur capitala uni- versalem fore debuisse, nos vero particularem et regionalem. Quis fructus sequi poterat unionis quam optamus, si de ipsa sjnodo, quse fundamentum pacis et unionis esse debuerat, varia et diversa sentiamus? Certe non modo non sequebatur pax et unio, sed maior quam unquam fuerat surgebat scissura atque divisio. Grseci octavam synodum particularem et regionalem esse dicunt, nos illam quasi universalem reputamus. Quid opus est discordiam discordise addere, et scissuram novam antiquis divi- sionibus accumulare? Non sit inter nos discordia de synodo fu- tura : si ad unionem tendimus, in fundamento concordemus. Si pacem quserimus, opus est ut fundamentum pacis iaciamus. Hsec omnia intelligentes ambassiatores Maiestatis Vestrse, tam primi quam secundi, dimissa secunda via, acquieverunt primse via?, requirentes instanter sacrum Concilium, ut, postquàm secunda via non placebat, primam persequeretur, et Decretum ad exe- cutionem deduceret. Et quoniam sacrum Concilium dubitavit, an propter conclusa bic in Constantinopoli Maiestas Vestra vel- let primse viae acquiescere, prsefati ambassiatores exhibuerunt quoddam breve imperialis Maiestatis Vestrse, per quod Maiestas Vestra plenam eis concessit potestatem quod, si prsedictarn viam, non possent a sacro Concilio obtinere, insisterent totaliter pri- mse vi93. Asseruitque publice dominus Georgius reverendissimum dominum patriarcbam Constantinopolitanum sibi dixisse inter cheterà, quod si sacrum Concilium nollet secundse vise, quse hic fuerat conclusa, annuere, malTet persistere in prima via con- clusa in Basilea; si opus esset, faceret se deferri in humeris, et, propter mandatum datum primis ambassiatoribus et iusiu- randum, non discederet a promissis et conclusis. Sed et dominus Cbristophorus Garatonus, orator sanctissimi domini nostri, qui illis diebus Basileam venerat, deportavit literas apostolicas ad sacrum Concilium, in quibus sanctissiraus dominus noster totum hoc sacrum negotium Concilio remittebat: cuius optioni com- misit, ut quam vellet viam eligeret, vel conclusam primo in Basilea, vel aliam hic in Constantinopoli conclusam: et quidquid in his per sacrum Concilium deliberaretur ipse approbaret. Tan- dem igitur ipsum sacrum Concilium et ipsi oratores Maiestatis DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLV Vestras primam viam iterum iirmaverunt, et determinaverunt illam prosequi donec, Dee auctore pacis largiente, per istam viam pax reddatur Ecclesise s^nctse. 0 felix bora, qua dici po- terit griecorum et latinorum Ecclesia una ! 0 beatos oculos, qui- bus Dominus dabit statim videre unionem ! Sperant Patres in sacro Basileensi Concilio congregati diebus suis videre pacem Ecclesise, prò qua orant sine intermissione. Quoniam vos et nos magnum zelum pacis habuisse ostendimus, quid superest, nisi ut bonam voluntatem per operis evidentiam ad consummationem usquequaque perducamus? Maius quod in bac re sit, bona vo- luntas est: liane utraque pars se babere asserit, et signis evi- dentibus comprobavit. Apponamus iam manus ad executionem operis. Intentio enim sacri Concilii Basileensis est, ut ex parte sua non pereat unus apex vel unum iota de lege sui Decreti. Quare etiam Maiestas Vestra debet manus apponere ad boc opus sanctissimum perfìciendum, cum iam tempus babet opportunum: ne forte, iuxta verbum Salvatoris, ventai nox, in qua nemo pos- sit operavi. Timendum est enim valde, quod, si noluerimus boc bonum operari dum tempus babemus et possumus, illud alio tem- pore non possimus cum voluerimus, turcis, tartaris, saracenis et aliis infidelibus insto Dei iudicio occulte christianos ita pre- mentibus, ut etiam ad inchoandum boc opus aspirare fas non sit. Ex quibus omnibus Maiestas Vestra imperialis potest per- pendere, quod ex insta causa et rationabili sacrum Concilium dimisit secundam viam quaì fuerat conclusa bic in Costantino- poli, intenditque primam viam prosequi ad honorem omnipo- tentis Dei. Et baec secunda pars orationis nostrse. Dominus Simon con- summabit. Tertia pars eiusdem propositiom's. Meministis (ut opinor), serenissime Imperato r, verbi quod ex ore imperiali processit. Promisistis in animam genitoris ve- stri bouEe memorise, et in animam vestram, nec non per fidem •quam princeps catbolicus tenere debet et servare, gratum ra- tumque babere quidquid oratores vestri prò sancta unione Ec- clesiarum Christi cum sacro Basileensi Concilio concluderent, si- cut patet ex tenore chrysobuli vestri. Quapropter Vestram ex- CLVl PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA hortamur in domino imperialem Maiestatem, et petimus, quate- nus Maiestas Vestra et etiam reverendissimus dominus Patriar- cha velitis in personis propriis iureiurando et per bullas auream et plumbeam more solito ratificare, et, quantum, in vobis est, executioni demandare ea omnia quse per oratores vestros pienis- simo mandato suffultos in publica sessione cum ipsa sancta sy- nodo unanimiter vos ipsi conclusistis, et in altari, celebrata missa de Spiritu Sancto, super sanctis Evangeliis sokmniter firmastis. Secundo petim.us, cum tempus in Decreto statutum effluxerit, ne circumstantise rerum impediant hoc tam. sanctissimum. negotium, quatenus debitum tempus statuatur prò executione conclusorum, in quo Maiestas Vestra possit exequi quod iuravit, et Ecclesia nostra operari quod promisit, prsesertim quia, si tempus efflu- xerit, culpa vestra nulla fuit. Quoniam fìrmiter credimus, quod . si Vestra Maiestas notitiam habuisset eorum quìE in Basilea fa- cta fuerunt, nullo modo aliam viam attentasset. Et ex alio ca- pite Maiestas Vestra totaliter immunis est a culpa, quia putavit quod sacrum Concilium consentiret in secunda via. Similiter neque fuit culpa sanctissim.i domini nostri, quia, licet Sanctitas Sua misisset liuc dominum Christophorum ad tractandum pacem' occidentalis et orientalis Ecclesiarum, tamen hoc totum negotium remisit ad sacrum Concilium. Sed nec ipsa sacra synodus pec- cavit, quia ad exequendum Decretum suum semper parata est, et erit. Pro cuius etiam executione nos oratores suos huc trans- misit. Quid ergo ? Zelus domus Dei hoc fecit, ut eodem tempore plures concurrerent, sequentes doctrinam evangelicam : Simile est regnum coelorum homini qucerenti bonas ìnargaritas : inventa ' autem una pretiosa, v'endidit omnia qupe possidet, et compara- va eam. Postremo, serenissime Imperator, sicut in mandatis habemus, petim.us locum opportunum ad celebrandum Concilium oecumenicum, in quo pax Ecclesise votivum sortiatur effectum.. Et dicimus quod, secundum. dispositionem christianitatis, prout his diebus, proh dolor!, disposita esse cernitur, non est locus aptior ad celebrandum huiusmodi Concilium oecumenicum, quam civitas Basileensis. Utinam rationes congruentise possem Maie- stati Vestrse lingua grseca exprimere, quoniam apud vos melius resonarent quam in latino sermone. Sed lingua deficit, regio vetat, parentes minime docuerunt: verum si lingua deficit, ca- ritas magis inardescit. Quemadm.odum enim sol, cum nube te- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLVII gitur, exterius non lucet super terram, seti interius ardet in coelo; sic cum maiori loquimur cantate, quanto magis lingua nescit uti grseco idiomate. Cseterum plures occurrere pos«ent circa materiam loci opportunitates, quas longum esset enarrare; sed, ex multis, quinque colligimus, quas imperiali Maiestati Ve- strse proponere volumus. Prima sumitur ex quiete loci, quoniam illa regio est pacifica et quieta et tranquilla, et per consequens aptissima ad tractandam pacem Ecclesise, sicut scriptum est : In pace factus est lociis 'eius, propterea Concilium cecumenicum, cui Spiritum Sanctum oportet assistere, omnino fieri in huiusmodi loco tranquillitatis et pacis. De C93teris vero partibus christiani- tatis, quod dolenter referiraus, omnes fere guerris lacerantur, atque etiam consummuntur etc. Sola illa civitas et regiones cir- curastantes, quse super Rhenum fluvium protenduntur, tranquil- litate gaudent et pace: quare civitas illa locus est aptissimus ad celebrandum. Concilium. cecumenicum prò consequenda unione Ecclesise. Secunda ratio fundatur in libertate, quse debet in Con- ciliò oecumenico esse. Petiistis per oratores vestros ut Concilium. vestrum futurum sit liberum., ita quod unicuique liceat dicere votura suum. sine rixosa contentione. Quanta autem. ibi sit li- bertas loquendi, consulendi, deliberandi, concludendi, sciunt am- bassiatores Maiestatis Vestrse, qui in civitate Basileensi longo tempore steterunt, si civitas illa est civium. concordia et unitas. Basilea enim inter ceeteras civitates civitas proprie appellatur, quia a se regitur, et cives nulla partialitate dividuntur. Amicitia principis ibidem, dominantis neminem. allicit, neminem opprimit timore, tantaque est ibi libertas, quod etiam. inimici Ecclesise, quando ibi accesserunt, maximam. potiti sunt libertateni. Accedit tertìa ratio, quoniam. congruum est ut, ubi hoc sanctissìmum negotium accepit initium, ibi perficiatur: exhibitio enim. rerum prseteritarum indicium est futurarum. Et ideo si in loco ilio fiet Concilium cecumenicum ubi tractatus pacis habuerunt exor-» dium, sperandum est magis quod unio Ecclesiarum Cliristi vo- tivum sortietur effectum. Quarta ratio respicit fertilitatem pa- trìse: quoniam ubicumque celebrabitur Concilium cecumenicum oportet ibidem maximam multitudinem gentium convenire : con- venient enim ibi Sumnius Pontifex, cardinales, patriarchse, ar- chiepiscopi, episcopi, abbates et prselati cseteri Ecclesise nostrse occidentalis; convenient reges, et principes, et arabassiatores CLViri PARTE PBIMA - SEZIONE SECONDA absentium principum; conveniet etiam Serenitas Vestra cum pa- triarchis et prselatis, regibus et principibus Ecclesise orientalis. Quomodo posset haec multitudo vivere, nisi locus abundaret ma- xima fé rtilitate? Tanta est autem fertilitas patrise et Basileensis regionis, quod Concilium generale ex latere totius Ecclesise no- strse iam per quinquennium sustinuit. Unde sicut Basilea est in medio totius obedientise nostrse, sic vere prae cseteris fertiliOr locus est de se, et ad illum. tamquam ad centrum confiuunt bona undique ab omni alia regione. Ultimo amoenitas loci non parum. videtur ad rem. pertinere, quoniam in prsefata civitate Basileensi tanta est serenitas aeris, quod nunquam aut raro su- biicitur pestilentise. Quse cum sit contagiosa infirmitas, solet Concilia generalia et regionalia sinefructu dissolvere. Petimus igitur, serenissime Imperator, quatenus Maiestas Vestra illum velit eligere locum, ut absque omni impedimento celebrari possit Concilium oecumenicum. Et ecce nos ofFerimus prò parte sacri Concilii ad executio- nem Decreti, donec, largiente Domino, pax reddatur Ecclesige Dei, praestante Domino nostro lesu Christo, cui est honor et gloria in ssecula seeculorum.. Amen. LVI. 'Ottobre 14351 Artìcoli presentati ai greci dagli ambasciatori del Concilio per la definitiva cd^iciu- sione dei patti stabiliti a Basilea. (App. Cono. Basil.j nel niim. XXXIX) Primus pimctus est de ratificatione eorum quse gesta sunt ; quod videlicet serenissimus Imperator et reverendissimus domi- nus Patriarcha velint propriis in personis iureiurando et per bullas auream et plumbeam more solito ratificare solemniter, et executioni demandare, quantum in ipsis est, ea quse ipsi in san- ata synodo Basileensi per suos solemnes oratores pienissimo mandato fulcitos in publica sessione cum ipsa saiicta synodo unanimiter concluserunt, et in altari, celebrata missa de Spiritu Sancto, super sanctis Evangeliis et cruce dominica iureiurando solemniter fìrmaverunt. Secundus punctus est de tempore: quia cum tempus in De- creto statutum et expressum, non defectu sacri Concilii aut ipsorum dominorum Imperatoris et Pàtriarchse seu ambassiato- rum eorumdem, sed aliis ex causis iam effluxerit, necesse est ut prò executione conclusorum tempus debitum. et competens per utramque partem statuatur. • Tertius punctus est de loco Basileensi; quod videlicet pras- fati serenissimus Imperator et reverendissimus Patriarcha multis ex causis dignentur et velint assentire, quod Concilium univer- sale et oecumenicum, quod condictum est celebrari, in civitate Basileensi celebretur. Quartus punctus est de executione Decreti ; quod videlicet missi sumus ad prsesentandum prsefatis serenissimo Imperatori et reverendissimo Patriarchse Decretum conclusorum in publica forma cum plumbea bulla prsefati sacri Concilii Basileensis, et, quantum attinet ad dictum sacrum Concilium, ad inchoandum executionem Decreti eiusdem et conclusorum contentorum in eodem Decreto. LVII. ^ (Ottobre 1435). Risposte date dai greci agli articoli suddetti. {Api7. Cono. Basii. ^ nel num. XXXIX). Primo dicimus et volumus ut prooemium Decreti, alias lec- tum et intellectum, totaliter tollatur, vel ad minus corrigatur tali modo, ut possimus remanere in hoc contenti, et omnis mala et scandalosa suspicio removeatur quse poterit per illud prooe- mium in animis quorumdam exoriri. Secundo, si (quod absit) unio et concordia Ecclesiarum Christi non sortiatur effectum sed recedamus ex illis partibus discor- des et divisi sicut nunc sumus, quod non afFeratur nobis propter hoc aliquod impedimentum, damnum vel aliquod hostile quovis modo ex parte sanctse romanse Ecclesise, imo ut fìat reditus noster ad has partes cum iisdem honoribus, dispositionibus, favoribus, cum quibus illuc accessuri sumus. Et faciat nobis pars sanctse romanse Ecclesise omnia quse pertinent ad rever- sionem nostram in tali etiam casu, sicut si fìeremus concordes et uniti, ut in Deo speramus. Tertio, si contigerit aliquos dominos, reges et princìpes non adfuisse- tali synodo, nec vere nec reprsesentative,. propter ali- quas causas, tam ex partibus nostris quam occidentalibus, quod hoc non intelligatur nec habeatur prò defectu aut reversione conventorum et conclusorum, vel ipsius rei, et solicitandse san- ctissimse unionis. Quarto, quod in civitate vel regione in quibus debeat, Deo auctore, dictum cecumenicum Concilium celebrari, et in aliis ci- vitatibus ac regionibiis rom.anse Ecclesise subiectis, veniendo, stando, redeundo, nos et omnes nostri nullum habeam.us impe- dimentum, gravamen, nocumentum. vel quodcumque malum ab aliqua persona, tam ecclesiastica quam sasculari, proprie vel com- muniter, palam vel occulte, ex quacumque occasione. Quinto et ultimo, quod si aliquis vel aliqui de quacumque na- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLXI tiene, et cuiuscumque fortunse et qualitatis, ex illis qui ex parte nostrae Ecclesia? ibidem accessuri sunt, in aliquo peccaret, iudicium illius peccati spectet ad nos et nostrani partem : et poena etiam illius determinetur nostra discretione, et non habeat super hoc nec possit aliquid facere pars occidentalis Ecclesise subiectorura nostrorum. VCL. I LVIII. (Ottobre 1435). Parole del Decreto del 7 settembre 1434 non accettate dai greci. {App. Cono. Basii. j nel num. XXXIX). Sicut pia mater prò filiorum salute semper anxia est, nec unquam quiescit, donec, si qua inter ipsos dissensio sit, sopita fuerit; sic multo amplius sancta mater Ecclesia, quse fìlios ad perpetuam vitam regenerat, omni conatu laborare consuevit, ut omnes qui christiano nomine censentur, sublato omni dissidio, eamdem fidei unitatem, sine qua salus esse non potest, fraterna caritate custodiant. Quamobrem, huius sanctse synodi ab initio suse congregationis prsecipua cura fuit, recens illud bohemorum antiquumque grsecorum dissidium prorsus extinguere, et eos nobiscum in eodem fidei et caritatis vinculo perpetuo copulare. LIX. (Ottobre 1435). Repliche degli ambasciatori del Concilio alle risposte dei greci. ( App. Cono. Basii. j nel num. XXXIX ). Ad primum dicimus, quod nunquara fuit de intentione pei: procemium Decreti iniuriari aliquo modo Ecclesise orientali, nec ex ipso sane intellecto (ut declaratum est) potest vel debet ali- quis iuste scandalizari. Item dicimus, quod si ambassiatores ipsorura, vel ante pro- mulgationem Decreti vel post, aut in recessu ipsorum, fecissent aliquam difficultatem de dicto prooemio, per sacrum Concilium debitum fuisset appositum remediuni. Dicimus ulterius, quod non est in potestate nostra dictum procemium tollere aut corrigere sive mutare aut aliud facere, tum quia non habemus sigillura aut plumbum Concilii, tum quia illius est tollere, corrigere sive mutare, cuius est condere. Postremo, quoad hunc primum articulum dicimus, quod pro^ pter prsedictum procemium nullo modo tantum bonum est omit- tendum, aut aliquo modo differendum. Et offerimus nos ad omnia remedia rationabilia nobis possibilia. Ad secundum dicimus, quod si loquatur articulus de expen- sis honestis, clarum est ex tertio et decimo capitulis ipsius De- creti. Et si ampliori declaratione indiget, parati sumus ad de- clarandum, etc. Si autem de securitate loquatur, providebitur per salvumconductum. Ad tertium, quod de regibus, principibus ac dominis et prin- cipalibus Ecclesise praelatis, consentire non possumus, quin sal- tem intersint reprsesentative, ut patet ex primo capitulo Decreti, et ex declaratione : Quid est synodus universalis et oecumenica. Nam, inter alia, dicitur in primo capitulo: « Similiter venient » ex omnibus regnis et dominiis, quse subiiciuntur Ecclesise grse- » corum, cum. piena potestate et mandato vallato iuramento et » aliis clausulis opportunis, tam ex parte sEecularium domino- » rum quam prselatorum. » LX. ' 11 novembre 143S ' Il patriarca di Costantinopoli ringrazia Eugenio IV d' aver prestato il suo assenso, alle convenzioni stabilite a Basilea, lo prega a far sì che venga scelto uà luogo marittimo a residenza del futuro Concilio, e chiede istantemente che v'intervenga lo stesso Sommo Pontefice. (Bibliot. Laurenz., Cod. Stroz. 33, p. 134). Beatissimo domino pape domino Eugenio Summo Pontifici dignissimo, loseph, miseratione divina archiepiscopus Constan- tinopolitanus nove Rome ac ycumenicus patriarcha, condecen- tem et dignam salutationem reddimus Beatitudini Tue cura sincera dispositione et amicitia spirituali et cantate. Venerabilis secretarius et orator Beatitudinis Tue Cristofo- rus Garatonus, magister artium, venit ad nos, presentavitque no- bis eiusdem Beatitudinis licteras reverendas et desiderabiles. Re- tulit etiam grate et sapienter viva voce omnia sibi commissa, et ex illa òertifìcati fuimus ad * optima et ferventissima dispo- sitione adeo amabile opus unionis Ecclesiarum Christi quam prefata Beatitudo et Paternitas gerit. Cuius dispositionis denuo clarissimum et certissimum signum habuimus, quod assensum suum prestare dignata est et approbare per licteras suas gesta et conclusa per nostros oratores cum sacro Basiliensi Concilio prò predicta unionis materia. Pro quibus multas Sanctitati Ve- stre agimus gratias, rogantes eamdem Beatitudinem ut omnes suas vires interponat deinceps ad consummationem prefate san- ctissime unionis, cum plurimum, ymmo totum, pertineat ad Tuam Beatitudinem. Verum, quia in Basilea per ambassiatores nostros nominata sunt loca et debemus accedere ad unum ex illis quicumque elige- retur et statueretur per dictam synodum, et nos, propter urgentes causas, plurimum desideramus quod locus maritimus statuatur prò dieta synodo, ad quem commode venire poterimus, quia se- ' Leggi : de. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLXV nex sumus et continua infirmitate gravamur; roganius Sanctita- tem Vestram ut hoc desideriuni et commoditatem nostrani obti- neamus. Nani, ultra etiam nos, alii antiqui patres sunt, quos difficillimum erit ad alium quam ad raaritimum locum adducere posse. '* Et quia cognoscimus quod presentia Vestre Beatitudinis mui- tum necessaria est in futura synodo, desideramus etiam vehemen- ter, ut, in loco statuendo et qui statuetur, dignetur eadem Sancti- tas commode venire. Scimus enini quantum proderit conspectus vester ut synodus ipsa ciirn pace et cantate fiat, et finem optatum cum Deo recipiat. Quare deprécamur et obsecramus quampluri- munì Sanctitatem Vestram ut deliberetur de loco festinanter et sine mora. Quanto enim citius statuatur de hoc, tanto magis et nos habebimus gratissimum. Dedimus predicto secretano venerabili Sanctitatis Vestre commissionem nostrani datam ambassiatori Concilii, ex qua de istis et aliis in illa contentis Vestra Beatitudo sciet. Valeat in Domino Tua S. Beatitudo, domine. Datura in Constantinopoli, in nostro patriarchatu Sancte So- fie, anno a mundi constitutìone 6944, a nativitate antera Domini nostri lesu Christi 1435. 11 raensis novembris, indictione xiv. LXL (32 novembre 1435). Lettera simile alla precedente, scritta dall'imperatore dei greci al Sommo Pontefice. [Bibliot. Laurenz.^ Cod. Stroz. 33, e. 133 «). Sanctissimo et beatissimo in Christo patri et domino domino Eugenio, sacrosancte romane Ecclesie Summo Pontifici, Johannes in Christo Deo fidelis imperator et moderator Romeorum, Pa- leologus semper augustus, reverentiam tam debitam quam de- votam. Vestre Beatitudinis venerabilis orator et secretarius Christo- forus Garatonus venit ad nos, presentavitque nobis eiusdem Bea- titudinis licteras reverendas et desiderabiles. Retulit etiam grate et sapienter viva voce omnia sibi commissa, et ex illis certificati fuimus de optima et ferventissima dispositione adeo amabile opus unionis Ecclesiarum Christi quam prefata Beatitudo et Pa- ternitas gerit. Cuius dispositionis denuo clarissimum et certissi- mum signum habuimus, quod Tua Beatitudo et Paternitas gerit * assensum suum prestare dignata est et approbare per licteras suas gesta et conclusa per nostros ambassiatores cum sacro Ba- siliensi Concilio prò predicta unionis materia. Pro quibus mul- tas Vestre Sanctitati agimus gratias, rogantes eamdem Beatitu- dinem ut omnes vires suas imponat deinceps ad consummationem prefate sanctissime unionis, cum plurimum, ymmo totum, per- tineat ad Tuam Beatitudinem. ^ > Veruni, quia in Basilea per ambassiatores nostros nominata sunt loca et debemus accedere ad unum ex illis quicumque eli- geretur et statueretur per dictam synodum, et nos, propter ur- gentes causas, plurimum desideramus quod locus maritimus sta- tuatur prò predicta synodo, ad quem cum sanctissimo domino meo ycumenico patriarcha, qui senex et continua gravitate gra- vatur, commode venire possumus ; rogamus Sanctitatem Vestram ' Il gevU ridonda. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLXVII ut hoc desiderium et commoditatem nostrani obtinearaus. Nam, ul- tra etiam patriarcham, alios antiquos habemus, quos difficillimum erit ad alium quam ad maritimum locum conducere posse. Et quia cognoscimus quod presentia Vestre Beatitudinis mul- tum necessaria est in futura synodo, desideramus etiam yehe- menter, ut, in loco statuendo et qui statuetur, valeat eadem San- ctitas commode venire. Scimus enim quantum proderit conspectus vester ut synodus ipsa cum pace et caritate fìat, et finem optatum cum Deo recipiat. Quare deprecamur et obsecramus quampluri- mum ut deliberetur de loco festinanter et sine mora. Quantum enim citius statuatur de hoc, tanto magis et nos habebimus gratissimum. Dedimus predicto secretarlo Sanctitatis Vestre commissionem nostram datam ambassiatori Concilii, venerabili Henrico Henger, ex quo de istis et de aliis in illa contentis Vestra Beatitudo sciet. Datum in urbe nostra Constantinopolis 1435, die 22 no- vembris. LXII. (25 novembre 1435). Promessa degli oratori del Concilio di presentare all' Imperatore e al Patriarca, al più presto possibile, o almeno allorché giungeranno a Costantinopoli le galere per il tra- sporto dei Padri greci, una Bolla del Concilio contenente i capitoli già concordati a Basi- lea, modificati però in quelle parti alle quali i greci non han voluto consentire. — In questa promessa è contenuta la formola di detta Bolla. (Maetbnb, tom. vili, col. 875). Nos, frater lohaimes de Ragusio Ordinis fratrum Proedicato- rum, professor in sacra pagina, magister Henricus Menger de- cretorum doctor, canonicus Constantiensis, et Simon Freron in sacra theologia bacchalaureus, canonicus Aurelianensis, sacro- sanctse synodi Basileensis in Spirita Sancto legitime congregatae, universalem Ecclesiam reprsesentantis, ad serenissimum impera- torem Romseorum et reverendissimum patriarcliam Constantino- politanum. ambassiatores et nuncii, ad ea quse in dieta synodo prò unione Ecclesiarurìi Christi perJEìcienda conclusa sunt exe- quendum specialiter destinati, eiusdem sanctse synodi ad ea quse pacis sunt et unitatis fìrmum et sanctum propositum cognoscen- tes, vice et nomine eiusdem, tenore prsesentium litterarum, pro- mittimus dare et cum effectu exhibere quantocius fieri poterit, vel saitera per galeas quse venturee sunt ad suscipiendum ad Concilium venientes, serenissimo Imperatori et reverendissimo Patriarchae prsefatis, capitula quse in eadem Basileensi sancta synodo prò universali et cecumenica synodo celebranda hinc et inde conclusa sunt et confìrmata, sub consueta bulla plumbea dictse sanctse synodi, et sub tenore de verbo ad verbum qui sequitur: « Sacrosancta etc. » Quia ambassiatores nostri, ad Constantinopolim transmissi, » vice et nomine huius sanctse synodi serenissimo imperatori » Romseorum et reverendissimo patriarclise Constantinopolitano, » propter nonnullas causas promiserunt capitula, alias in hac » sancta synodo, super modo universalis et ycumenici utriusque DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI f'LXIX » EcclesiiìB Concilii celebrandi, liinc inde conclusa et firmata, » dare et cum effectu exbibere sub consueta liuius sanctse sy- » nodi bulla plumbea, data presenti et sub tenore de verbo ad » verbum subsequenti; nolens hsec sancta synodus omittere ali- » quid eorum quse prò unione Ecclesiarum Christi fieri possunt, » dictam suorum ambassiatorum promissionera prsesenti Decreto » acceptat, approbat, ratificat et confirmat, et pr?efata capitula » de verbo ad verbum, prout per prsefatos ambassiatores promis- » sum est, preesentibus inserit sub tenore qui sequitur: » Sacrosancta etc, ad perpetuam rei memoriam. » Cum inter csetera toti populo christiano necessaria opera » propter quse hoc prsesens sanctum Concilium extitit congre- » gatum, unio occidentalis et orientalis Ecclesiarum Christi pra?- » cipuum et maximum sit, merito prò hac perficienda ab initio » SU8S congregationis omni conatu laboravit. Etenim, quampri- » mum potuit, ad serenissimum imperatorem greecorum et reve- » rendissimum patriarcham Constantinopolitanum cum litteris » suos transmisit ambassiatores ad ipsos cum omni caritate et » instantia exhortandum, quatenus et ipsi cum piena potestate » mitterent aliquos, qui nobiscum tractarent de modo dictam » sanctam unionem consequendi. Qui mox ut requisiti fuerunt, » tres insignes viros de iis qui apud eos magnee videntur au- » ctoritatis (quorum primus ipsum Imperatorem consanguinitate » àttinet) ad hanc sanctam synodum destinarunt, sufficienti ipsius » Iniperatoris mandato cum bulla aurea et eius manu propria » subscripto ac Patriarchse litteris munitos; qui, tam in generali » Congregatione quam coram, Commissariis nostris, ferveatis- » simum ipsius Imperatoris ac Patriarchse totiusque Ecclesiae » orientalis ad liane unionem desiderium exponentes, nos mi- » rum in modum ad tam sancti operis prosecutionem pulsant » ac quotidie excitant, duo inter alia flrmiter constanterque » asserentes: unionem ipsam nisi in synodo universali, in qua » tam Ecclesia occidentalis quam orientalis conveniat, fieri nul- » latenUs posse : et in ea synodo, si fiat ut infra conventum » est, ipsam unionem sequuturam sperari. » His auditis, summa nobis Itetitia et iocunditas nimirum » accessit. Quamobrem, omnem cogitatum nostrum iactantes in » Deunij qui facit mirabilia magna solus, venerabiles sanctss ro- » manse Ecclesìce cardinales praesidentes sedis apostolicse, patriar- CLXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA » cham Antiochenum, archiepiscopos, episcopos, abbates, magi- » strosque et doctores in numero competenti deputavimus, ut una » cum ipsis grsecorum ambassiatoribus rem istam tractare, et quo v- ordine ad executionem deducenda esset prospicere deberent. » Qui, tam inter se quam cum ipsis oratoribus ssepenumero » convenientes, habito inter se maturo et digesto Consilio, ad » infrascripta cum ipsis devenerunt capitula, quse postea secun- » dum morem huius sacri Concilii per sacras deputationes ma- » ture deliberata, ac deinde per generalem Congregationem con- » elusa firmataque solemniter extiterunt; quorum tener una » cum mandato ipsius domini Imperatoris sub bulla aurea se- » quitur, et est talis: » Ambassiatores serenissimi domini imperatoris greecorum etc. » ut in Decreto Concilii latius continetur. » Et quia tempus superius expressum, infra quod prsedicta » debebant adimpleri, effluxit, non propter defectum alicuius par- » tium, sed quia ita contigit variis intervenientibus tractatibus; » hsec sacrosancta synodus tempus per praefatos serenissimum » imperatore m graecorum et reverendissimum patriarcham Con- » stantinopolitanum parte una, et ambassiatores huius sanctse » synodi parte ex altera, statutum et fìrmatum, quod est a mense » maio immediate sequenti ad annum, ita quod per totum men- » sem raaii ad annum sequentem utraque partium sit parata » ad exequendum supradicta quantum ad quamlibet partium » attinet, acceptat, et promittit se impleturam, quantum ad ipsam » pertinet, infra dictum tempus, quicquid in supradictis capitulis » cputinetur. » Datum Basilese etc. » In quorum omnium testimonium. et robur prsesentes litteras fieri iussimus, manibusque subscripsimus propriis, necnon si- gillorum nostrorum, quibus prò nunc utimur, appensione robora- vimus. Datum Constantinopoli, in monasteri© Sancti Georgii prò tunc habitationis nostrse, 25 novembris, anno a nativitate Domini 1435. Ego Fr. Io. de Ragusio propria manu subscripsi. Ego Henricus Henger propria manu subscripsi. Ego Simon Freron propria manu subscripsi. LXIIL (36 (?) novembre 1436). Dichiarazioni degli oratori del Concilio intorno al proemio del Decreto del 7 settem- bre, e promessa di presentare la Bolla contenuta nel Documento precedente. (Apjj. Cono. Basii,, num. XXXVIIl ). Nos, frater lohannes de Ragusio Ordinis fratrum Praedicato- rum, professor et in sacra pagina magister, Henricus Henger decretorum doctor, canonicus Constantiensis, unus ex ambassia- toribus sacrosancti generalis Concilii Basileensis, et Simon Fre- ron in sacra theologia baccalaureus, canonicus Aurelianensis, circa prooemium dicimus, quod nunquam fuit de intentione sacri Concilii per aliqua verba in dicto prooemio posita diminuere honorem Ecclesise orientalis aliquo modo : nec ex aliquibus ver- bis in eo positis debet aliquis scandalizari. Dicimus ulterius, quod si ambassiatores ipsorum, vel ante promulgationem Decreti vel post, ant in recessu eorum, fecissent aliquam mentionem de dicto prooemio, vel de aliquibus in eo contentis, per sacrum Concilium debitum fuisset appositum re- medium. Verumtaraen, quia non placuit dictum prooemium, nec placet dominis Ecclesioe orientalis, nos, cognoscentes ferventissimum de- siderium et promptissimam voluntatem, sanctamque intentionem dictsg sanctse synodi ad unionem et pacem Ecclesiarum Christi, contenti sumus et promittimus, capitula in eadem sancta synodo conclusa dare et exhibere sub bulla plumbea sacri Concilii, et sub tenore prout in litteris nostrae promissionis continetur. Ego Johannes de Ragusio etc. subscripsi me manu propria etc. Ego Henricus Menger etc. subscripsi me manu pro- pria etc. Ego Simon Freron etc. subscripsi me manu pro- pria etc. LXIV. ( 25 novembre 1436 ) . Promessa degli oratori del Concilio di presentare come sopra un salvocondotto del Concilio stesso pei greci, ed altri salvocondotti dei potentati nelle cui terre si celebrerà il futuro Concilio o per le quali dovranno passare gli orientali. (Martenb, tom. vni. col. 878). Nos, frater lohannes de Ragusio Ordinis fratrum Prsedicato- rum, professor in sacra pagina, raagister Henricus Henger de- creto rum doctor, canonicus Constantiensis, et Simon Freron in sacra pagina baccalaureus, canonicus Aurelianensis, sacrosanctse generalis synodi Basileensis in Spiritu Sancto legitime congre- gatse, universalera Ecclesiam reprsesentantis, ad serenissimum imperatorera Roraseorum et reverendissimum. patriarcham Con- stantinopolitanura ambassiatores et nuncii, ad ea quse in dieta synodo prò unione Ecclesiarum Christi pèrficienda conclusa sunt exequendum specialiter destinati, eiusdem. sanctse synodi ad ea quse pacis sunt et unitatis fìrmum et sanctum propositum co- gnoscentes, vice et nomine eiusdem, tenore prsssentium litterarum, promittimus dare et cum effectu exhibere quamcitius fieri pote- rit, vel saltem per galeas quse venturse sunt ad suscipiendum venientes ad Concilium, prsefatis serenissimo Imperatori et re- verendissimo Patriarchoe salvum conductum sub consueta bulla plumbea dictse sanctse synodi et sub tenore de verbo ad verbum qui sequitur: « Sacrosancta etc. » Quia auctore Domino etc. ut in Concilio Basileensi, Ses- sione XXIV. » Item, promittimus quod dieta sancta synodus Basileensis ha- bebit et accipiet salvos conductus similiter per galeas, destinan- dos praefatis serenissimo Imperatori, reverendissimo Patriarclise et cseteris a dominio civitatis et etiam patrise in quibus futura universalis et ycumenica synodus, Deo auctore, celebrabitur ; et similiter ab omnibus dominiis, civitatibus et territoriis obedien- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLXXIII tise Ecclesia; nostrce oocidentalis, per quse sive eundo sive re- deundo transituri sunt, munitos et roboratos more consueto pro- vinciarum et dominiorum firmiori modo quo fieri poterit. In quorum omnium testimonium et robur pn«sentes litteras fieri iussimus, manibusque subscripsimus propriis, necnon sigil- lorum nostrorum, quibus prò nunc utimur, appensione robora- vimus. Datum Constantinopoli in monasterio Sancti Georgii, prò tunc habitationis nostrae, 25 novembris, anno a nativitate Domini 1435. Ego frater lohannes de Ragusio propria manu sub- scripsi. Ego Henricus Menger propria manu subscripsi. Ego Simon Freron propria manu subscripsi. LXV. (26 novembre 1436). Ripetizione delle promesse risguardanti la Bolla e i salvocondotti. Si aggiunge che il Concilio dichiarerà che le parole in omnem eventum, contenute nei capitoli, debbono in- tendersi: sive ^mio sequatuVj sive non. [App. Cono. Basii., num. XXXVII). Nos etc. sacrasanctse generalis synodi Basileensis in Spiritu Sancto legitime congregatse, universalem Ecclesiam reprsesentan- tis, ad serenissimum imperatorem RomBeorum et reverendissi- miim patriarcham Constantinopolitanum ambassiatores et nimtii, ad ea quce in dieta sancta synodo prò unione Ecclesiarum Christi perflcienda conclusa sunt exequendum specialiter destinati, eius- dem sanctse synodi ad ea quae pacis sunt et unitatis fìrmum propositum. cognoscendum, vice et nomine eiusdem, tenore prse- sentium litteraruni, promittimus dare et cum effectu exhibere quam citius fieri poterit, vel saltem per galeas quse venturse sunt prò recipiendo ad Concilium venientes serenissimum Impe- ratorem. et reverendissimum Patriarcham, prsefata capitula quse in eadem Basileensi synodo prò pace et unione Ecclesiarum Christi hinc inde conclusa sunt et firmata, sub bulla plumbea consueta dictse sanctse synodi, et sub tenore de verbo ad verbum, qui sequitur et est talis: « Sacrosancta etc. » Quia ambassiatores nostri etc. » Item, promittimus, nomine ut supra, dare prsefatis serenissimo Imperatori et reverendissimo Patriarchae quam citius poterimus, vel saltem per prsefatas galeas, salvumconductum sub bulla (ut prsemittitur) et sub tenore de verbo ad verbum qui sequitur: « Sacrosancta etc. » Quia auctore Domino etc. » Item, promittimus quod dieta sancta synodus procurabit salvos conductus similiter per galeas, destinandos preefatis serenissimo Imperatori et reverendissimo Patriarchse a dominis civitatis et patrise in quibus futura universalis et (Ecumenica synodus, Deo DOCUMENTI E ILLUSTllAZIONF CIA'XV uuctore, celebrabitur; et siiniliter ab omnibus doiuiniis et terri- toriis obedientia3 Ecclesise nostra) occidentalis, per qua) sive eundo sive redeundo transituri sunt, munitos et roboratos modo consueto patriarum et dominiorum, firmiorì modo quo fieri po- terit, tenoris, qui sequitur et est talis: etc. Item, promittimus quod dieta sancta synodus Basileensis, sub bulla sive in bulla salviconductus, dandi (ut pr^emittitur) per eamdem sanctam synodum, declarabit decem capitulis contentum in Decreto, ubi dicitur : Item quod in omnem eventum prcedicta omnia iitique adimpleantiir, debere intelligi vel intelligendum fore : sive imio sequatur, sive non, in dieta sancta synodo (Ecu- menica etc. In quorum omnium etc. Datum Constantinopoli in monasterio Sancti Georgii, prò tunc liabitatione nostra, 25 novembris, anno a nativi tate Domini 1435. LXVI. (26 novembre 1436). Bolla aurea dell' imperatore dei greci, colla quale promette di stare ai patti convenuti cogli ambasciatori del Concilio, purché il Concilio stesso ratifichi le recenti concessioni di questi ultimi. {Aota Cono. Basila sess. xxiv. — Bibliot. Vatic.^ Cod. Palat. 597, p. 105; Laurenz., Cod. Stroz. 33, p. 149; ivi, e. 123 t). Quoniam destinatse fuerunt ab Imperio meo et prsestantis- simo ' domino ycumenico patriarcha grsecorum ambaxiatee ad sa- crosanctam Ecclesiam romanam., videlicet ad beatissimum papam. dominum Martinum quintum et ad modernum. similiter sanctis- simum papam dominum Eugeniura quartum, similiter et ab ipsis trajismissse fuerunt multoties ad nos prò unione Ecclesiarum Christi, et multis laboribus cum multa diligentia utrimque fa- ctis; tamen, propter aliquas circumstantias temporaneas, non per- venit ad fìnem tale bonum et sanctum opus unionis. Post hsec autem. destinavit ad nos de hac ipsa re ambaxiatores suos sacra synodus in Basilea congregata, sacrosanctam romanam Ecclesiam reprsesentans: propter quod et nos nostros ad eam destinavimus, videlicet familiarem Imperli mei Demetrium Palasologum Metho- tidem, et honorandissimum in sacris monacMs abbatem sacri monasterii Sancti Demetrii Isidorum, et familiarem Imperli mei lohannem Lascari Dissipatum, qui, illuc accedentes, ostenderunt in ipsam. qusedam necessario ab ea tractari in prseparationem et constitutionem universalis et ycumenici Concilii, in quo necesse est tractari et celebrari et perfici, Deo duce, prsedictam sanctam unionem. Quse quidem hsec ipsa synodus Basiliensis acceptavit, et promisit Illa adimplere. Unde et ambaxiatores suos ad nos destinavit, fratrem lohannem de Ràgusio Ordinis Prsedicatorum, professorem et in sacra pagina magistrum, Henricum Henger decretorum doctorem, canonicum Constantiensem, et Simonem Freron sacme theologise bacallarium , canonicum Aurelianen- ' Il Cod. Stroz. ha 'presauch'ss),tno. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLXXVII Sem, cum Decreto ipsius generali, in quo de iis continebatur particulariter in capitulis. Perlecto itaque tali Decreto apud nos, qusedam ex iis quse con- tìnebantur in eo non placuerunt nobis ut in ipso iacebant, pro- oemium videlicet talis Decreti, et capitulum in quo scribebatur de modo reversionis nostrse a loco celebrandi Concilii ad Con- stantinopolim, si, permittente Deo (quod absit), non fieret unio Ecclesiarum Christi in tali synodo, quia non exprimebatur in eo de hoc determinate et manifeste. Prsedicti autem ambaxiatores, videntes displicentiam et re- sistentiam nostram, nec aliter ipsam rem posse habere progres- sum, concesserunt et promiserunt curare in prsedictis, videlicet quod dieta sancta synodus dabit et exhibebit nobis capitula in dicto Decreto contenta, cum prooemio, modo et forma, quibus in literis ipsorum promissoriis continetur. Et circa reversionem nostram de synodo in Constantinopolim, in casu quo non se- queretur dieta unio (quod absit), facere et adimplere, prout ha- betur in forma salviconductus prsedicti. His itaque sic progressis et Inter nos concordatis, petierunt et ipsi ambaxiatores, ut promittamus et nos absque contradi- ctione ire et accedere ad locum, in quo celebrabitur (Deo con- cedente) utrimque catholica et ycumenica synodus. Qui quidem locus esse debet unus ex nominatis in Decreto, quicumque or- dinabitur per dictum sacrum Concilium Basiliense, sicut in su- pradicto Decreto ipsius sacri Concilii continetur. Etiam quod exire debeamus bine a Constantinopoli, in accedendo versus lo- cum celebrandi ycumenici Concilii, a principio sequentis iunii, indictione decimaquinta, sicut conventum est inter nos et ipsos ambaxiatores sacri Concilii. Et quia etiam ad maiorem cautelam. et firmitatem horum omnium, petierunt fieri literam chrysoboli Imperli mei, Imperium meum grato animo rationabili petitioni eorum annuens, prae- sens chrysobolum largitur et concedit, per quod acceptat, deter- minat et promittit, quod, si dieta sacra synodus Basiliensis re- medium apposuerit in prsedictis, videlicet, si prsedicta capitula in supradicto Decreto contenta cum prooemio, in forma sicut hic per ambaxiatores ipsius synodi concordatum est, nobis direxe- rit, et compleverit omnia in eisdem capitulis scripta opportune, similiter et fecerit salvumconductum cum capitulo de modo re- VOL. I. l OLXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA versionis nostrae ad Costantinopolim, ut prsedicitur: reliqua etiam, ut ambaxiatores ipsius nobis promiserunt et nobiscum conve- nerunt; exibit et Imperium meum cum Deo sine contradictione a Constantinopoli secundum prsedictum tempus, cum prestantis- simo domino ycumenico patriarclia Constantinopolitano et cse- teris debentibus interesse, ad accedendum ad locum ubi celebra- bitur sanctum, catholicum et ycumenicum Concilium, absque impedimento rationabili, vero et manifesto, etiamsi bellum (quod absit) ab infidelibus foret et instaret civitati nostrae Constanti- nopolitanse. Et in robur et fìrmationem et conservationem immobilem suprascriptorum, iurat Imperium meum per debitum mihi iura- inentum tamquam christiano et fldeli imperatori, et per oratio- nem sancti mei domini imperatoris patris Imperii mei famo- sissimi et felicis memorise, et per animam meam. Factumque est super istis praesens chrysobolum Imperii mei in anno 6944, in mense novembris, indictionis xiv, a nativitate vero Domini nostri lesu Christi 1435, die 26 mensis novembris. LXVII. (26 (?) novembre 1435). Bolla plumbea del patriarca di Costantinopoli, simile alla precedente. (Ada Cono. Basil.^ sess. xxiv. — Bibliot. Vatic, Cod. Palat. 597, e. \06 t , Laurenz., Cod. Stroz. 33, e. 149 ;)• Quoniam destinatse fuerunt ab humilitate nostra et poten- tissimo et sancto meo Imperatore ambaxiatse ad sacrosanctam romanam Ecclesiam, videlicet ad beatissimum papam dominura Martinum quintum et ad modernum similiter sanctissimum pa- pam dominiim Eugenium quartum, similiter et ab ipsis trans- missse fuerunt multoties ad nos prò unione Ecclesiarum Cbristi, et multis laboribus cum multa diligentia utrimque factis; ta- men, propter aliquas circumstantias temporaneas, non pervenit ad finem tale bonum et sanctum opus unionis. Post haec autem destinavit ad nos de hac ipsa re ambaxiatores suos sacra syno- dus in Basilea congregata, sacrosanctam romanam Ecclesiam re- prsesentans: propter quod et nos nostros ad eam destinavimus, videlicet familiares potentissimi et sancti mei Imperatoris, in Spiritu Sancto dilectos fllios nostrse humilitatis, videlicet Deme- trium Palaeologum Metothidem, et honorandissimum in sacris monachis abbatem sacri monasterii Sancti Demetrii Isidorum, et lohannem Lascari Dissipatum, qui, illuc accedentes, ostenderunt in ipsam qusedam necessario ab ea tractari in praeparationem et constitutionem universalis et ycumenici Concilii, in quo ne- cesse est tractari et celebrari et perflci, Deo duce, prsedictam sanctam unionem. Quee quidem hsec ipsa synodus Basiliensis ac- ceptavit, et promisit illa adimplere. Unde et ambaxiatores suos ad nos destinavit, fratrem lohannem de Ragusio Ordinis Prse- dicatorum, professorem, in sacra pagina magistrum, Henricum Henger decretorum doctorem, canonicum Constantiensem, et Si- monem Freron sacrse theologise bacallarium et canonicum Au- relianensem, cum Decreto ipsius generali, in quo de iis conti- nebatur particulariter in capitulis. CLXXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Perlecto itaque tali Decreto apud nos, qusedam ex iis quse continebantur in eo non placuerunt nobis ut in ipso iacebant, prooemium videlicet talis Decreti, et capitulum in quo scribeba- tur de modo reversionis nostrse a loco celebrandi Concilii ad Constantinopolim, si, permittente Deo (quod absit), non fieret unio Ecclesiarum Christi in tali synodo, quia non exprimebatur in eo de hoc determinate et manifeste. Prsedicti autem ambaxiatores, videntes displicentiam et re- sistentiam nostram, nec aliter ipsam rem posse habere progres- sum, concesserunt ac promiserunt curare in prsedictis, videlicet quod dieta sancta synodus dabit et exhibebit nobis capitula in dicto Decreto contenta, cum prooemio, modo et forma, quibus in literis ipsorum promissoriis continetur. Et circa reversionem nostram de synodo ad Constantinopolim, in casu quo non se- queretur dieta unio (quod absit), facere et adimplere, prout ha- betur in forma salviconductus prsedicti. His itaque sic progressis et inter nos concordatis, petierunt et ipsi ambaxiatores, ut promittamus et nos absque contradi- ctione ire et accedere ad locum, in quo celebrabitur (Deo con- cedente) utrimque catholica et ycumenica synodus. Qui quidem locus esse debet unus ex nominatis in Decreto, quicumque no- minabitur per dictum sacrum Concilium Basiliense, sicut in su- pradicto Decreto ipsius sacri Concilii continetur. Etiam quod exire debeamus hinc a Constantinopoli, in accedendo versus lo- cum celebrandi ycumenici Concilii, a principio sequentis iunii, indictione decimaquinta, sicut conventum est inter nos et ipsos ambaxiatores sacri Concilii. Et quia etiam ad maiorem cautelam et flrmitatem horum omnium, petierunt fieri sigillum nostrse humilitatis, humilitas nostra grato animo rationabili petitioni eorum annuens, prse- sens sigillum largitur et concedit, per quod in Spiritu Sancto disponit, quod, si dieta sacra synodus Basiliensis remedium ap- posuerit in prsedictis, videlicet, si capitula in dicto Decreto con- tenta cum prooemio, in forma sicut hic per ambaxiatores ipsius synodi concordatum est, nobis direxerit, et compleverit omnia in eisdem capitulìs scripta opportune, similiter et fecerit salvum- conductum cum capitulo de modo reversionis nostrse ad Con- stantinopolim, ut praedicitur: reliqua etiam, ut ambaxiatores ipsius nobis promiserunt et nobiscum convenerunt; exibit et hu- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CLXXXI militas nostra cum potentissimo et sancto meo Imperatore cura Deo sine contradictione a Constantinopoli secundum prsedictum tempus et cum caeteris debentibus interesse, ad accedendum ad locum ubi celebrabitur sanctum, catholicura et ycumenicum Con- cilium, absque impedimento rationabili, vero et manifesto, etiamsi bellum (quod absit) ab infldelibus foret et instaret civitati no- strae Constantinopolitanse. Et in robur et in confirmationem supradictorum factuni est prcesens sigillum nostrae humilitatis in mense novembris, indic- tione XV, anno ab Adam seu mundi constitutione 6944, a nati- vitate vero Domini 1435. LXVIII. (26 novembre 1435] Lettera del Paleologo al Concilio, nella quale si narra l'esito felice delle ultime trat- tative cogli ambasciatori. I greci atterranno sino alla fine le loro promesse: si prega il Concilio a fare altrettanto. Specialmente poi si domanda fplurimuvi et ctcm m/ulta inslan- tia) che tra i luoghi nominati per la futura/ celebrazione del Concilio se ne scelga uno marittimo, affinchè senza grave diflS.poltà possano radunarvisi coloro cui spetta lo interve- nirvi, massime il vecchio e cagionevole Patriarca. La qual cosa poi principalmente si chiede per ottenere l'intervento del Sommo Pontefice, quia caput est Ecclesice romance et occi- dentaliSj et eius prcesentia est necessaria et qiiampluriraum valet. {App. Conc. Basii., num. XCVIII, al. XCVII). lohannes in Christo Deo fldelis imperator et moderator Ro- meeorum, Palseologus semper augustus, sacrosancto generali Con- cilio Basileensi salutem in eo qui est vera salus. Venerabiles vestri ambassiatores missi ad nos cum nostris ambassiatoribus hic adfuerunt portantes nobis litteras vestras. Ex quibus litteris, et etiam relatione ipsorum cum sapienter et dare exposuerint omnia sibi commissa, cognovimus et certi fui- raus de optima dispositione ferventique desiderio quse ad opus unionis Ecclesiarum Christi geritis. Pro quo et nos etiam ante plurimum laboravimus et studuimus, et nunc studeraus et di- ligentem operam facimus. Perlecto etiam Decreto quod factum est per vos super tali materia, etiam difRcultates aliquse in eo repertse, et illis ostensae, per Dei gratiam remotse sunt, et grata nobis habuerunt remedia, ita ut uniti et concordes remanseri- mus. Quare per nostrum chrysobolum illa firmavimus et robo- ravimus, sicut de omnibus latius et particulariter vestrae reve- rendissim?e paternitates a venerabili viro Henrico, uno dictorum vestrorum ambassiatorum, scient, qui prò ista causa ad vos revertitur. Omnia igitur illa, quse ad nos attineant et a nobis debeant fieri, cum multa diligentia usque ad flnem, Deo auctore, facturi sumus; vosque rogamus, ut similiter cum pari cantate et promptitudine ad hanc sanctissimam rem. procedatis, et nihil de- flciat de incumbentibus vobis. Specialiter vero plurimum et cam multa instantia vos peti- DOCUMENTI E JLLUSTRAZIONI CLXXXIII mus et rogamus de loco in quo meditata sancta universalis et oecumenica synodus celeb randa est, ut deputetur et eligatur unus locus ex maritimis, ut sine difficultatibus et incommodis magnis possint venire et conduci necessario congregandi ibidem, et maxime sanctissimus mihi dominus cecumenicus Patriarcha, qui est senex et continua infìrmitate gravatus. Et prsecipue hoc etiam petimus et rogamus propter sanctissimum et beatissimum dominum Papam, quia caput est Ecclesise romanse et occidentalis, et eius prsesentia est necessaria et quamplurimum valet. Pro- pterea, ut diximus, multum rogamus vos et precamur, ut circa hoc bonam diligentiam et deliberationem faciatis ; nihilo minus non recedentes a gestis circa hoc et alia inter nos et vos. Datum in urbe nostra Constantinopoli, anno Domini 1435, die 26 novembris. LXIX. ( 26 novembre 1435 ) . Lettera del patriarca di Costantinopoli al Concilio, simile alla precedente. {App. Cono. Basii., num. XCIX, al. XCVIII). Joseph, miseratione divina archiepiscopus Contantinopolis no- vae Romse et oecumenicus patriarcha, reverendissimis cardinalibus sacrosanctse romanse Ecclesise, et reverendis episcopis et omnibus aliis religiosis personis congregatis in sacra synodo Basileensi, dignam et condecentem salutem. reddimus reverentiis vestris cum sincera dispositione et cantate spirituali et amicitia. Venerabiles vestri ambassiatores etc. ut in prcecedenii littera usque: congregandi ibidem, et maxime propter me, qui senex et continuis infìrmitatibus gravatus sum: et prsecipue propter sanctissimum dominum Papam etc. ut in littera immediate prce- cedenti usque ad finem. Datum Constantinopoli, anno Domini 1435, die 26 novembris, apud patriarchium nostrum Sanctas Sophise, LXX. (36 novembre 1435). Commissione data dal greco imperatore ad Enrico Menger, uno degli ambasciatori del Concilio reduce a Basilea, perchè cerchi ottenere dai Padri la nomina d' una città ma- rittima a sede del futuro Concilio. Riferisce che da parte dei greci saranno osservate senza indugio le promesse: faccia lo stesso il Concilio, affinchè i greci possano partire all'epoca fissata. I due ambasciatori che rimangono a Costantinopoli debbono incaricarsi delle spese necessarie per la riunione dei prelati della Chiesa orientale. {App. Cono, Basii,, numi, CXX, al, CXIX. — Bibliot. Imrenz., Cod. 33, e. 133 <). Cum venerabilis vir Henricus Menger, decretorum doctor, ca- nonicus Constantiensis, unus ex ambassiatoribus sacrosancti ge- neralis Concilii Basiliensis etc. ad nos transmissus, ad prsesens revertatur ad prsefatum Concilium, committimus sibi per prse- sentes commissarias licteras quatenus studeat instanter apud antedictum Concilium de statuendo et designando loco fiendae generalis et ycumenicse synodi, quod statuatur et designetur locus maritimus, ita quod non sit aliqua civitas, excepta Ancona, ut possimus venire ad illum locum cum omnibus necessario de- bentibus interesse, sine difficultatibus et incommodis, cum multi ex illis senes et infirmi existant; et maxime sanctissimus meus dominus ycumenicus Patriarcha. Et in tali loco plures praelati orientalis nostrse Ecclesise poterunt aggregari propter facultatem et non nimiam distantiam. Qui quanto plures adfuerint, tanto utilius ad perfectionem unionis erit. Prseterea hoc erit maxime conferens ad utilitatem et securitatem nostrse civitatis, propter multas causas dicto venerabili viro dictas. Prsecipue vero hoc necessarium est propter prsesentiam sanctissimi et beatissimi domini Papse, qui, si commode advenire poterit, hoc erit gratis- simum et ad perfectionem prsemeditatse unionis quamplurimum valens, nec non ad honores et favores futuri Concilii. Propter istas et plures alias causas debet praedictus venera- bilis Henricus rogare et deprecari dictam Basiliensem synodum ex parte nostra, ut nostra petitio adimpleatur. Et cum antea per iiostros ambassiatores nominavimus nonnulla loca quae non sunt maritiraa, petimus et cum instantia rogamus, ut non fiat CLXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA impedimentum nostrcs petitioni talis locorum expressio, sed su- stinere velint laborem illi reverendissimi patres propter utilita- tem et securitatem propositee rei. Etiam ut ostendat et referat quod omnia nobis spectantia secundum nostram potentiam sine prsetermissione adimplebuntur. Propter hoc et prò prsedicta, Basiliensis synodus debeat facere omnia promissa per ipsam et per suos ambassiatores integraliter et opportune. Et si hoc non fuerit, nec nos etiam ire pote- rimus tempore designato et promisso; nec poterit aliquis nos reprehendere, considerato quod causa erit Concilii, sicut et nos non dignamur accusare prsedictam synodum propter transactum tempus in Decreto determinatum, cum talis transactio temporis advenerit propter circumstantias occursas et temporaneas, non ex voluntate Concilii. Similiter alii duo ambassiatores hic remanentes debent facere operationem (?) * de expensis et aliis prò congregatione prse- latorum orientalis Ecclesise, prout extitit promissum ; quia tali- bus expensis et aliis non in tempore debito factis, si quis ex ista causa defectus adveniat, nos de expensis praedictis nihil respondere debebimus. Datum in urbe nostra Constantinopolitana 1435, die 26 no- vembris, sub sigillo nostro imperiali. ' Lo stampato ha opportune ; il Codice par che dica operaHonem.. LXXI. 1 26 novembre 1436 ) Il patriarca di Costantinopoli commette al suddetto di porre ogni studio affinchè il Sommo Pontefice intervenga personalmente al Concilio, e questo si celebri in luogo adatto e comodo al Papa ed ai greci. — Si riporta il Documento secondo due lezioni assai diverse tra loro. {App. Cono. Basii., num. CXXI, al. CXX ). Quoniam propter multas rationabiles et necessarias causas, ultimura et non prsetermittendum extitit, beatissimum dominum Eugenium papam necessario adesse debere meditatae et solici- tandse cum Deo sanctse catholicse et oecumenicse synodo prò unione Ecclesiarum Christi, et ad eam accedere personaliter et interesse unanimiter cum sacrosancta synodo sacrae romanje Ec- clesise et omnibus ipsi Ecclesise aggregatis, ut possimus et nos, Deo auctore, illic personaliter adesse loco commodo statuto, una cum potentissimo et sancto meo Imperatore et aliis nobis adhaeren- tibus, et sic fiat tractatus et constitutio unionis, sicut daret Deus et ab utraque parte conventum et affirmatum foret; propterea liumilitas nostra ad prassens committit tibi, venerabili viro, Hen- rice Henger, decretorum doctori, canonico Constantiensis Ecclesise, uni ex ambassiatoribus sacrosanctse Basileensis synodi, ad syno- dum sanctam revertendi, ut, quando fueris cum prsedicta sacrosan- cta synodo Basileensi, studium et diligentiam omnimodam exhi- beas, et instanter labores et opereris, ut statuatur beatissimum dominum Papam in meditata oecumenica synodo interesse perso- naliter, et non reprsesentative, electo et statuto loco congruente et commodo prò quiete dicti beatissimi domini Eugenii et no- stra. Propter hoc facta est tibi prsesens donatio et concessio no- stra in scriptis, causa roboris et firmitatis. Datum Constantinopoli 1435, die 26 mensis novembris. (Bibliot. Laiirenz.^ Cod. Stroz. 33, p. 134). Cum propter rationabiles et necessarias causas videatur utile CLXXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA et conveniens non abesse beatissimum papam dominum Euge- nium amedietata ' cum Dee sancta, catholica et universali sy- nodo propter unionem Ecclesiarum Christi, sed interesse perso- naliter in illa, et inveniri simul et concorditer cum synodo sacrosancte romane Ecclesie Basiliensis et omni parte Ecclesie ip- sius, sicut et nobis, cooperante Domino, interesse illic persona- liter in statutum, decentem et convenientem locum cum sancto et potente meo Imperatore, consideratio est ut cum effectu unionis perfectio sicut Deus dabit ab utraque parte conflrmetur et con- cordetur. Eapropter humilitas nostra tibi, venerabili fìlio Henrico Menger, decretorum doctori et canonico Constantiensi, uni ex ambasjsiatoribus ad nos venientibus a sacro Concilio Basiliensi, qui denuo illic reverteris, commissionem facimus, ut, cum ad pre- dictam Basiliensem synodum cum Deo veneris, sollicites, cures et toto posse instes ac cum efifectu perficias, quod, omni remota causa, personaliter intersit, et non per presidentem, beatissimus Papa in sacrosancta universali unionis synodo in statutum, de- centem et convenientem locum ad commoditatem illius et no- stram. Quapropter facta est tibi presens nostra scriptura, deno- tatio et commissio ad facultatem tuam. ' Leggi ; a raeditata. LXXII. (28 aovembre 143S]. Lettera di Costantino Paleologo, fratello dell' Imperatore, al Concilio di Basilea, colla quale, rispondendo a una lettera di quei Padri, gli assicura della sua volenterosa cooperazione all'opera cosi bene incamminata della riunione delle due Chiese. {App. Conc. Basila num. C, al. XCIX). Sacrosanctse generali synodo Basileensi in Spirita Sancto le- gitime congregatse, universalem Ecclesiam repraesentanti, Con- stantinus in Christo fìdelis despotus Romseorum Palaeologus, salutem in eo qui est vera salus. Litteras vestrarum reverendissimarum paternitatum per ve- nerabiles vestros ambassiatores recepimus, quibus ex litteris et ex relatione ipsorum ambassiatorum de optima voluntate et prom- ptitudine et ferventissimo zelo, quee ad hoc divinum unionis Ecclesiarum Christi opus geritis, certificati fuimus; quamvis re- bus ex ipsis satis intellexerimus ea. Quare vestram intentionem quamplurimum laudamus, et vestrarum virtutum condignam iudicamus, cum non possit cogitari alia res, in qua vestrae re- verendissimìe paternitates suis viribus atque studiis uterentur rationabilius et laudabilius, quam in hac, quse ad communem christicolarum utilitatem et christianse fidei incrementum spe- ctat. Hortabantur etiam vestrse reverendissimse paternitates nos, ut dictis vestris ambassiatoribus auxilia et favores circa suum propositum, prò quo huc destinati sunt, grate adhibere velimus. Quod quidem, licet ab omnibus christianis veris debeatur prop- ter rei prsesentis dignitatem, nos tamen ipsi magis hoc debere facere existimavimus, et per gratiam Dei plus quam debeatur intendimus super hoc laborare. Et propter hoc, quantum nobis possibile est, ut tale divinum opus ad finem optatum deduci possit et valeat, studuimus et in futurum studebimus, et sic mirabiliter huius rei desiderio tenti fuimus, ut vestras reverendissimas paternitates promptissimas in hac re existentes, cum maximaque diligentia procurantes prout prosequatur, et nos ipsi petereraus iterum et rogaremus ut omnes CXC PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA difficultates velitis ex medio tollere, et omnimodam diligentiam adhibere ad consummationem huius divini negotii. Nunc enim multi tractatus et legationes ab utraque parte ad talem termi- num cum gratia Dei devenerunt, ut non indigerent aliquo alio, nisi executione sola et progressu reali et cum efifectu. Et pro- cul dubio confidimus, quod vestrse reverendissimse paternitates sic facient, et bono principio optimum fìnem. apponent. Talem autem intentionem nostram, quam et multis aliis ex causis iustis habemus et propter vestram petitionem multo cla- riorem et ferventiorem habemus, a venerabili Henrico Henger, uno dictorum ambassiatorum vestrorum, latius et particularius scient vestrse reverendissimse paternitates ; qui eisdem paternita- tibus et de aliis ad istud proposittim attinentibus referet. Nos vero semper ad omnes honestas et rationabiles peti- tiones paratos esse et fore, vestrse reverendissimse paternitates agnoscant. Datum Gonstantinopoli, anno Domini 1435, die 26 novembris. LXXIII. (29 novembre 1435). Lettera di credenza data dai due ambasciatori rimasti a Costantinopoli al loro col- lega Enrico Menger, il quale si reca a Basilea per riferire tutto quello che è stato da essi fatto intorno all'oggetto della loro missione, e per ottenerne la ratifica. (Martene, tom. vili, col. 879). Sacrosanctse generali synodo Basileensi in Spiriti! Sancto le- gitime congregatse, viniversalem Ecclesiam repraesentanti. Reverendissimi etc, post hamiles et devotas recommenda- tiones. De consensu et voluntate omnium nostrum triura, revertitur venerabilis magister Henricus Menger, consocius noster, ad prse- sentiam dominatìonum vestrarum, relaturus ea quse per nos in materia grificorum gesta sunt. Rogamus igitur vestras reveren- das dominationes, ut relationi et dictis suis, tamquam si esse- mus omnes tres prsesentes, dignemini fidem plenam et indu- biam adhibere. Easdem paternitates vestras Altissimus in fidei catholicse et christianse religionis augmentum conservare dignetur feliciter et per tempora longiora. Ex Costantinopoli, die 29 novembris. Vestri humiles servuli et oratores devoti Fr. Io. de Ragusio et Symon Freron. LXXIV. (28 dicembre 1435). L'imperatore dei greci scrive al Concilio di Basilea esortandolo a mandare al più presto possibile la ratificazione del Decreto convenuto cogli ambasciadori occidentali, e a condurre a termine con pari sollecitudine tutto quello che è richiesto per la pronta cele- brazione del sinodo. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 ago- sto 1436. {Bibliot. Laurenz.^ Plut. xvi, Cod. 13, p. 281; Cod. Stroz. 33, e. 101 l; Vatic. Cod. Palat. 597, p. 130}. Johannes in Christo Deo fidelis imperator et moderator Ro- meorum, Paleologus semper augustus, sacrosancto generali Ba- siliensi Concilio etc. salutem in eo qui est omnium vera salus. Per venerabilem Henricum Henger, ambassiatorem vestrum, cum galeis venetorum de proximo preterito mense novembris ad vos reversum, per litteras nostras per nos vobis directas cre- dimus et speramus de omnibus inter nos et vestros venerabiles ambassiatores factis et conclusis vestras reverendissimas paterni- tates latius clariusque sci visse, et quod per gratiam Dei con- cordes fuimus de omnibus prò constitutione generalis et ycume- nici Concilii, prò unione Ecclesiarum. Christi fieri debentibus. Unum solum restat, quod expediantur ab utraque parte pro- missa. Quia vero casus temporis sunt varii et diversi, et ista res debet prosequi et agitari diligenter ut possit et valeat impleri in tempore determinato, denuo scribimus vestris reverendissimis pa- ternitatibus per presentem familiarem nostrum, adhortantes et sci- scitantes ut diligenter provideatis mittere nobis, quam citius pos- sibile sìt, Decretum vestrum ilio modo et forma, quibus per ve- stros ambassiatores conventum et ordinatum est, et alias litteras similiter conventas et oportunas mittatis, aliaque omnia velitis agitare soUicite et diligenter, cum et nos omni cum diligentia omnia ad nos et partem nostram pertinentia, Deo auctore, acturì sumus, et pre omnibus, tam per terram quam per mare, quanto citius sit possibile, scribatis et manifestetis nobis particulariter omnia, ut possimus plenam notitiam habere de singulis. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXCIH Late prò presenti non scribimus, cum ex literis ambassiato- rum vestrorum et relatibus presentium portatoris, prefate reve- rendissime vestre paternitates erunt plenius informate. Datum Constantinopoli 1436 \ die 28 decembris. ' Leggi: 1435. VoL. I. m LXXV. (4 gennaio 1436). Enrico Menger scrive da Venezia al cardinal Cesarini d'essere ivi giunto due giorni fa. Seca notizie consolanti. {App. Cono. Basil.^ num. CXXII, al. CXXI). Reverendissimo in Christo patri et domino domino luliano, miseratione divina tituli Sanctse Sabinse, sanctae romanse Eccle- sise presbytero cardinali, vulgariter Sancti Angeli nuncupato, in Germania apostolicse sedis legato, vestrae reverendissimse pater- nitatis humilis Henricus Menger. Reverendissime pater domineque metuendissime. Secundo ianuarii cum galeis ad civitatem Venetiarum, Dei gratia, viviis, sed non sanus, reversus sum.. Et ut in paucis me expediam, quia horam scribendi non habeo, noverit reverendis- sima paternitas vestra quod omnia nobis per sacrum Concilium iniuncta votive expedivimus, ita quod dominus Imperator et Patriarcha omnia capitula per ambassiatores ipsorum in sacro Concilio conclusa et promissa, et ut in Decreto continentur, de novo similiter per bullam auream et plurabeam ratificavit etc. Et hoc prò nunc paternitas vestra reverendissima me excusatum. habere velit, si non statim. veniam; quia prò certo nihil in hoc mundo tardabit me, nisi hoc sero. Nam licet sim infirmus, ta- men nihilo minus hoc conclusi, Deo dante, quod iter arripiam, et de die in diem ibo, donec et quousque ad vestram. reveren- dissiraam paternitatem gloriosam veniam, quam toto corde videre desidero. Et vere gaudebit cor vestrum, et iterum gaudebit, quia iucundissima Isetissimaque nova sacro Concilio portabo : quoniam ramum virentis olivse et unitatis Ecclesise sane portabo, que- madmodum columba Noe in arca prseséntavit etc. Datum Venetiis, 4 ianuarii 1436. LXXVI. (28 gennaio 1436). Ambrogio Traversari, condotte a termine le missioni affidategli da Eugenio IV presso il Concilio di Basilea e l'imperatore Sigismondo, scrive, nel suo passaggio da Vienna, al detto imperatore, invitandolo a venire in aiuto della Chiesa cattolica, ferita crudelmente dalle intemperanze dei Basileesi. Questa lettera fa conoscere chiaramente lo spirito di ribellione da cui è invasa quell'assemblea, la quale, ogni dì più spogliandosi del carattere di sacro concilio, va assumendo spiegatamente le divise dello scisma. (Travers., epist.j ed. cit., tom. ii, col. 237). Serenissimo imperatori et christianissimo principi Sigismundo, Ambrosius. Venimus Budam ex mandato pietatis tuse, inspeximusque pa- latium abs te constructum magnificentissime atque ita ut Xer- sis regiam nobis videre videremur, de qua tam multa, tam mi- rabilia tradit historia; maximumque in modum sumus admirati rem profecto admiratione dignissimam. Quse vidimus memorise mandavimus aliis quoque nuntianda, et Pontifici Summo in prin- mis; multasque et magnas habeo gratias pietati tuse, quod me huius rei spectatorem esse volueris. Verum, ut bine ad res graviores et magis arduas transeam, te oro atque obsecro, princeps augustissime, ut adfectum illum atque animum erga Pontificem Summum servare studeas, et in dies ad anteriora provebere; ne scilicet patiaris adversus San- ctitatem Suam iniquorum prsevalere sententiam ; eorum scilicet, qui nihil ita, ut ecclesiasticse pacis atque unitatis perturbationem inquirunt. Retinet clementia tua quinam fuerint de re ista ser- mones nostri, quantumque Concilio adtribuerimus Basiliensi, ex quo veluti ex fornace scandalorum flammam exscitatam dolue- rimus. Ad nihil enim aliud, quam ad eversionem catholicae pa- cis, Pontifìcisque sanctissimi depressionem vacasse deprehendun- tur. lam ferme quinquenniura est quod ibi congregati sunt; et vide quseso, clementissime princeps, quam iniquo, quam prse- postero ordine res procedant. Solebant, in antiquis sanctissimis- que Conciliis, soli episcopi sententias dicere et Ecclesiae tractare negocia cum timore Dei, et religionis zelo, fideique fervore. At CXCVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA nunc vulgo res tanta committitur. Vix enim (ut ipsi coram no- tavimus) ex quingentis hominibus vìginti episcopi sunt; ceteri vel inferioris ordinis clerici, vel in totum laici sunt; omnesque privatis passionibus, potius quam communibus Ecclesise commo- dis, consulunt. Et quando, auguste piissime, sperandum est vul- garem multitudinem, quam privatae solum caussae congregarunt, recte et intemerate iudicare de Ecclesiae utilitatibus posse? Me- rito Concilium in annos protrahitur, nihilque prseter scandalum et periculum scissurse operatur. Quia si qui adsunt boni viri ac timentes Deum, obruuntur imperitorum atque improborum mul- titudine. Turba enim, novarum rerum semper avida, aliquos ex primoribus duces nacta seditioni studet, et scindere Eccle- siam quserit. Instat gallica natio, Arelatensem cardinalem et Lug- dunensem archiepiscopum habens duces, pontifìcatumque sum- mum in Galliam transferre cupit. Nobis certe non defuit, ex principalibus gallicis, qui diceret, si pontifex Eugenius Avenio- nem se conferret, omnes illuc ad illum ipsius nationis prselatos concursuros. Ita non communi utilitati, sed privato commodo consulunt. At vero, quis fìdelium ferre sequanimiter possit, res Ecclesije, imo Dei negocia (ipse est enim Ecclesise suae guber- nator et rector, ad quem ordine suo cuncta referuntur) talibus suffragiis agi? Sunt in Concilio sexcenti ferme, ex quibus, ut dixi, vix viginti episcopi sunt; tantumque habet momenti vox unius coci, ut sic loquar, quantum legati vel archiepiscopi cuius- vis aut episcopi. Et quod multitudo concludit, id prò rato ha- betur; et, quod deterrimum. est, Spiritui Sancto adscribitur quod furiosa multitudo dictarit. Ita non verentur Spiritus Sancti blas- phemare maiestatem, quasi auctor ille sit scandalorum et sedi- tiosse multitudinis dux, qui pacem cordibus nostris inspirat et a scliismate semper remotissimus est. luste itaque, ut dixi, ni- hil boni fit; quando omnes, suis utilitatibus et caussis intenti, Ecclesise et Dei negocia negligunt. Sancti Patres nostri Concilia vix unquam tot produxere mensibus, quot isti annis hanc sy- nodum protrahunt. Agebant illi contra perniciosissimas hsereses, reformabant Ecclesise mores, idque perfecte atque integre, et intra paucissimos menses. Nostri isti, imo non nostri sed alieni, annos plures consumunt, iam nihil agentes, nisi quo pacto Summum Pontificem deprimant. NuUus fructus , nulla reli- gionis propagatio, nulla Dei laus hinc sequitur; sed sola Ec- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXCVII clesise scissura qiieeritur. Erexerunt sibi tribunal ad instar Ro- mani Pontifìcis, omniaque agunt, vel agere se posse stolidissime putant, quae Pontifex agit; caussas oranes ad se adtrahunt, ut nihil raagis quam Concilii perpetuationem cogitare videantur; sicque semper de Concilio loquuntur et scribunt, quod reprse- sentare universalem Ecclesiam dicunt, ut nulla mentio de Pon- tifice fìat ac si piane acephali sint, caputque suum non dignen- tur agnoscere. Ipsi pallium archiepiscopis se dare, ipsi Indul- gentias largiri posse putant. Id quod nunquam auditum est, nunquara. omnino licebit. Scribunt libellos, infamise ac dedecoris plenos, contra Pontiflcem nostrum, caput (velint nolint) suum; eos disseminare coram. regibus ac principibus non metuunt, ad irritandos illorum adversus Pontiflcem animos; sicque de Pon- tifìce Summo quasi de vili clerico mentionem plerumque faciunt, ut mirari ssepius subeat quo pacto tantam. insaniam hominum divina clementia toleret. Certe seminarium hseresum et scanda- lorum ex ista synodo emanaturum., et ipsi non dubitamus et nullus fere sapientum. ignorat. Non expectamus iam, sive po- tius non metuimus futurum schisma, princeps augustissime, sed prsesens exhorrescimus, dum perpetuatio Concilii ex novi erec- tione tribunalis inquiritur, dum ad nihil aliud quam ad Ponti- fìcis nostri et sanctse sedis apostoliche abrogationem vacatur. Tuum est, princeps augustissime, elaborare modis omnibus, omnique studio eniti, ne prsevaleat iraproborum malignatio. Sunt quidem in Concilio (quod libere semper confìtebimur) plerique boni viri, bonique communis avidi; sed, ut ante dictum est, ope- riuntur multitudine vulgari. Scis quid facto sit opus; et quae- nam sit nostra sententia tenes. Confiteor equidem, si Concilium recto itinere pergeret, utilia multa perpetrare posse capiti uni- tum suo. Veruni, quum tortuosas et obliquas pergat vias et a capite dissideat, nihil nisi malum peracturum certum est. Serenissimam pietatem tuam Christus Dominus inspirare di- gnetur, et ad pacem atque unitatem in Ecclesia sua tuendam avertendumque dissidium animare, princeps gloriosissime. Viennse, 28 ianuarii. LXXVII. (9 febbraio 1436). I due ambasciatori rimasti a Costantinopoli (Giovanni di Ragusi e Simone Freron), quantunque nutrano la speranza che il loro collega Enrico Menger sia giunto felicemente a Basilea ed abbia esposto al Concilio il loro operato fino al giorno della sua dipartita; " pure, per maggior sicurezza, mandano adesso un nunzio speciale ad informare i Padri dello stato delle cose. B prima di tutto narrano la lunga controversia sorta a causa del proe- mio posto a capo del Decreto del 7 settembre, e le ragioni per le quali giudicarono conve- niente recedere dalla primitiva redazione, sottoponendo però il tutto al giudizio del sinodo. Dopo la partenza del Menger, l'Imperatore e il Patriarca mandarono nunzi fino alle ultime parti della Grecia per far nota la conclusione dei negoziati ed assegnare 1' estate ventura per il convegno a Costantinopoli di coloro cui spetta recarsi al Concilio. Grande è la fidu- cia dell' esito. Interessante descrizione delle buone disposizioni dei greci. Si discorre dei denari fin qui spesi e di quelli che occorrono per 1' avvenire. Stato miserando dei cristiani In potere dei turchi e dei saraceni. — Questa lettera fu letta nella Congregazione gene- rale del 31 agosto 1436. 4 ( Bihliot. Laurenz.j Plut. xvi, Cod. 13, p. 281 ; Cod. Stroz. 33, p. 102; * Vatic. Cod. Palat. 597, p. 131 ) '. Sacrosancte generali Basiliensi synodo, in Spiritu Sancto le- gitime congregate, universalem Ecclesiam représentanti. Reverendissimi reverendique in Christo patres et domini do- mini nostri prestantissimi, omni debita ac devota recommenda- tione premissa. Licet iam, gratia Altissimi, speremus consocium nostrum, ve- nerabilem doctorem dominum Henricum Menger, qui cum galeis venetorum abbine recessit, salvum et incolumem. ad presentiam vestre sanctissime synodi pervenisse, et omnia hic per nos et ipsum facta et agitata usque ad recessum ipsius, relatione eius- dem, piene vestris dominationibus innotuisse; nichilominus, ad maiorem cautelam et nunc rebus hic peroptime dispositis, cura- mus per proprium nuntium sanctam synodum vestram de singu- lis informare. Applicuimus igitur Constantinopolim cum galeis venetorum die 24 mensis septembris ^ preteriti, et de galeis ad domum, per ' Questo Documento e i due seguenti si trovano anche nel tomo xxix, col. 651 e seg., della Saar. Cono. nov. et ampi, colt^ secondo la lezione di un Codice assai scorretto della Biblioteca di San Marcello di Roma. ' I due Codici Laurenziani hanno erroneamente februarii. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CXCIX imperialem Maiestatem nobis ordinatara, cum decenti fuimus ho- nore deducti. Post adventum nostrum nona die Imperatorem visitavimus, licteras vestras credentiales exhibuimus, et in ge- nere explicuimus nostri adventus causam. Similiter et apud Pa- triarcham fecimus; amboque soleranes nobis dederunt deputatos. In quorum prima congregatione, quatuor breves articulos obtu- limus, sub forma que sequitur : Primus articulus est de ratifìcatione eorum que gesta sunt, videlicet quod serenissimus Imperator et reverendissimus Pa-. triarcha velint propriis in personis iureiurando et per bullas auream et plumbeam more solito ratificare solemniter et execu- tioni demandare, quantum in ipsis est, ea que ipsi in sanata sy- nodo Basiliensi per suos solemnes oratores, pienissimo mandato suffultos, in publica sessione cum ipsa sancta synodo unanimiter concluserunt, et in altari, celebrata missa de Spiritu Sancto, su- per sanctis Evangeliis et cruce dominica, iureiurando, solemni- ter firmaverunt. Secundus articulus est de tempore, quia cum tempus in Decreto statutum et expressum, non ex defectu sacri Concilii aut ipso- rum dominorum Imperatoris et Patriarche, seu ambassiatorum eorumdem, sed. aliis ex causis, iam effluxerit, necesse est ut, prò executione conclusorum, tempus debitum et competens prò utraque partium statuatur. Tertius articulus est de loco celebrandi ycumenici Concilii; quod videlicet prefati serenissimus Imperator et reverendissimus Patriarcha multis ex causis dignentur et velint consentire, quod Concilium. universale et ycumenicum, quod condictum est ce- lebrari, in civitate Basiliensi celebretur. Quartus articulus est de executione Decreti et conclusorum, qui videlicet missi sumus ad presentandum prefatis serenissimo Imperatori et reverendissimo Patriarche Decretum conclusorum in publica forma, cum plumbea prefati sacri Concilii Basiliensis bulla, et, quantum attinet ad dictum sacrum Concilium, ad in- choandum executionem Decreti eiusdem et conclusorum conten- torum in eodem. Circa predictos articulos diximus, prout opus erat, causas et rationes, allegando specialiter ut in locum Basiliense con- sentirent. Et post multa in effectu responderunt: ce PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Ad primum, videlicet quod serenissimus Imperator et reve- rendissimus Patriarcha velint libenter ratificare omnia, dummodo quedam in prohemio posita Decreti moderarentur. De executione vero Decreti et de tempore, dixerunt quod bene essent concordes nobiscum. De loco autem civitatis Basiliensis omnino renuerunt. Cum autem instaremus ut dicerent que essent illa que eos in prohemio scandalizarent, dixerunt: in eo quod sancta synodus Basiliensis vocat se matrem omnium christifidelium, quasi ipsi essent fìlli fugitivi; in eo quod in eodem contextu sermonis fìt ipsorum coniunctio cum bohemis, quasi ipsi essent similes illis ; et in eo quod eos coniungit cum eisdem in ratione dissidii, quasi ipsi essent beretici vel qui scisma in Cbristi Ecclesia posuissent. Defendimus prohemium quantum potuimus, et declaravi- mus nichil in eo contineri de quo, ad rectum sensum, possit aliquis rationabiliter scandalizari, et in hoc stetimus quantum potuimus et plures septimanas consumpsimus. Cum autem ap- propiuquaret tempus recessus galearum, nec possemus eos ali- quo modo inducere ut Decretum cum dicto prohemio accepta- rent, videbamusque omnino rumpi negotium et tractatum, co- gitavimus quid in tanta re essemus acturi. Reduximus ad me- moriam quautam benignitatem et humilitatem sancta synodus erga bohemos exercuit, quam humanas litteras et omni dulce- dine plenas ad eos direxit, ita ut nec unum verbum continere- tur in eis, quo scandalizari potuissent. Consideravimus etiam quod propter sublationem verborum aliquorum, que ad rem non pertinent et que non erant ex intentione sancte synodi ad iniu- riam eis posita, non dimittet sancta synodus tantum bonum, prò quo obtinendo innumeras promisit impensas, et ad importabiles quodammodo se disposuit labores sustinendos. Consideravimus precipue dispositionem ipsorum bonam ad pacem, et maxime af- fectionem populi, qui nos ubique, dum transimus per viam, tam- quam angelos pacis, iunctis manibus et elevatis in celum oculis, be- nedicunt. Consideravimus insuper quod quasi apparentem habe- rent occasionem resiliendi. Dicebant enim: quomodo possumus, cum iniuria nostra et scandalo, hoc Decretum acceptare, in quo nos sociatis et coniungitis hereticis? aut quam spem de pace habere poterimus cum iam nos tales reputetis ? quis unquam pacem quesivit cum iniuriis ? quis unquam pervenit ad unionem Eccle- DOCUMENTI E ILLUSTRA ZONI CCI sie cum blasphemiis? Revera qui sic faciunt, non parem que- runt, sed discordiam seminant; non unionem prociirant, sed scisma nutriunt. Que nullo modo esse de intentione illius sancte synodi (dicebant) credimus, quoniam oum maxima cantate et af- fectione videmus et audimus quaerere unionem Ecclesie Christi. Cum autem sepe diceremus: ambassiatores vestri iuraverunt, oportet vos acceptare ; dicebant : iuraverunt capitula et pacta conventa, non autem prohemium, aut si qua essent ibi in iniu- riam nostram posita. Cum iterum diceremus : quare ambassia- tores vestri acceptaverunt capitula conclusa cum tali prohemio? ipsi ambassiatores respondebant , quod ipsi non interfuerunt compositioni Decreti aut prohemii, sed tantummodo in capitulis convenerant, nec suspicabantur de sancta synodo, quod in forma Decreti deberet poni aliquid quod aliquo modo in iniuriam Ec- clesie orientalis cederet. Si (hoc dicebant ambassiatores) in ali- quo circa hoc peccavimus, non per nostrum consensum, sed per in ad vertenti am et fìdentiam quam in sancta synodo gerebamus peccavimus. Concludebant igitur: aut ergo predicta verba, que nobis scandalum prebent et in iniuriam nostram videntur po- sita, auferantur; aut, sicut venistis, ita in nomine Domini rece- datis. Cum autem sepe diceremus: bene recedemus in nomine Domini, et protestamur quod non stat per Ecclesiam occiden- talem aut sacrum Concilium 'quominus conclusa habeant exe- cutionem, sed per vos qui non vultis acceptare que iurastis; ipsi, e converso, protestabantur quod acceptabant omnia iurata et conclusa quantum ad eos pertinet; sed prohemium, eorum continens iniuriam, quod nec conventum nec iuratum inter partes fuerat, non acceptabant, et per consequens quod non staret per eos, sed per nos, qui preter conclusa cogebamus eos proprias iniurias acceptare ; et super hoc invocabant Deum, celum et terram et omnia que in eis sunt in testes, quod per eos non staret. Longum esset enarrare singula, que circa predictum prohe- mium prò utraque parte dieta sunt et agitata. Yerumtamen, recedentibus galeis, predictis considerationibus et pluribus aliis quas prò presenti hic obticemus moti, fecimus et promisimus prout in litteris nostre promissionis, quas magister Henricus simul cum crisobolo ratificationis secum detulit, continetur, et quarum copiam, simul cum copia dicti crisoboli, etiam trans- CCII' PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA mittiraus prò presenti; et, iudicio nostro, attenta sancta intentione vestra et ferventissimo desiderio vestre sancte congregationis ad unionem Ecclesie et pacem, si propter predictum prohemium tantam rem rumpissemus,. reprehensibiles essemus et culpabiles coram Deo et coram universa Ecclesia, atque synodo vestra. Verumtamen si male, quod recta cum. intentione fecimus, ve- stre dominationes et sancta synodus corrigant et emendent, qui- bus omnino nostrum iudicium subiicimus. Post recessum. magistri Henrici, super expositione octo milium fiorenorum Imperator dedit nobis unam cognitionis cedulam et nos sibi aliam ; quarum copiam etiam cum presentibus transmit- timus. Prefatus serenissimus Imperator et reverendissimus Patriar- cha iam. ad extremas grecorum partes, videlicet ad regnum Iber- rorum, quod latissimum est et maximum, ad imperatorem Tra- pesundarum , ad patriarchas lerosolimitanum , Alexandrinum et Anthiocenum ; similiter ad Russiam, Walachiam maiorem et minorem, Rasiam et Bulgariam., et ad alias longinquas partes miserunt nuntios cum licteris ad annuntiandum firmitatem ne- gotiorum, et ut qui venturi sunt se disponant et properent ad veniendum. in estate Constantinopolim, dum mittetur prò eis. Et ad talia negotia tali desiderio et fervore disponuntur, quod, iudicio omnium, per Ecclesiam. orientalem non restabit quin indictum ycumenicum Concilium cum. Dei gloria celebretur. De futura autem in dicto Concilio unione, spem bonam con- cipimus. Omnes enim una voce dicunt : non est difficultas nisi in conveniendo. Conveniant ambe Ecclesie semel, universale Concilium celebretur, videamus nos ut fratres mutuo, et sola mors nos ab invicem sine unione separabit. Moriemur enim an- tequam sine pace revertamur ad domos nostras. Neque enim Christus, sponsus Ecclesie, qui ubi duo vel tres fuerint in suo nomine congregati se adesse predixit, tante congregationi suo- rum. fìdelium deerit. Adaugent hanc spem fervens desiderium serenissimi Impera- toris et reverendissimi Patriarche, qui in toto conamine ipsorum non videntur aliud die noctuque cogitare; suspiria plebium, la- crime, orationes et alia pietatis et devotionis opera tara cleri quam populi. Miro enim modo omnes ad hanc sanctam unionem. videmus conspirare, et, ut dicunt, nunquam res fuit sic disposita 9 DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCIH ut modo est. Omnes hanc rem non humanam sed divinam pre- dicant ; omnes pre gaudio, etiam qui in servitute sunt infide- lium, quasi iam liberi facti, iubilant, et in spe unionis, quasi iam. facta sit, exultant, vestramque sanctam Basiliensem synodum, huiusmodi divini operis procuratricem, usque in celum immen- sis efferunt laudibus et extollunt. Reverendissimus Patriarcha, huius sancte unionis devotissi- mus et ferventissimus prosecutor, ubique per suam obedientiam in Oriente ieiunia, orationes, devotiones et alia pietatis opera prò dieta sancfca unione indicit et imponit; quodque vostra san- ata synodus similiter, ut speramus, faciet indesinenter predica- mus, et ut ita fiat, si forte factum non sit, ob Dei reverentiam obsecramus. Hoc enim genus demoniorum, quod in Dei Ecclesia scisma induxit et usque in presentem diem fovit, non nisi in ieunio et oratione elici potest. Et ne diutius, circa hoc, sermo- nem protrahamus, tantam harum partium circa hanc sanctam unionem devotionem perspicimus et affectum, quod verbis aut scriptura explicare sine dubio non possumus. Super facto cambii novem milium florenorum, speramus quod magister Henricus ad plenum sanctam synodum informaverit. Verumtamen qualiter processimus, deficientibus solutionibus , iuxta consilium mercatorum venetorum et ianuensium, domina- tiones vostre percipere poterunt ex copia processuum, quam cum aliis prò presenti transmittimus. Nisi enim sic fecissemus, perpetuo videbamus confusam Ecclesiam nostram et sanctam sy- nodum, et fuissent verificata adversantium dieta, que iam ubi- que per Orientem de sancta synodo seminata fuerant. De dictis novem milibus solvimus iam mille prò obligatione quam priores ambassiatores, scilicet dominus episcopus Sudensis et magister Albertus, fecerunt, reconducendo florenos ad ducatos venetos, et prò cambio et recambio, similiter prò supradictis nuntiis transmis- sis ad partes orientalis Ecclesie, exposuimus iam magnam partem de octo milibus, et per totum mensem. mail futurum nichil forte remanebit. Obligamus Concilium et nos, ut ex supradictis copiis percipere poteritis. Si defìciat solutio (quod Deus avertat) mer- catoribus, qui ob reverentiam Ecclesie nostre et sacri Concilii in tanta necessitate succurrerunt, necesse est ut tum rumpa- tur negotium. Ecclesia et sancta synodus cum extrema confu- sione remaneant; et nos hic, cum non habeamus unde reddere, CCIV PAUTE PRIMA - SEZIONE SECONDA perpetuis carceribus mancipemiir, aut turcis et sarracenis veiiiim- daremur; de quorum venditione tamen modicum prefati mer- catores lucrarentur, quia carnes christianorura, in partibus istis, modicum valent in macello. Serenissimus Imperator et nos per terram duos nuntios ad sanctam synodum mittimus, ut supra dictam orientalis Ecclesie dispositionem. deferant, et ut similiter dispositionem sancte synodi ad nos referant, ut simul utraque Ecclesia ad tantum, bonum, cum Dei adiutorio, ferventi desiderio concurrat. Per totum mensem martii unus ex nobis ibit Rhodis ad Ma- gnum Magistrum Sancti lohannis, ad procurandum duas galeas et trecentos balistarios prò custodia civitatis in absentia Impe- ratoris, prout in Decreto continetur. Et quicquid super hoc confecerit, statim sancte synodo nuntiabimus. De novis harum partium non occurrit aliud, nisi quod turci et sarraceni omnia in pace possident, et pauperes christiani, tam- quam pecudes in macello, venduntur. Et revera prò minori pretio venduntur in plateis. 0 sancta synodus, si videres fìlios tuos, a sinu tuo ab bis cruentibus hominibus distractos, tam vili pretio venumdari et in vilipendium Christi spensi tui tueque fìdei et religionis tam miserabiliter tamque inhumaniter tractari ut nos cernimus, revera non posses materna pietatis viscerq, a lacrimis continere! 0 cum quanto dolore cerneres nuper in miserabilem predam hominum et mulierum, iuvenum et parvulorum, quam in preterito mense septembris de regno Ungarie hii nephandissimi m.a- chumetiste duxerant prò viginti, aut triginta ad plus, asperis in Galiopoli distrahi, et in Asiam. ad partes superiores Turcie in ser- vitutem et in perditionem utriusque sexus homines transmitti! Certe si nulla alia causa esset querende unionis nisi sola hec pie- tatis, videlicet liberatio christianorum. a tam nephandissima et crudelissima servitute, que procul dubio ex dieta sancta unione speratur secutura, non modo caducam huiusmodi substantiam, sed et corpus et an imam quilibet fldelis catholicus exponere de- beret. Et revera, sicut dicimus, ita et cum lacrimis scribimus : si sacrosancta synodus esset in partibus istis et cerneret propriis oculis que videmus cotidie et audimus, nemo esset in ea qui non, zelo fìdei motus, verbo simul et opere diceret: melius est nobis mori in bello quam videre tanta mala gentis nostre et sanctorum. Que mala hic enarrare longum esset, et calamus potius defìce- DOCUMENTI E luLUSTUA^IONI CCV ret quain lugabris materia. Predicta succincte scribi mus, ne ^'e- stris doiiiinationibus tedium inferamus, et ne modum excedamus licterarum. Fiiialiter reducimus ad meinoriam dominationum vestrarum statimi nostrum hic, quoad Qxpensas: quia, nisi per nuntios venturos per terram et per viam cambii, nobis provideatis, re- versi de liiis, omnino cogemur iter arripere ad vos; quod non in modicum cederet detrimentum. agendorum. Vestram sanctam synodum Christus, sponsus Ecclesie, domi- minus noster, conservet et dirigat prospere et feliciter in agen- dis. Amen. Scriptum in Constantinopoli, die 9 februarii 1436. Eiusdem sancte synodi vestri humiles et devoti oratores Frater Johannes de Ragusio Ordinis Predicatorum, et Simon Freron canonicus Aurelianensis. Lxxvm. ( 9 febbraio 1436 ) . Lettera di Giovanni di Ragusi ai cardinal Cesarini, nella quale discorre dell'ardente brama d" unione da esso riscontrata nei greci, e specialmente nel Patriarca, di cui fa un magnifico elogio. Dà conto delle voci che corrono sugli armamenti dei turchi. Curiosa di- sj^uta sopra un passo del Corano. Speranze di veder distrutta la setta maomettana in Grecia e in una gran parte dell'Asia. Voci allarmanti di una quasi dissoluzione del Concilio di Basilea. Si chieggono notizie, e che il Concilio scriva pie e umane lettere agi' imperatori ed ai patriarchi dell' Oriente. Si deputino teologi per lo studio degli articoli controversi, specialmente sulla processione dello Spirito Santo, sul pane azimo e fermentato, sulla su- premazia della Chiesa romana e sul Purgatorio. Sarebbe utile mandare a Costantinopoli un bravo notaro e buono scrittore (essendo morti o malati quelli venuti cogli ambasciatori) per lo studio dei codici greci. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 agosto 1436. (Bibliot. Laurenz., Plut. xvi, Cod. 13, p. 284; Cod. Stroz. 33, e. 103 f; Vatic, Cod. Palat. 597, e. 137 f) '. Reverendissime in Christo pater et domine mi gratiosissime, omni debita ac devota recommendatione premissa. Post concordiam de expositione pecuniarum, adstatim missi sunt nuntii ad partes orientales, et, quantum apparet nobis in ve ritate, nullo modo interveniet defectus ex parte Ecclesie orien- talis, quum ymmo conclusa habeant executionem et continuatio- nem, quod ycumenicum Concilium celebretur. Sunt enim hii do- mini ferventissimi ad hanc rem, precipue Imperator et Patriar- cha, et certe omnes utriusque status. Et licet Patriarcha ab initio videretur aliqualiter durus propter sinistras informationes quas de Concilio habuerat, verumtamen, informatus per nos de veri- tate, iam ferventior ceteris aliis existit, et omnia nostra tamquam propria negotia exequitur, et quotienscumque aliqua difficultas intervenit in executione negotiorum dnter deputatos Imperatoris et nos, ipse adstatim mittit ad Imperatorem et omnia dissolvit omniaque ad pacem reducit; et, non obstante cardiaca infirmi- tate quam pene omni septimana patitur, paratus esset hodie, sì dispositio rerum exìgeret, intrare navem et venire hic.'i Pater antiquus est, et sicut etas, canities, barba prolixa et effigies ' Vedi la nota al Documento precedente. — Nella citata Amplissima cottectio^ quésta lettera ha la data del 10 febbraio. DOCUMENTI É ILLUSTRAZIONI CCVII reddunt ipsum cunctis spectantibus venerabilem ; ita sensus na- turalis, experientia rerum et morum compositio reddunt ipsum cunctis secum familiariter conversantibus mirabilem ; et, quan- tum ad iudicium meum attinet, nunquam credidissem hodiernis temporibus talem patrem posse in Grecia reperiri. In promptu erat ad renuntiandum patriarchatui, propter supradictam suam infirmitatem. Obviavi et obvio quantum possum. et per meipsum et per alios scerete, quia, iudicio omnium, nusquam sibi similis in Grecia reperiretur, et qui ad unionem Ecclesie eo esset magis propitius. Profundos etiam hic pater habet sensus in vita spi- rituali et experientiam. mirabilem; et certe, quando venio ad ipsum solus, cum interprete tamen Bathomio Calogero, qui fuit in Concilio cum Ysidoro, per quatuor aut per quinque horas, non valeo ab ipso separari. Revera, excepta discordia que est Inter Ecclesias, completissimum et perfectissimum senem iudi- carem, et quasi aliquem ex illis sanctis patribus, quorum cum tanta admiratione et veneratione vitas legimus. Si Deus per- mittat ipsum vivere et ad ycumenicum Concilium venire, reve- rendissima paternitas vestra de ipso magnam. habebit conso- lationem. Bulgarus est natione et de lingua m.ea, multumque michi afficitur, sed magis paternitati vestre, quam. toto cordis affectu diligit, et aliquando videro desiderat. Mirum enim in modum accensus est hic pater in amorem paternitatis vestre. Deus prestabit, sua piotate, quod in Concilio ycumenico vos mu- tuo intuebimini. Preter ea, que sacro Concilio scribimus, panca occurrunt. Fertur hic vulgari fama, quod Timerbeus, vulgariter dictus Taberlanus, tartarorum imperator, movet contra hunc domi- num turcorum, qui et ultra solitum. parat innumerabiles exer- citus, et disponit de Grecia transire in Asiam. Et si ita contin- geret, facile esset Imperatori nostro aliquid facere, ymmo totam Romaniam et Greciam conquirere. Sed qui sciunt astutias turcorum, aliter opinantur, et timent quod omnes isti exerci- tus, qui parantur, contra pauperes christianos et regnum Un- garie transmittantur, de quo, mense septembris preterito, quasi innumerabilem multitudinem abduxerunt. Et super hiis avisetur serenissimus Imperator noster, sive per sacrum Concilium sive per paternitatem vestram, ut, sive uno modo contìngat sive alio, fiat aliqualis provisio. covili PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Magna dubitatio orta est noviter inter turcos de lege ipso- rum, quia ille magnus sathanas Machumetus, interrogatus in Alcorano suo quantum lex sua et secta durare deberent, respon- dit: per octingentos annos et non ultra. Arguunt igitur • multi et magni inter eos: aut Machumetus fuit propheta verus aut mendax. Si verus, necesse est ut prophetia sua impleatur ; si mendax, ad quid sequimur pseudoprophetam ? Sed apparet quod sit mendax, quia iam octingenti anni transierunt vel sunt in propinquo transitu, et lex ac secta sua in malori vigore et for- titudine perdurant hodie, quam unquam fuerunt. Cepit enim hic Machumetus regnare in arabiis et sarracenis, et opprimere Imperium orientale tempore Eraclii imperatoris, de quo habe- tur in legenda exaltationis sancte Crucis, qui imperare cepit anno Domini sexcentesimo xxv^° et imperavit annis xxxi. Circa autem annum xviii et xx"'" Imperii huius Eraclii, post habitam vi- ctoriam de Cosdroe, rege persarum, et prius quam ceciderat in heresim Monotelitarum, rex et propheta pseudo Machumetus, data iam suis sarracenis lege Alcorani, cepit graviter vexare imperium Eraclii. Constat igitur quod prefatus pseudo propheta erat rex et legem suam dederat infra predictum [annum sexcen- tesimum et xxv'^"' et annum sexcentesimum xxvi'^"', et forte ante; et ita, iuxta computum eorum quantumcumque grosse factum, dicunt quod iam sunt omnia in termino prophetie ipsius omnino aut prope, et vident quod non dixit verum. Ob quam causam. multi eorum et magni, videntes se deceptos, libenter ad fidem confugerent, si bonam viderent christianorum disposi- tionem., idest si inter se uniti arma caperent adversus hanc ne-i phandissimam sectam. Ex ista deceptione termini prefìxi, cogun- tur ad multa alia deliramenta et fabulosa, que in Alcorano ex scriptis ipsius Machumeti continentur, animadvertere, specialiter ad principalem ipsius blasphemiam. et totius sui erroris et secté sue fundamentum. Ait enim et ubique astruit, Deum non posse habere fìlium nec aliquem sibi equalem, et, per consequens, le- sum Dominum nostrum, verum non esse Deum neque Dei fìlium, sed purum hominem, et tantum fìlium virginis Marie, sanctum sanctorum et prophetam maximum ; miracula eius approbans et EvangeliuM ipsius acceptàns, precipiensque ipsum Evangelium ab òmnibus suis et legi et venerari. Cum ergo cotidie legant in initio lohannis: In pv'incipio erat Verbum et Verbum erat DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCIX apud Dewn, et Deus erat Verbum, et post: Et Verbum caro factum est etc, dicunt, ad cor redeuntes, et qui se ex sensibilibus et temporalibus deceptos et iìlusos perpendunt: Ecce, propheta noster Evangelium approbat, et ipsum nobis colendum exhibet et venerandum. In quo nichilominus legimus, et Verbum esse Deum, et Verbum caro factum esse. Per que duo, iuxta chri- stianorum doctrinam, et Deum habere filium, et filium hominem factum, apertissime demonstratur. Que cum ad lesum Christum in Evangelio referantur, patet ipsum et Deum et Dei filium fuisse et esse : et tandem hominem factum et de virgine natum. Que omnino prefati illusoris et pseudo prophete sectam ener- vant, et fallacem ostendunt et confundunt. Multa sunt alia, de quibus ipsimet machumetiste confunduntur et de quibus In- ter se derident; de quibus, antequam hinc discedam, plenius me informabo. Revera, si Deus prestet unionem Ecclesie et pa- cem inter principes christianos, facile erit non solum Greciam, sed et magnam partem Asie ab hac nephandissima secta libera- re, non tantum propter potentiam christianorum, quantum pro- pter scisma exortum iam inter eos. Predictum scisma et dubitatio adhuc latenter serpit inter eos, sed credunt multi quod, post- quam. discoopertum fuerit, magnus inter eos clibanus ignis ac- cendetur, quod Deus concedat in augmentum fidei sue sancte. Continuantur omnino nova de adventu Taberlani, et quod iste adhuc ante quadragesimam transiturus est per Galiopolim in Asiam cum magnis exercitibus, dimittens duos filios suos in Grecia, loco sui. 0 Deus, nunc tempus esset quod Impera- tor noster se accingeret armis! Tamen fiat voluntas Dei in omnibus. Hic multa nova de partibus occidentalibus referuntur: vide- licet de piena et totali reductione regni Bohemie, de pace regni Francie, de pace ipsius Ytalie; et hec nobis iocundissima sunt, et maximam spem prebent, attenta etiam optima istorum dispo- sitione unionis Ecclesiarum. Unum autem refertur quod ma- xime nos contristat, videlicet quod sacrum Concilium est pene dissolutum, et quod vix sunt septem mitre in Concilio. Conso- lamur tamen, quia dicitur quod paternitas vestra nondum ab- scesserit. Rogamus paternitatem vestram quatenus per nuntios venturos per terram notificetis nobis omnem dispositionem rerum. VoL. I. n CCX PARISE PKI^A' - SEZIONA gSÉGONiDA Disposweràmus oitìnes presentes scripturas mittere per terram" per dictos nuntios, sed' avisati fuimus de periculis que possisnt intervenire si diete scripture ad manus turcorum pervenirent. Disposuimus igitur hunc per mare mittere, per illos autem so- lum scribere generalia; et veniunt solum. ad videndum et co- gnoscendum dispositionem negotiorum et adstatim redeundum. Soluti sunt communibus expensis, scilicet de octo milibus flore- norum, et quilibet ipsorum habuit lx florenos i. Videtur nobis valde necessarium ut sacrum Concilium scribat pias! et humanas litterasj de gaudio de ratiflcatione et firmitate negotiorum plenas, serenissimo imperatori Romeorum, reveren- dissimo patriarche Constantinopolitano, imperatori Trapesundo- rum, imperatori Yberrorum, et aliis tribus patriarchis. Mirum enim in modum hee gentes pietate et humanitate ducuntur; et dicuntomnes: 0 utinam Ecclesia occidentalis a pluribus cente- nis annorum tali pietate et humanitate, quali nunc, quesivisset unionem Ecclesiarum Christi, quia non tot mala supervenissent populo Dei, et dudum iam gavisa fuisset Ecclesia Christi desir derata unione! Videtur insuper nobis quod sacrum Concilium iniungat ex nunc sacre theologie doctoribus, ut incipiant cogitare et recol- ligere super articulis ipsorum, principaliter super quatuor, vi- delicet : de processione Spiritus Sancti, de pane azimo et fermen- tatoj de sUperioritate Ecclesie romane et de Purgatorio. In aliis autem puto quod modica difficultas erit. Circa processionem autem Spiritus Sancti precipue inquirant, quo tempore, in quo Concilio, aut per quem Summuiti Pontiflcem addictio facta fuerit in Simbolo : Filioque procedit. Nullum scriptorem aut notarium habemus nobiscum, quia omnes, quos nobiscum de Basilea duximus, aut infirmi aut mortui in via remanserunt. Hic autem, exceptis paucis qui Communitati civitatis Perensis deserviunt, nulli repériuntur; unde maximam penuriam patimur. Et revera, si scriptorem haberem, multa preclara^ ab Mis partibus reportarem. Si posset fieri quod mit- ter-etur nobis unus notarius, bonus scriptor, valde consolati essemus:. Querimus quantum possumus originales libros grecorum ad ' Nell'edizione citata e nel Codice Palatino dice:.ix florenos. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXI verificandum auctoritates quas habemus ab eis, et nullo modo possumus invenire; nec tamen desistemus ab inquisitione. Alia prò presenti non occurrunt, nisi simus vobis recom- missi in expensis. Altissiraus reverendissimam paternitatem vestram conservare dignetur feliciter et longeve, prout indesinenter rogo Deum. Amen. Scriptum in Constantinopoli, die 9 februarii 1436. Eiusdem reverendissime paternitatis vostre humilis servitor et cappellanus Johannes de Ragusio. LXXIX. (5 marzo 1436). Lettera di Simone Freron al cardinal Cesarini, nella quale si contiene una caldis- sima esortazione per l'adempimento delle promesse risguardanti il futuro Concilio. Grande è la sollecitudine degli Orientali, molte le probabilità di successo. Se i latini si mostrano titubanti, daran peso all' opinione eh' essi non osano o non vogliono convenire in Concilio coi greci. Ove poi questo non si aduni, immensi mali ridonderanno alla Chiesa di Gesù Cristo. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del 31 agosto 1436. {Bibliot. Laurenz., Plut. xvi, Cod. 13, e. 283?; Cod. Stroz. 33, p. 103; Vatìc, Cod. Palat. 597, p. 136) '. Reverendissimo in Christo patri, domino luliano, sancte ro- mane Ecclesie presbitero cardinali, tituli Sancte Sabine, sedis apostolice legato, atque presidenti in sacro Concilio Basiliensi, domino ac preceptori meo metuendissimo. Reverendissime in Christo pater et preceptor, devota ac de- bita recommendatione premissa. Scribimus ad plenum sacro Concilio quecumque fecimus in negotio ambassiate nostre cum imperatore Romeorum et reve- rendissimo patriarcha Constantinopolitano, que etiam referre de- buit consocius noster, magister Henricus Henger, generali Con- gregationi. Nunc scribo eidem reverendissime vestre paternitati de optima dispositione grecorum ad pacem et unionem Ecclesie prò vestra consolatione. Post recessum magistri Henrici, inisit prefatus Imperator lerosolimas, Antiochiam, Alexandriam, Yberiam, Russyam, Wala- chiam et ad ceteras regiones de ritu grecorum prò congregatione Ecclesie orientalis in Constantinopolim, iuxta formam promis- sionis sue. Securitatem habemus ab eodem de restitutione pecu- niarum que prò impensis nuntiorum exponuntur, casu quo Ec- clesia orientalis defecerit, Reverendissimus quoque Patriarcha, sicut senex Simeon, suspirat in corde pre desiderio videndi pa-- cem et unionem ambarum. Ecclesiarum ; lacrimantur nobiles pa- latini pre gaudio de spe unionis future firmiter concepta; uni- * Vedi la Nota al DoòUmetito tixVif. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXIII versus quoque populus nos tamquam angelos pacis venerantur, et prò hiis que fìunt per sacrum Concilium tota die benedicunt Deum. Nonne videtur vestre paternitati reverendissime magnum. future pacis initium, tam. pium et fervens desiderium? Frustra cecinissent angeli : In teiera pax hominibus bone voluntatis, si bona voluntas huiusmodi non esset felicissimum pacis exordium. Errant itaque qui dicunt dissidium. grecorum vulnus invete- ratum esse et sanari non posse. Nos contradicimus. Testis est Deus quod non mentimur, vulnus hoc sanabile esse ac fuisse semper; sed fatemur ipsum usque modo medicamine congruo ca- ruisse, sicut scriptum est : Vulnus et livor et plaga tumens non est circumligata, nec curata medicamine, neque fola oleo (Ysaye, e. 1). Porro verum medicamentum huius morbi est celebratio uni- versalis et ycumenici Concilii, sicut sacrum Concilium decrevit per suum solempne Decretum. Unde, quia hoc remedium, per quingentos annos quibus scisma duravi t, non potuit, impedien- tibus circumstantiis rerum, attemptari, facta est ruina magna Ecclesie Dei. Videmus, proh dolor! in hiis partibus Orientis totam pene terram christianorum ab infidelibus occupari; chri- stianos in servitutem redigi, infldelium carnes fratrum nostro- rum, sicut hircorum et vitulorum, in macello venumdari, religio- nem christianam confundi, et sectam Machumeti spurcissimam exaltari. Quis christianus est et non ingemiscit? quis fidem ca- tholicam tenet et non excandescit ? Obsecro vos, reverendissime pater, per misericordiam Dei, instare oportune et importune apud sacrum Concilium prò sui Decreti executione. Sunt capitula in Decreto, quorum execu- tio ad orientalem pertinet Ecclesiam; sed sunt et alia, quorum executio occidentalem tangit Ecclesiam ; et, quemadmodum orien- talis Ecclesia omnia conatur adimplere que promisit, sic etiam Ecclesia occidentalis omnia perficiat que decrevit. Reminiscantur Patres sacri Concilii verbi Domini : Venit nox, in qua nemo po- test operavi^ et sciant, quia, si hac vice non fiat ycumenicum Concilium prò pace istarum Ecclesiarum, nunquam fìet in per- tuum. Dicent enim greci latinos se scire malara fidem tenere, ex quo vel non audent, vel non volunt in Concilio ycumenico cum grecis convenire. Quod enim ad hoc nunquam deventum est, ut celebraretur Concilium ycumenicum prò pace Ecclesiarum CCXIV PASTE PftlMA - SEZIONE SECONDA Christi, greci nostre Mei infìrmitati ascribunt, quia per illud tempus non fuimus ausi cum eis ia Concilio ycumenico conve- nire. Postquam autem nunc est indictum celebrari, si non fìat, magis hoc publicabunt, et omnes christiani orientales a fide la- tinorum se perpetuo elongabunt. Accedit et aliud grande ma- lùm; quia, si Ecclesia nostra deficiat in promissis, oportet quod civitas Constantinopolitana veniat ad dominium temporale tur- corum, sub quibus christiani venient. Sed aliqui fortassis aposta- tabunt a fide, prophanabunturque tempia et Reliquise totius chri- stianitatis, quas tenet civitas Constantinopolitana et quibus si- miles non habet mundus. Sed et Ecclesia occidentalis quantam reportabit confusionem, quis explicare queat? Dicet totus mun- dus, quod Ecclesia occidentalis de fide sua fecit unam fabulam, et inde decreta Conciliorum et Ecclesia totam vilescere faciet suam auctoritatem. Avertat Deus et prestet ut ad cor redeant qui contra honorem Ecclesie ita obstinate laborant. Plura scriberem, si auderem cuncta committere calamo. Quid- quid tamen evenerit, oportet ut sacrum Concilium expectet nos redeuntes et plurima referentes, antequam dissolvatur. Finem huius orationis claudat oratio. Deus, qui incepit hoc opus sanctissimum, illud perficere dignetur. Qui etiam vestram reverendissimam paternitatem conservet feliciter prò utilitate et salute Ecclesie. Ex Constantinopoli, die 5 martii. Vester cappellanus Simon Freron sacri Concili Basiliensis orator indignus. LXXX. (Marzo U36) Lettera del Patriarca al Concilio, colla quale si esortano i Padri a spedire con solle- citudine la ratificazione del Decreto concordato cogli ambasciatori, e ad affrettare il compi- mento dell' a.ltre promesso. — Questa lettera tu letta nella Couj^'reyazione geiieritle «le! :^1 ai-'osto 1436. {Bihliot. Laurniìz.. Pluf, xvi, Cod. 13, p. 281; Cod. Stto^. 33, p. 102: Vatic. Cod. Palat 597, e. 130 0- loseph, miseratione divina archiepiscopus Constantinopolis nove Rome, et universalis patriarcha, sacrosancte Basiliensi sy- nodo universaliter congregatis. Reverendissimis patribus debitam et condignam salutationem cuin omni affectu amicitiaque debita et amore spirituali. A vestro ambassiatore domino Henrico, qui cum galeis ve- netorum in mense novembris a nobis recesserat, et a licteris, quas cum ipso scripsimus, ex quo speramus eum sane cum Deo ad vos accessisse, extimaraus late vestras reverentias intelle- xisse de omnibus que facta sunt et conclusa inter nos et vestros ambassiatores quos ad nos misistis, et qiiomodo cum Dei gratia concordes cum eis fuimus in omnibus que fienda sunt necessa- rio prò constitutione catholice et ycumenice congregationis sy- nodi erga unionem Christi Ecclesiarum. Deficit ergo solum ut perficiantur ab utraque parte que fa- cta et promissa sunt prò bono, cum Dei adiutorio, rerum fine. Ex quo igitur occurrentia temporis multa sunt et infortunia, et res necessitatur, ut cum festinatione fiat propter predictum ter- minum quem inter nos constituimus, scribimus vobis et cum la- tore presentium, ac exhortamur et excitamus, quatenus cum sollicitudine mittatis ad nos quam citius poteritis, cum De- creto sicut promissum et concordatum cum vestris ambassiato- ribus fuit, et cum ceteris licteris, quas quesivimus in nostra concordia, et in suo tempore fiant. Similiter exhortamur, ut omnia fortiter per vos operentur cum omni festinatione et cura, ut mittatis ad nos quam citius poteritis per terram et per mare, CCXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA per quemcumque modum cogitare poteritis, scribendo et decla- rando nobis de omnibus que in hac materia per vos expediun- tur, ut certiores simus que in materia predicta per vos labo- rantur. Super qua, quantum in nobis est, intelligetis que etiam ex parte nostra agantur a licteris vestrorum ambassiatorum, et a latore presentium. Datum in Constantinopoli , a creatione mundi 6944, mense martii, indictione xiv. LXXXI. (10 marzo 1436 ). Lettera di Giovanni di Ragusi al cardinal Cesarini, colla quale gli annunzia come, dopo scritte le precedenti lettere, giunse a Costantinopoli la nuova che il Concilio era sciolto; il perchè fu sospeso l'invio dei nunzi destinati a recarle. Essendo però sopraggiunte lettere di Ragusi le quali di tal fatto non facevano menzione, piacque all'Imperatore che gli amba- sciatori partissero. Grande meraviglia a causa dell' assoluta mancanza di notizie e d' istru- zioni da parte del Concilio. Traditi sicmiiSj tamquam mortuij oblivioni. Per amor di Dio si sbrighino sollecitamente questi nunzi, e si mandi a dire se sia vivo o morto il Concilio, e che cosa debbano fare i suoi ambasciatori. Notizie guerresche. Si descrive una commo- ventissima funzione religiosa per 1' unione delle Chiese e per la preservazione della città dal morbo pestilenziale. — Questa lettera fu letta nella'Congregazione generale del 31 ago- sto 1436. (Bibliot. Laurenz.^ Plut. xvi, Cod. 13, e, 285 «; Cod. Stroz. 33, e. 104 <; Vatic, Cod. Palat. 597, p. 141 ). Reverendissime in Christo pater et domine domine mi sin- gularissime, post debitas recommendationes. Postquam scripseramus omnia, et nuntii erant parati ad iter, venerunt nova de mutatione que facta est in Italia; et, ultra hec, de dissolutione Concilii multa dieta sunt, et quod non re- manserat nisi paternitas vostra cum quatuor aut sex mitris; quam ob caussam destitimus per plures dies missionem dicto- rum nuntiorum, expectantes si qua ulterius audiremus. Sed habitis licteris de Ragusio, que scripta fuerant prima februarii, et non facientibus mentionem nisi de mutatione lanue, placuit serenissimo Imperatori ut presentes nuntii iter arriperent; et ita fecerunt cum Domino Benedicto, de quo in aliis licteris. In immensum miramur, quod post recessum nostrum nun- quam habuimus a quocumque nova de Concilio. Traditi sumus, tamquam mortui, oblivioni. Omni siquidem die quasi veniunt de Venetiis, de lanua, de Ancona, de Ragusio, et nullus est qui dicat nobis quid debeamus facere, stare vel recedere, vel quid sacrum Concilium vel paternitas vestra reverendissima intendit. Bene suspicabar quando dominatio vestra me venire coegit, quod taliter deberet evenire nobis ; sed sit Deus benedictus in omnibus. Veniunt isti nuntii; propter Deum expediantur cito, ut saltem per eos sciamus vitam vel mortem sacri Concilii. Hic enim quasi CCXVIII PARTE PRIMA - SKZloNE SECONDA omni die moritur et resurgit, iuxta varias hominum voluntates; et si (quod Deus avertat) sacrum Concilium aut nollet aut non posset prosegui inchoata, scribat nobis piene dominatio vestra quid dicturi aut facturi sumus et provideatur quod non rema- neamus hic perpetuo incarcerati et confusi occasione pecunia- rum, que iam exposite sunt in nuntiis et aliis, prout in aliis licteris continetur. Exercitus qui parabantur contra Taberlanum, de quibus in aliis licteris feci mentionem, fuerunt iterato in Ungariam ista hyeme, et multo maiorem predam attulerunt nunc, quam de mense septembris. De Taberlano nunc autem iam nulla mentio fìt. Habeat dominatio vestra prò certo, quod, nisi sacrum Conci- lium maneat, et prosequatur quod incepit cum istis grecis la- bore tque prò pace christianorum, in brevi liec civitas erit tur- corum, et regnum Ungarie erit desolatum.. Et utinam si se ulterius non extenderent diebus nostris! Hic dominus turco- rum potentissimus est, habens gentes innumeras, et, quod am- plius est, in omnibus suis negociis fortunatissimus. Et vere, stantibus rebus christianorum ut sunt, nisi esset deditus cra- pule et libidini, obtineret quidquam, vellet. Die lune preterito, reverendissimus dominus Patriarcha, prò felici progressu negotiorum prò quibus fuimus hic, et ut Deus preservet civitatem istam. hoc anno a peste de qua adhuc plu- rimi moriuntur, fecit fieri processiones, in quibus maior pars populi ibant nudis pedibus, et omnes ad Sanctam Sophiam con- venerunt, ubi tria notavi et vidi per me nunquam alias visa, videlicet multitudinem populi , ordinem cleri et devotionejn. Ibi enim erat Imperator cum duobus germanis fratribus, vide- licet Constantino et Demetrio, ibi Imperatrices, mater videlicet et uxor Imperatoris, et tanta multitudo populi, quantam nun- quam vidi insimul causa orationis congregatam. Multitudinem cleri exprimere non audeo, quia, iudicio meo, erant prope duo milia, induti sacris vestibus. Qui, in medio Ecclesie populi per modum semicirculi ordinati, versis vultibus ad ymaginem beate Virginis gloriose, quam. sanctus Lucas depinxit et quam imperator Eraclius contra persas et Cosdre pugnaturus secum. detulit et virtute eius victoriam obtihuit, semper stantes et erecti, quasi per quatuor horas. Domino psallebant altissimo. Ante fluem vero psalmodie, Patriarcha, qui propter senectu- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXIX tem et inflrniitatem sedebat, surrexit de loco suo et accessit ad pedes prefate ymaginis Virgin is gloriose, et toto corpore pro- stratus iacuit super pavimento in oratione et lacrimis quasi per horam. Quo sic iacente et orante, tanta fuit commotio po- puli ad devotionem, tot gemitus, tot singultus, tanta effusio la- crimarum, quod sino dubio nec verbis nec licteris possem aut scirem exprimere. Respiciebam Imperatores, respiciebam clerum et populum diligenter, inspiciebam et considerabam singulos, et neminem comprehendere potui, cuius facies et barba non esset lacrimis piena. Vidi tunc, per exemplum, sic ilio sene iacente et populo lacrimante, qualiter sanctissimus Basilius orationibus et lacrimis Cesariensem civitatem a minis et insultibus luliani apostate liberavit. 0 pasto res, o episcopi nostri, ubi estis? Ecce, oves vestras coram vobis alieni devorant. Ecce, lupi omnia ra- piunt, et non est qui adiuvet. Ecce, ego miser vidi in Grecia vigi- lando quod in Ecclesia nostra nec per sompnium aliquando percepi. Finitis huiusmodi lacrimis et singultibus populi, bonus pater, qui per se ipsum elevari non poterat, per quatuor de clero eri- gitur. Vidissetis, reverendissime pater, illam magnam et longam barbara et certe venerabilera., et similiter totam faciem, quasi spongiam quamdam plenam lacrimis et pulvere conspersam. la- cuerat enim cum facie super terram, et, videndo, absque dubio non potnissetis a lacrimis contineri. Erectus igitur et deductus ad locum in quo prius sederat et facto silentio, accepto libro, voce qua potuit oravit, legens quamdam collectam super populum. Qua finita et benedictione data populo, sedit ad distribuendum panem benedictum. In qua distributione, tanta fuit pressura po- puli, quod vix nos, qui prope ipsum eramus (ubique enim tenet nos prope se), et plures alii cum. vita evasimus; et sic illius devotionis fuit finis. Hec scripsi ex habundantia cordis, deflendo tepiditatem meam principaliter et nostrorum. Alia non occur- runt prò presenti. Altissimus dominationem vestram reverendissimam dignetur conservare, prout ex toto corde desidero, feliciter et longeve. Amen. Scriptum in Constantinopoli, die 10 martii 1436. Eiusdem dominationis vestre reverendissime humilis servitor Frater Johannes de Ragusio. LXXXII. (14 aprilo 1436). Nuovo Decreto dei Padri di Basilea relativo alla celebrazione del futuro Concilio coi greci, conforme alla nuova formula combinata a Costantinopoli ir 25 novembre dell'anno precedente. (Acta Cono. Basila sess. xxiv). Sacrosancta generalis synodus Basileensis, in Spiritu Sanato legitime congregata, universalem Ecclesiam repreesentans. Quia ambassiatores nostri etc. (Vedi il Documento lxii). Datum Basilese in sessione publica huius sanctse synodi, in ecclesia malori Basiliensi solemniter celebrata, xviii kalendas mali, anno a nativitate Domini 1436. sopra. LXXXIII. ( 14 aprile 1436). Salvocondotto dato ai greci dai Padri di Basilea, conforme la formula stabilita rome [Ada Cono. Basil.j sess. xxiv. — Bibliot. Vatic.^ Cod. Palat. 597, p. 103; Laurenz.j Cod. Stroz. 33, e. 148 i). Sacrosancta generalis synodus Basiliensis, in Spiritu Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam repreesentans. Quia, auctore Domino, in regione nostra occidentali et obe- dientia Ecclesias romance, est universalis et ycumenica synodus celebranda, in qua, iuxta concordata in hac sancta synodo et in Constantinopoli denuo ratificata, tam occidentalis quam orien- talis Ecclesia convenient; ut cunctis erga eamdem Ecclesiam orientalem nostroe intentionis sinceritas pateat, et omnis suspi- cio, quae circa securitatem et libertatem venientium oriri posset, de medio auferatur, tenore prsesentis Decreti hsec sancta syno- dus Basiliensis, nomine et vice totius Ecclesise occidentalis et omnium de eadem Ecclesia cuiuscumque status, etiamsi papali, imperiali, regali, pontificali vel quacumque alia inferiori, spiri- tuali vel sseculari, prsefulgeant dignitate, potestate vel officio, decernit, dat et concedit serenissimo imperatori Romseorum, re- verendissimis patriarchis Constantinopolitano, Alexandrino, An- tiocheno et Hierosolymitano , ceterisque usque ad numerum septingentarum personarum, etiamsi imperiali, regali, archiepi- scopali, episcopali et cuiuscumque alterius status, dignitatis aut conditionis fuerint, ad prsedictum universale et ycumenicum Concilium, in regione occidentali (ut prsemittitur) celebrandum, venientibus aut venturis, plenum et liberum salvumconductum; omnesque prsedictos et quemlibet ipsorum, tam in personis quam in honoribus et rebus quibuscumque ipsorum, in omnibus re- gnis, provinciis, dominiis, territoriis, communitatibus, civitatibus, castris, opidis, villis et omnibus locis obedientiae nostrse Eccle- sise occidentalis, per quse, sive eundo sive stando sive etiam redeundo, transituri sunt aut eos transire contigerit, in suam CCXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tutam securamque salviguardiam recepit et recipit per prsesen- tes. Promittens et concedeiis omnibus et singulis ex ipsis, hoc preesenti edicto synodali, tutam et liberam facultatem accedendi et veniendi in et ad civitatem seu locum in qua vel in quo erit dictum sacrosanctum univer^iale Concilium celebrandum : ibique standi, morandi, residendi, habitandi cum omnibus immunitati- bus, libertatibus et securitatibus, quibus illi qui erunt de obe- dientia Ecclesiee romanse habitabunt : disputandi etiam et ratioci- nandi, iura et auctoritates allegandi, et omnia alia libere et sine cuiuscumque impedimento dicendi, faciendi et tractandi quse prò unione Ecclesiarum Christi eis expedire videbitur et oportunum. Inde etiam semel et pluries, et toties quoties eis et cuilibet eo- rum videbitur et placebit, simul et separatim, et curii eorum bo- nis, rebus et pecuniis et sine prò libito recedendi et redeundi.tute, libere et impune, omni impedimento reali et personali cessante penitusque remoto, etiamsi talis unio (quod absit) non sequere- tur nec effectum haberet : quo casu, et in omnem alium even- tura, praefati serenissimus Imperator, domini patriarchse et alii supra nominati, nostris dumtaxat expensis et galeis, absque aliqua dilatione temporis omnique remoto impedimento, cum eisdem honoribus, benevolentia et amicitia, quibus ad praefatum univer- sale celebrandum Concilium deducentur, etiam in et ad Constan- tinopolim reducentur, sive unio sequatur in dieta celebranda sjnodo ycumenica, sive non. Non obstantibus in prsedictis vel in alìquo prsedictorum qui- buscumque difFerentiis, discordiis et dissensionibus ad prsesens vigentibus, et quse in futurum oriri et vigere possent Inter dictas Ecclesias, occidentalem et orientalem, seu inter ipsam Ec- clesiam romanam et ei subiectos et aggregatos et praefatum se- renissimum Imperatorem et alios Ecclesise Constantinopolitanse aggregatos: et non obstantibus aliquibus sententiis, decretis, con- demnationibus, iuribus et decretalibus quomodocumque et qua- litercumque factis et prolatis seu fìendis: et etiam non obstantibus aliquibus represaliis et debitis publicis vel privatis: et non ob- stantibus aliquibus criminibus, excessibus, culpis et delictis, si qua per prsedictos vel alterum eorum quomodocumque et qua- , litercumque commissa et perpetrata forent: et generaliter non obstantibus quibuscumque aliìs, etiam si talia forent de quibtis necessariuffi esset specialem in prèesentibus facere mentionem. DOCUMENTI E ILLUSTHAZIoNI CCXXITI Et si oonting-at aliqueni voi aliquos ex nostris eis vel alieni ipsorum iniiu'iari (quod absit) vel aliquam molestiam inferre in persona, honore, rebus et aliis quibuscumque, taliter excedens iudicabitur per nos aut per nostros, usque ad condignam et ratio- nabilera satisfactionera. parti Isesre. Et, e converso, si aliquis ipso- rum alieni ex nostris aliquam (ut pra^mittitur) iniuriam inferat, iudicabitur per eos usque ad condignam et rationabilem satisfa- ctionem ei qui iniuriam passus est, secundum morem et consue- tudinem utriusque partis. De aliis autem criminibus, excessibus et culpis quibuscumque, quselibet partium cognoscet et iudicabit de suis. Hortatur autem lisec sacrosancta synodus universos christifide- les, et nihilominus auctoritate universalis Ecclesise in virtute Spi- ritus Sancti et sanct'je obedientise mandat et prsecipit omnibus et singulis prselatis, regibus, ducibus, principibus, oflScialibus, com- munitatibus et aliis singularibus personis, cuiusvis status, con- ditionis et dignitatis existant, nostrse occidentali Ecclesise aggre- gatis, quatenus prsedicta omnia et singula inviolabiliter observent, et, quantum in eis est, observari faciant: dictosque serenissimum Imperatorem, Patriarchas, et alios omnes et singulos antedictos, ad dictum sacrum celebrandum Concili um accedentes et inde re- cedentes, simul et divisim favorabiliter et reverenter honorent et tractent, ac honorari et tractari faciant. Si qua vero dubitatio circa dictum salvumconductum et con- tenta in eo oriri contigerit, stabitur declarationi prcefatse univer- salis sj'^nodi celebrandae. Vult autem hsec sancta synodus prsesentem salvumconductum valere et in suo robore permanere quousque ad ultimum dicti serenissimus Imperator, Patriarchse et alii supradicti, cum suis nobilibus et famulis usque ad numerum (ut prsemittitur) septin- gentarum personarum, aliisque rebus et bonis, sint reversi in et ad civitatem Constantinopolitanam. Si quis autem contra prsedicta, aut aliquod prsedictorum, ali- quid facere quoquo modo attentaverit, indignationera omnipo- tentis Dei et dictse sanctae synodi se noverit incursurum. Datum BasileEe, in sessione publica huius sanctse synodi, so- lemniter celebrata xviii kalendas mali, anno a nativitate Do- mini 1436. LXXXIV. ( 14 aprile 1436). Pretesa Bolla d'Indulgenze ai fedeli che contribuiranno col loro obolo alle spese ne- cessarie per il viaggio e per il mantenimento dei greci, come anche per la difesa di Co- stantinopoli durante l'assenza dell'Imperatore. [Ada Cono. Basii. ^ sess. xxiv. — Bihliot. Laurenz.,, Plut. xvi, Cod. 13, p. 321; Cod. Stroz. 33, e. 149 ^- Vatic, Cod. Palat. 597, p. 62; ivi, p. 205). Sacrosancta generalis synodus Basiliensis, in Spiritu Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam reprsesentans, uni- versis christifldelibus salutem et omnipotentis Dei benedictionem. Vox illa iocunditatis et letitise ad populum israeliticum olim de cselo lapsa, eadem nunc, per os huius sanctee synodi in au- ribus populi christiani insonans, clamat: Consolamini, consoia- mini, popule meus, dicit Dominus Deus vesfer ; loqimnini ad cor lerusalem et advocate eam, quoniam completa est maliiia eius, et dimissa est iniqititas illius. Merito leetari et consolari te debes, plebs Christiana, cui bis novissimis diebus tanta Isetitise causa offertur, quantam vix unquain experta es. Uno enim eodemque tempore plenariam omnium peccatorum veniam consequeris, et fratres tuos, quorum innumerabilis est multitudo, quingentis fere annis a tuo consortio segregatos, tibi proxime reuniri spe- ras. 0 quanta erit ista iubilatio, o quam suave cordibus chri- stianorum orietur gaudium, cum primum homines Deo, et ipsi inter se, fraterna cantate conciliabuntur. Quas igitur Christo nostrOj prò hac duplici * Isstitia, qua nulla maior desiderar! potest gratias agemus? Quis Domini misericordias ad plenum narrabit, qui populum christianum, variis un'dique calamitatibus hoc tempore afflictum, tanta gaudii novitate consolatur? Ecce, popule Dei, adest tibi annus iubilEeus in remissionem omnium peccatorum., annus generalis unionis Ecclesise. Proinde loquimini Omnibus christifldelibus, qui in sancta habìtant lerusalem pere- grinante in terris, ad cor, eos consolando; et advocate eos ad hanc duplicem Isetitiam, quìa malitia tam diuturni schismatis, ' Nel Cod. Palat.: dulci. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXXV quod innumerabilia Ecclesiae sanctse Dei mala intulit, auxiliante Domino, ut confidimus, cito complebitur et finem accipiet. Ini- quitas quoque peccatorum, que huius schismatis et irse Dei causa fuit, divina clementia remittetur. Consurge igitur, con- surge, indiiere fortitudine tua, Syon ; induere vestimentis glorice tuce, lerusalem civitas sancta. Quam fortis et gloriosa eris tunc, mater Ecclesia, cum omnes qui Christum colunt ab occidente in orientem eodem fidei et caritatis vinculo unitos conspicies! In- gemuisti hactenus nimio dolore afflicta, cum., a seevissimis turchis et sarracenis aliisque christiani nominis inimicis, innumeras pa- tererls iniurias, iacturas, persecutiones et opprobria, et nemo te consolari poterat, cum passim, videres fìlios tuos omnis sexus, eetatis et dignitatis in servitutem trahi, et, quod servitute dete- rius est, plurimos, ab uberibus tuis abstractos, ad impium Ma- chometi cultum perduci. Harum. autem. calamitatum, quid aliud quam hoc diuturnum. ac pestiferum. schisma causa extitit? Sed, divino munere, appropinquat iam tempus, ut, omni iam penitus extincto dissidio, unitas sancta flet. Quse cum. impleta fuerit, atque hi magni populi occidentales et orientales fraternum fcedus simul inierint, nemo tunc fortitudini tu89 resistere pote- rit. Tunc, abiectis lugubribus, consurges regina Ecclesia in ve- stitu deaurato, circumdata varietate, et qui te olim. persequentes conculcabant procident coram te, et venient ad te qui detrahe- bant tibi, et adorabunt vestigia pedum tuorum. 0 vos omnes qui christiano nomine censemini, expergiscimini iam. talia au- dientes, plaudite manibus et iubilate Christo, salutari nostro. Ecce nunc tempus accettàbile, ecce nunc dies salutis, ecce iam Pater misericordiarum et Deus totius consolationis visitat nos in abundantia gratiee et felicitatis. Assurgite et occurrite illi in humilitate spiritus, in orationibus atque eleemosynarum. lar- gitate, ut qui, prò peccatis vestris iuste iratus, tamdiu hoc schisma durare passus est et multis persecutionum flagellis ab iis qui intus et ab iis qui foris sunt vos cedi permisit, nunc, purgatis et emendatis indulgens, sanctam inter vos unionem inspiret, unitisque non solum perdita restauret sed et vobis ve- stros subiiciat inimicos. Audistis pridem, solemnes ambassiatores serenissimi impera- toris graecorum et patriarchae Constantinopolitani, ab hac sancta ' Nel Cod. Palat. ; fìrmum. VOL. I. • 0 CCXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA synodo accersitos, Basileam advenisse, et tandem, Deo propitio, conclusisse nobiscum modum huius sanctse unionis perficiendse, assensu sanctissimi domini Eugenii papse accedente, ut videlicet ad locum synodi universalis tam nostri quam sui archiepiscopi et episcopi, ipseque imperator et patriarcha Constantinopolitanus aliique orientalis Ecclesise patriarchae accedant. Ut autem tan- tum opus certius flrmaretur, tres nostros oratores postea Con- stantinopolim destinavimus, ut ab ipsis Imperatore et Patriarcha ratificationem eorum quse hic sui concluserant ambassiatores obtinerent. Quse omnia ipsi Imperator et Patriarcha, iuxta nostri Decreti capitula, ratificarunt et approbarunt, ac litteras, latino graecoque sermone scriptas et eorum manibus subscriptas bul- lisque aurea et plumbea munitas, per unum ex tribus nostris oratoribus ad nos nuper reversum transmiserunt. Et cum ad ipsam synodum, propriis expensis, tam procul de partibus orien- talibus graeci profìcisci nequeant, opus fuit ut expensas in ve- niendo standoque et redeundo necessarias, et quasdam. alias prò tuitione civitatis Constantinopolitanse, ne, Imperatore absente, a turchis et sarracenis forsitan expugnari posset, polliceremur. Et quamquam huiusmodi impensse nonnullis graves viderentur, nos tamen, animadvertentes quantus Dei honor et profectus Ecclesise, quanta exaltatio fidei orthodoxse, quantum incrementum nominis christiani, quot millium animarum salus, quantaque utilitas et innumerabilia bona populo christiano hinc forent proventura, non solum ipsas impensas, sed et personas proprias fore exponendas dignum esse iudicavimus, spem ponentes in Domino, cuius ne- gotium agitur, et in caritate ac devotione fldelium, qui, dum talia intellexerint, subsidiis et auxiliis opportunis non deerunt. Si Christus, Deus noster, sanguinem suum, toto pretiosiorem mundo, prò nostra redemptione efFudit ; si, eius vestigia secuti, Apostoli atque alii sancti viri prò salute proximorum et incre- mento fidei, corpora sua morti libenter obiecerunt; quid nos facere oportet, a quibus nonnisi caduca huius mundi substantia efflagitatur? Si reges ac principes, prò recuperandis expugnan- disque civitatibus et oppidis, multo ampliorem summam. expo- nere soliti sunt; si denique, prò augendis facultatibus et vani- tatibus sseculi, se et sua multis periculis homines subiiciunt; et, ut exemplo utamur Salvatoris, quserens aliquis pretiosam mar- garitam, cum invenerit ipsam, vendit omnia bona sua et erait DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXXVII illam; nonne et Ecclesia Dei et universus populus christianus facere hanc impensam poterit et debebit, ex qua iiihil terrenum, nihil caducum, sed omnia quse supra memoravimus bona suc^ cedent? Si una dumtaxat anima Christo carior est quam totum mundi aurum ; nos, ubi millia millium salvanda sunt, avari aut negligentes videbimur? Consuevit aliquando Ecclesia, ad libe- randum de manibus infldelium. Terram Sanctam seu prò debel- landis hsereticis, indicere generale passagium convocareque reges et principes et alios bellatores, ut armis ista peragerent, nec non et prò aliis iustis causis ab omnibus christianis subsidiura postulare; atque, ut promptiores efficeret, donis spiritualibus plenariee remissioni^ peccatorum invitavit. Profecto, si veterum revolvantur historise, nulla unquam afFuit causa iustior quam ista est, nec prò qua christicolse omnes se et sua libentius ex- ponere deberent. Hic enim non solum ad recuperandam terram intenditur, sed etiam. millia millium aniraarum, prò quibus me- diocre subsidium. petitur, unde impensse grsecis promissse, sine quibus tam sanctum opus perfici nequit, inveniri possint. Quis igitur prò tanto universse Ecclesise bono, proque tanto animse suse merito, portiunculam rerum suarum, quas dono Dei obtinet, denegare audebit? 0 felicem et pretiosam eleemosynam, quse regnum cselorum promerebitur, et quse tantam fidei catho- licse utilitatem. dabit ! 0 beatum illum hominem, quem Dominus ad tam sanctum opus inspiraverit ! Hunc quidem, sicut scri- ptum est, in die mala liberabit Dominus. Licet autem, ex debito christianse professionis, quisque ad hoc sanctum negotium prò viribus contribuere ac subvenire obnoxius sit, nihilominus, ut eo libentius omnes faciant quo se hic et in futuro sseculo peramplius remunerandos fore intel- lexerint, decrevit hsec sancta synodus, universalera reprsesentans Ecclesiam, sponsam Christi, affluenter aperire spirituales thesau- ros, quos ipse Salvator ascendens in cselum sibi reliquit. Omnibus igitur christifidelibus utriusque sexus, qui ad hoc sanctum opus tantum contribuerint quantum quisque una in- tegra hebdomada prò suse personse ac familise, si eam habuerit, refectione exponit, vel, si de propriis viveret, exponeret; reli- giosis quoque, prò quibus conventus suus aut superior, vel alius, ìuxta prcsdictam rationem, erogaverit, omnium suorum peccatorum, de quibus corde contriti et ore confessi fuerint, eCXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA auctoritate omnipotentis Dei et de eius misericordia confisi, illam plenariam remissionem impartitur semel in vita et semel in mortis articulo, quam Ecclesia concedere solet omnibus eun- tibus Romam tempore iubilsei, vel crucesignatis ad recuperatio- nem Terrse Sanctse tempore passagli generalis, et in retribu- tionem iustorum salutis seternse pollicetur augmentum. Ita tamen, quod per annum integrum, si vixerint, singulis sextis feriis, impedimento cessante, aut, si dictis sextis feriis ex precepto Ec- clesise, regulari observantia, iniuncta poenitentia, voto vel alias ieiunare teneantur, una alia die singularum septimanarum eius- dem anni qua ad ieiunandum non sunt adstricti, ieiunent, aut, ad iudicium sui confessoris, in alia pietatis opera commutent ; ac etiam eadem die qua ieiunabunt, vel, ut proemittitur, ieiu- nare deberent, si sint clerici, septem psalraos vel missam; si laici, septem paternoster et septies avemaria dicere sint adstri- cti, vel alia pietatis opera, iudicio sui confessoris, agant. Quod si conventus tales sint qui nihil in communi possideant, vel alise personae victum vera mendicitate quserentes seu alias con- tribuere non valentes, ne, huius spiritualis muneris sint exper- tes, si ultra ieiunium, ut prsedicitur, observandum, singulis diebus unius anni prsedictos psalmos et missam, si clerici; si laici, prsedictas orationes, cessante legitimo impedimento, eo modo quo supra exprimitur supplendo dixerint, vel alia pietatis opera, sui confessoris iudicio, ut prsemittitur, exercuerint, ac prò felici huius negotii consummatione Deum suppliciter exoraverint; eam- dem plenariam remissionem consequantur. Erogantibus autem ad idem opus quantum una die prò se suseque familise expen- sis expenderent, vel, si de propriis viverent, exponerent, septem annos et totidem quadragenas de iniunctis sibi pcenitentiis elar- gitur. Et, ut hi omnes ad huiusmodi Indulgentise gratiam aptiores existant, omnibus sacerdotibus ssecularibus et regula- ribus alias discretis, quos in confessores prò huiusmodi conse- quenda Indulgentia elegerint, indulget, ut, confessionibus eorum auditis, ipsos a quacumque excommunicationis, suspensionis et interdicti sententia, a iure vel constitutione, seu etiam non no- minatim sed generaliter ab homine lata, et a quibuscumque aliis propter quse etiam sedes apostolica esset merito consulenda, imposita satisfactione et restitutione iis quorum interest facien- da, salutarera iniungant poenitentiam, et debite absolutionis, in DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXXIX foro pcenitentiali dumtaxat, in forma Ecclesise, beneficium impen- dant. Quam satisfactionem et restitutionem, si infra terminum a confessore statutum facere neglexerint , huiusmodi Indulgentia in nullo suffragetur. Ac cum clericis super irregularitate occulta, alias quam ex bigamise vel homicidii voluntaria causa contracta, dispensent. Super votis vero peregrinationis seu abstinentiae aut aliis similibus, quse ipsi fìdeles emiserint, etiamsi ultra marina aut alia loca, seu limina sanctorum Petri et Pauli ac lacobi apostolorum, visitare voverint, seu alias non impletis, dispen- sandi, eisdem confessoribus etiam facultatem concedit; ita ta- men quod ipsi, cum quibus taliter dispensari contingat, expen- sas quas ad loca huiusmodi vel prò aliis votis implendis, iuxta ipsorum confessorum taxationem, fecissent, ad hanc causam con- tribuant. Et ut nulla cuiquam peccati rubigo remaneat, vult et indulget hjec sancta synodus, ut quicumque, ex usurario vel non debito qusestu, seu qualitercumque illicite aut indebite ali- quid percepisset, seu bona ablata aut qusevis incerta possideat ; si non extent vel ignorentur personse quibus facienda esset re- stitutio, aut res quascumque tenentes, cuiuscumque status vel religionis existant, in quorum detentione conscientiee eorum gra- vantur vel quse de iure ad pias causas per Ecclesiam deberent exponi; huiusmodi res et bona seu valorem, nec non et qui arma vel alia prohibita infìdelibus seu hsereticis portaverint, lucrum quod inde perceperunt ad hoc opus, iuxta suam et sui confes- soris conscientiam et extimationem, tradere teneantur. lubet insuper eadem sancta synodus, ut, habita huius Decreti notitia, omnes dicecesani in cathedralibus, collegiatis et parochia- iibus, in quibus eis visum fuerit, ac etiam Generales Ordinum mendicantium, in conventualibus ecclesiis eis subiectis, mox di- sponant, quatenus verbum Dei per prsedicatores idoneos ad popu- lum annuntietur, predictas Indulgentias publicando et fìdeliter exhortando ad subsidium in tam piissima causa impendendum. Quibus prsedicatoribus et prsedicationem audientibus, ac etiam omnibus aliis qui circa prsedictam extimationem subsidium ali- quod vel auxilium in hac re dederint, centum dies de iniunctis eis poenitentiis, singulis vicibus, in forma Ecclesise relaxat. Ne autem in coUigendis ac conservandis pecuniis fraus aliqua committatur, ordinat sancta synodus, quod, in qualibet ecclesia cathedrali, in civitatibus ; in oppidis vero et aliis locis, in princi- ;eCX.XX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA .pali ecclesia, unus cippus, truncus, vel capsa ponatur, ubi, tam- quam in gazophylacio Domini, quilibet pecunias erogandas, ac incerta et oblata seu illicite qusesita, reponere possit et debeat. Cuius sint tres claves, quarum unam teneat episcopus, vel cui volùerit ipse committere, prò quolibet trunco in omnibus locis civitatis et dicecesis ; Capitulum aliam in catbedrali, prselatus seu rector in principali; tertiam timoratus aliquis vir, quem civi- tas, oppidum, seu locus deputare volùerit : qui, diebus per eos statuendis, talem cippum, truncum vel capsam, coram notario vel duobus fi4edignis aperiant personis, et pecunias ad Mas manus deponant; eas, sine fraude, diminutione vel contradictione, illi vel illis assignaturi, quos hsec sancta synodus ad hoc deputa- verit. Quod si, in campestribus locis vel alibi, periculum seu detrimentum in conservatione pecuniarum per modum superius expressum verisimiliter timeretur, dicecesani, vel ad coUigendum huiusmodi pecunias ab hoc Concilio deputandi (prout magis expe- diens visum fuerit) utiliter provideant. Quicumque autem., etiamsi pontificali aut regali prsefulgeat dignitate, fraudem, furtum, sive rapinam., circa prsedictas pecunias, seu impedimentum ex propo- sito et malitiose in hoc sanctissimo opere fecerit; ultra indi- gnationem omnipotentis Dei et reatum summi sacrilegii, sen- tentiam excommunicationis incurrat, a qua, nisi prius facta ple- naria restitutione et impedimento sublato, absolvi non possit. Vult autem hsec sancta synodus, quod, elapso biennio a die prsesentis Decreti, prsedictse Indulgentiae ac facultates nemini concedi valeant, prseter quam in mortis articulo quoad illos qui infra biennium (ut superius dictum est) contribuerint; quod- que personis illis, quse, sub spe huius gratise et Indulgentise, aiiquid commiserint, in nullo huiusmodi , gratia ac specialis con- cessio suffragetur. Et quia difficile foret prsesentes litteras sin- gulis exhibere, decrevit hsec sancta synodus, ut earum transum- pto, manu publica, aucto ritate archiepiscopi in tota provincia, et Ordinarii in sua dioecesi, proprio sigillo m.unito, tamquam lit- teris originalibus piena fìdes in omnibus adhibeatur. Datum Basilese in sessione publica huius sanctse synodi, so- lemniter celebrata in maiori ecclesia Basiliensi, xviii kalendas maii, anno a nativitate Domini 1436. LXXXV. (Maggio (?) 1436). Relazione succinta delle trattative praticate fino al presente tra il Santo Padre, il Concilio di Basilea ed i greci, per il ristabilimento dell'unione. Si discorre specialmente dell'infelice riuscita della missione dei cardinali di Santa Croce e di San Pietro, i quali eransi recati a Basilea da parte d'Eugenio IV per indurre i Padri a procedere senza ri- tardo all'elezione della sede del nuovo Concilio, la quale fosse accessibile al Papa (che per causa di salute e d'altri gravissimi ostacoli non poteva allontanarsi molto da Roma) ed accetta ai greci. Sperava il Pontefice poter colla sua presenza ritrarre i Basileesi dalla funesta via in cui s'erano messi e risparmiar così i mezzi del rigore '. (Bibliot. Laurenz.^ Cod. Stroz. 33, e. 122). Dudum sanctissimus dominus noster, in minoribus consti- tutus, considerans quantum Deo grata extitisset unio orientalis Ecclesie cum occidentali, ut, sicut unus Deus per utramque Eccle- siam recognoscitur, ita sub unius fidei unitate, integritate ac re- ligione veneretur ; ante plurimos annos rem hanc, etiam tempore felicis recordationis domini Martini, promovere curavit, etiam propriam personam ad huius rei executionem offerendo, minime '«.... Videns ergo Sua Sanctitas haec omnia pietatis et humanitatis officia nequa- » quam Patres illos retrahere ab incepto, nec amplius patientiam suam valere in talibus ; » cum Illa omnia, si voluisset, apostolica auctoritate potuisset annullare vel nulla decla- » rare, et via ordinaria providere ne quid sedes apostolica detrimenti pateretur; tamen, » quia Sanctitas Sua scandalum formidabat, et ut nullum patientise genus prajtermitteret, » statuii adhuc viam illam non attentare, sed omnia prius experiri. Cogitans ergo Sua » Beatitudo, quod, si Concilium esset in uno loco, et in quo Sanctitas Sua posset commode >• interesse (attenta conditione et mala valitudine personse suse, quee longa itinera pati » non potest), sperabat haec omnia mala et pericula cessare posse, et per suam prsesen- » tiam reparari. Suadebat Suee Beatitudini conventionem hanc, nedum necessitas ipsa >' rerum istarum male gestarum reparandarum, quam Conciliummet petere debuisset, sed » ipsa grsecorum reductio, de qua nunc agitur, prò qua facienda, prò maiori diguitate et » firmitate, prsesentia Beatitudinis Sufe est plurimura necessaria. Accedebat, quod ipse grffi- » corum imperator et patriarcha cum maxima instantia petebant prfesentiam Summi Pon- » tificis in Concilio, et prò hoc ipso apud Dominum ipsum Concilium supplicarent. Decrevit >' ergo Sua Sanctitas, prò hac conventione mutua et in loco Sute Sanctitati accommodo » impetrando, mittere ad Concilium reverendissimos patres, dominos cardinales Sanctse » Crucis et Sancti Peiri, apostolicfe sedis legatos, firmiter sperans eos tam necessaria et » toti christianitati accommoda non multo labore irapetraturos .... » (Vedi il libello apologetico in favore d'Eugenio IV, riportato dal Rainaldi, anno 1436, n. 2-15: In hoc li- bello continentur fere omnia quce in Concilio Basileensij ex quo inchoatum est usque ad kalendas iimii 1436, attentata sunt cantra dominum Eugenium papam IV, et contra decreta Sanctorum Patrum.j et contra laudabiles consiietudines aliorum Conciliorum sanctorum^. n. 11, 12). CCXXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA parcere intendens laboribus nec expensis ad honorem solius Dei omnipotentis. Postmodum vero, assumpta Sua Sanctitate ad apostolatus apicem, continue in mente revolvens qualiter hoc ad effectum deducere posset, ut illa pretereantur, accedentibus oratoribus serenissimi domini imperatoris Constantinopolitani et reveren- dissimi domini patriarche ad Suam Sanctitatem, una cum sacro Collegio, etiam tunc presente et in istis rebus assistente sere- nissimo domino Romanorum imperatore, variis bine inde pra- cticatis, oratores predicti in hoc perstiterunt, ut conventio ex utraque Ecclesia in civitate Anchone fìeret in numero copioso, in qua interessent predicti imperator Constantinopolitanus, ra- tione cuius, ut patuit ex petitione dictorum oratorum, maxime expense requirebantur et multe difficultates emergebant. Propter quod per s. d. n. Maiestatem, Roman, et sacrum Collegium, dictosque ambassiatores visum fuit, et ita conclusum prò tunc tractatum huiusmodi et ad ipsos dominos imperatorem Constan- tinopolitanum et patriarcham intimare difficultates, et melius intelligere eorum fìnalem intentionem; iuxta quam determina- tionem fecit dominus noster. Ubi, multis disceptationibus hinc inde habitis, deliberaverunt domini Imperator et Patriarcha, quod magis expedite et expensa minori res habent effectum, si dominus noster sanctissimus Con- stantinopolim mitteret unum legatum sedis apostolice cum mul- tis et notabilibus prelatis ac doctissimis viris, maxime in iure divino, et ibi, habita disputatione, prout alias in sexta synodo factum erat, veritate comperta, utraque Ecclesia illam veritatem amplecteretur, et sic optatus haberetur effectus. Hoc utique re- lato domino nostro, nimis affecto quantocius videre flnem opta- tum et tamdiu a Sua Sanctitate perquisitum, valde placuit ; prò executione cuius transmisit ad prefatos dominos Imperatorem et Patriarcham iterato prò habenda prò conclusione certorum capitulorum ad rem istam bene pertinentium. Predictus tracta- tus et modus summe placuit patriarche armeniorum et impera- tori Trapesundarum ; nam, statim ilio audito, obtulerunt in ilio consensuros et ipse Patriarcha obtulit omnino in propria per- sona tunc Constantinopolim accessurum. Verum, dum predicta tractarentur, ante conclusionem tamen eorum., dominus imperator Constantinopolitanus et patriarcha, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXXXIII multum sollicitati per aliquos oratores sacri Concilii, quos mi- serat ad ipsos, transmiserunt quosdam oratores ad ipsum sacrum Concilium circa fìnem mensis iunii anni mcccc '. Qui cum ipso Concilio, ilio instante, Inter alia concluserunt, ut dicti domini Imperator et Patriarcha, prò dieta unione tractanda et divino munere consequenda, transferrent secum aliis de obedientia sua ad aliquem locum Ecclesie occidentalis declarandum per sacrum Concilium ex nominatis per ipsos ambassiatores qui ad Basileam iverant transeundo per Ungariam, ut clarius omnia ista et alia patent ex Decreto desuper facto, ad quod referendum est. Hoc quidam facto, sacrum Concilium predictum transmisit ad san- ctissimum dominum nostrum quemdam venerabilem suum orato- rem, supplicando et requirendo ut conclusioni sic facto cum dictis oratoribus consentire vellet. Quo audito et intellecto, quodam- modo obstupuit Sua Sanctitas, ut, in re tam gravi, ad talem conclusionem processisset, nedum ipso irrequisito, sed penitus inscio, subdens, ultra, quod forte Inter oratorem Sue Sanctitatis et prefatos dominos Imperatorem et Patriarcham., de conclusione huiusmodi penitus ignaros, alia fìeret, prout factum fuisse re- pertum extitit, ut ex predictis dare patere potest, nec dubium quin ridiculum fuerit aliquale, quod in re tanta, uno et eodem tempore, tam varie conclusiones habite fuerint non sino scan- dalo. Dolebat etiam quia videbat executionem rei tam peroptate multo amplius difficultatam ex conclusione in Basilea habita, quam ex illa que fuerat de mittendo legatum, prout etiam acte- stabantur omnes viri docti et in rebus bene gerendis experti. Tamen, omissis predictis rationibus et pluribus ad contra- rium hortationibus, ultra supplicationes ad idem, seposita sua deliberatione, annuebat conclusioni facte per ambassiatores pre- dictos, principaliter propter evitare scandalum, cuius rei semper cura sibi fuit; quod fuerat utique circa finem mensis novem- bris anni predicti. Postea, de mense ianuarii subsequentis, reversus fuit orator sanctissinii domini nostri cum oratoribus prefatorum dominorum Imperatoris et Patriarche cum facta conclusione, prò cuius exe- cutione transmiserat, videlicet de legato etc. ; petendo cum ma- gna instantia, ut illam conclusionem ratificare vellet et ratifi- ' Leggi: 1434. CCXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA caret et approbaret per suas licteras apostolicas. Quibus Sanctitas sua respondebat, quod libenter annuisse! petitioni illorum in personis tran smittenti um ni obstaret quod per alios oratores ipsorum dominorum Imperatoris et Patriarche alia conclusio ha- bita fuerat cum sacro Condilio, prò qua fuerat requisitus ut illi conclusioni consentiret ; quod et fecit propter vitare scandalum, et alias rationes de quibus supra ; licet illa conclusio quam. de- ferebant aptior multo sibi videretur, propter multas rationes quas deduxit, et, inter alias, quia expedita magis cum minori expensa, magisque secura provincie grecorum, que sic premitur a turchis cotidie, et etiam cum minori labore. Nichilominus gra- tum sibi fuerat, si volebant ire ad predictum sacrum Concilium et cum ipso tractare, ut Patres illius annuerent conclusioni quam deferebant. Nam in illum eventum oiferebat libenti animo concurrere cum. ilio, et sic confirmare quod petebant. Quod si facturum. libentissime offerebant, et ita iverunt. Quibus accedentibus et istantibus, etiam facta declaratione ex parte domini nostri de hoc quod melius sibi videbatur, vi- sura fuit prefato sacro Concilio remanere in conclusione prius facta cum. aliis oratoribus, quando ymmo bona cum instan- tia requisiti fuerunt isti secundi oratores, quod et ipsi concur- rerent cum conclusione habita cum primis, et illi acquiescerent ; quod et fecerunt. Deinde ipsos remisit ad prefatos dominos Imperatorera et Patriarcham , cum quibus et aliquos ex suis suppositis transmisit sacrum Concilium oratores ad obtinendum a predictis dominis Imperatore et Patriarcha ratifìcationem conclusionis ibidem facte. Intelligens autem predicta dominus noster, merito cogitavit ex debito sibi incumbere ut mitteret ad sepefatos dominos Im- peratorem et Patriarcham narrare ppocessum rerum gestarum, ne forte cogitarent varietatem conclusionis suo processisse de- fectu, et ultra nos informaret, quod habita conclusio in sacro Concilio per suos oratores, etiam Sue placebat Sanctitati et in illa consenserat, et hoc presertim ne^ si forte illud intimare neglexisset, fuissent Imperator ipsi magis remissi ad continuan- dum materiam de qua agebatur, extimantes forte Suam. Sancti- tatem deseruisse. Verum, quod ad tractandum de loco, cum. de nullo certa fuis- set terminatio habita, licet plura fuissent nominata, intimari DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXXXV fecit quod, etsi omnia grata sibi forent, nichilominus si con- tingebat aliquem eligi in Italia, ad quem posset se commode conferre, paratus erat cum sacro Collegio et prelatis sequen- tibiis roraanam curiam personaliter interesse, et, quantum pos- set, omnes favores possibiles rebus in illis prestare, suadendo semper dictis dominis Imperatori et Patriarche , quod bene cogitarent et deliberarent, cum omnis via illis grata si pla- ceret, tantum res ad optatum finem perducerentur, cum ille forent fines sui intenti. Deinde, omnibus expositis ab oratori- bus sacri Concini suisque, et auditis que tam pie fuerant ex parte domini nostri narrata, domini Imperator et Patriarcha consenserunt in conclusionem habitam in sacro Concilio et po- stea per sanctissimum dominum nostrum approbatam, de qua supra; sed cum multa instantia rogarunt et petierunt, ut eli- geretur aliquis locus ex maritimis, in quo universalis syno- dus celebraretur, ut necessario congregandi de partibus illis possent sine magnis difBcultatibus et incommodis ibi venire do- minus Imperator et Patriarcha, et maxime dominus Patriarcha, qui multum est infirmus et antiquus, plerique patres. Quod et optabant precipue, ut et ibi foret sanctus dominus noster, cuius presentiam ibidem maxime necessariam esse dicebant, et cum lit- teris suis deprecabantur et obsecrabant Suam Sanctitatem quam pluriraum, ut sine mora deliberaretur de loco et festinanter, et, quantocius hoc statutum fuisset, tanto gratius, ut in litteris suis clarius annotatur. Que animadvertens diligenter dominus noster una cum sa- cro Collegio, prò sollerti executione predictorum de concilio ' venerabilium fratrum suorum duos legatos de latere suo curavit ad sacrum Concilium sepedictum, velut angelos pacis transmit- tendos cum amplius ^ facultatibus, ne quid ex parte sua deesset ad servandum pacem et caritatem inter Suam Sanctitatem et sa- crum Concilium ; videlicet reverendissimos patres et dominos, dominos Nicolaum Sancte Crucis in Iherusalem et lohannis ti- tuli Sancti Petri ad vincula, sancte romane Ecclesie presbiteros cardinales, cum omnimoda potestate etiam concordandi de loco, et illum assecurandi omni ex parte,, si forte contingeret posse fieri ex parte sanctissimi domini nostri et sacri Concilii predictorum : ' Forse Consilio. ' Forse amplis. CCXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA exhortando predictos bonos patres, ut, actenta pietate causse, non obstante intemperie aeris et indispositione viarum, hoc onus propter Deum. solum acceptarent, et ad iter se ponerent. Qui patres, cognoscentes piam affectionem domini nostri, ex predictis, et sanctum propositum suum ad felicem consumma- tione illorum sanctorum operum a que sacrum. Concilium con- gregatum extitit, ut apparuit ex adhesione per ipsum facta et pluribus aliis suis bonis gestis, obtulerunt se promptos et pa- ratos, non obstantibus quibuscumque discriminibus ad exequen- dum. ea que Sua Sanctitas demandabat. Et sic, in Christi nomine proficiscentes, Basileam applicue- runt. Ubi dum fuerint, post habita colloquia de pluribus, tan- dem, descendentes ad materiam. grecorum, cum instaret tempus de loco unionis habende eligendo, satis ex parte sanctissimi domini nostri penes sacrum Concilium institerunt, ut conve- niretur de loco in quo posset interesse dominus noster, ut greci optabant, asserentes presentiam suam summe necessariam ; etiam valde optare quod cito electio de ilio fieret. Quam electionem amplius fieri sic optabant, ne greci predicti occasionem capta- rent se retrahendi, ut per tempora retroacta visum est. Et quia, prò expeditione conventionis grecorum, magna pecunia esset necessaria prò expensa illorum et galearum ad eos conducen- dum et prò victu illorum et conducendis prelatis, magistris et doctoribus, multisque aliis necessariis et utilibus fiendis, providendum.que de securitate Concilii in loco eligendo, tam prò ipso loco quam prò circumstantibus, non dubium quin, firmato loco et convenientibus in unum, sanctissimo domino nostro et sacro Concilio, multo facilius modus haberetur ad pecuniam recuperandam, quam si protrahatur. Ad quam rem peragendam exhibebant dominum nostrum promptum et para- tura omnem operam daturum. Et quia fuerat positum in me- dium, quod, mediantibus Indulgentiis, posset provideri, nusquam ille modus visus fuit congruus Sue Sanctitati, ut ab experto visum. est in subsidio redemptionis a captivitate dare memo- rie regis Cipri, et in subventione conventus Rodi centra im- peratorem tartarorum et alios infideles; ex quibus magnum scandalum ortum et subsidium parvum. habitum. Et multo plus etiam hodie timendum, actentis guerris, quibus ferme tota chri- stianitas turbatur, conventioneque facta, aliter et aliter provi- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXXXVII deretur per sacrum Concilium, presidente domino nostro, illis tribus, prò quibus congregatum est, quam in absentia, et signan- ter generali reformationi tamdiu desiderata, sic quod verisimi- liter per totum mundum acceptaretur et observaretur. In su per offerebant predicti domini legati patribus de sacro Concilio, quod si tamen vellent dare Indulgentias, ut dominus noster morem gereret sacro Concilio, paratus erat concedere (iuxta observatio- nem sanctorum patrum Romanorum Pontifìcum, et ritum hacte- nus in universali Ecclesia observatum) plenarias per totum mun- dum, proviso tamen diligenter quod pecunie, provenientes ex concessione illarum, tantum ad usum reductionis grecorum con- verterentur, et non alias. Rogantes et cum instantia petentes, quod omnia supradicta, tanquam rationabilia, acceptare vellent et amplecti prò quiete et pace universalis Ecclesie, et executione felici. Ex predictis inferebant non esse necesse ipsis dominis de Concilio procedere ad Decretum aliquod super Indulgentiis, ad quod plurimum festinabant : sed opus fore convenire de loco, ut supra premittitur, tanquam de necessario fundamento et prin- cipio ad omnia predicta recte peragenda, et sine quo ad nullum bonum successum posse perveniri dubitabatur. Addebant prefati domini legati, prò declaratione et confìrmatione predictorum, iam aliquos sperantes consequi comoditatem., si locus cum ipsis eligeretur, offerre mutuo quadraginta milia florenorum, et de- cem milia prò satisfactione pecuniarum transmissarum in Con- stantinopoli per sacrum Concilium cum oratoribus suis anno preterito, ac etiam armare quatuor galeas grossas ad conducen- dum dominos Imperatorem, Patriarcham et alios grecos, qua- rum galearum expensa ascenderet bene ad decem milia ducato- rum. Pro quibus omnibus statim offerebant dare banchum per bonos et idoneos mercatores : et Deus novit, quando cura Indul- gentiis poterunt haberi. Et ex quo talis oblatio prima vice facta extiterat, satis verisimiliter creditur, quod, practicam conti- nuando, maior summa fuisset oblata. Quibus omnibus non obstantibus, ne dicamus spretis, contra voluntatem horum. dominorum legatorum apostolice sedis et presidentium ipsius domini nostri, prefati domini de Concilio, prò habendis pecuniis ad unionem grecorum ut profìtebantur, quoddam Decretum publicarunt, in quo profìtebantur plenariam concedere Indulgentiam omnibus certo modo contribuentibus CCXXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ad opus illud, in sessione publica, iuxta morem solitum, in qua, ut assertum est, tantum xxxrii mitrati fuerant, ex quibus xiii fuerunt abbates. Non dubium, quod, penes ipsam Sanctitatem domini nostri, fuissent et essent hodie mitrati multo et multo plures, ex patriarchis, archiepiscopis, episcopis, abbatibus et aliis prelatis infulatis, ex quorum Concilio multo plus fìrmatus fue- rat animus domini nostri, ut non concederet Indulgentias pe- titas. Quis enim considerare possit quod alio respectu non an- nuerit ipse dominus noster ad concedendum Indulgentias petitas, nisi propter rationes supra positas? Nullum quidem interesse particulare quovis modo Suam Sanctitatem movet, cum, afFe- ctans salutem animarum, quas omnes vellet salvas fieri, cotidie amplas et largas concedat Indulgentias. Post hec om.nia sic peracta, cum prefati domini legati pluries instetissent, si quid in rebus predictis et circa illa vellent di- sponere, vel aliud intelligere potuerunt nisi quod, omissis omni' bus, tantum intendere vellent ad transmittendas litteras super Decreto, sic per eos publicato, ad diversas mundi partes, et la- borare prò illius debita et prompta executione. Quid autem *postea sequi debeat ignoratur; sed Altissimus exorandus est, ut omnia semper in melius prosperentur, in aug- mentum fldei catholice, pacis et quietis fldelium, et bene refor- mationis totius christianitatis. LXXXVI. (3 luglio 1436). La Signoria fiorentina t'a caldu istanze ai Concilio di Basilea perchè voglia sceglier Firenze a sede del futuro Concilio; espone i pregi e le comodità che Firenze offre a pre- ferenza dell'altre città italiane, ed accetta le condizioni poste dal Concilio di Basilea. (Arch. di Stnt. in Fir., Riformagionìj filz. 34, clas. 10, distinz. 1, p. 56). Sacrosancte synodo Basiliensi. Reverendissimi in Christo patres et domini, post humilem recommendationem. lam pridem, audientes mirabilia et fructuosissima opera sa- crosancte synodi Basiliensis, incredibili affectione, imo potius de- votione, erga illam infiammati eramus. Quis enim non admi re- tur illius opera? Quis non ad celum laudibus extollat? A qua conspiciat usque adeo pestiferas hereses amputatas, ac sanata tam periculosa populi vulnera : a qua etiam prolapsa per multa sanctiori disciplina correpta ac deformia reformata esse videa- mus. Quid dicemus de pace atque concordia christifidelium, ab eadem synodo multis laboribus procurata? Quid de nefariis bel- lorum turbinibus, aut sublatis omnino aut certe consopitis? Fa- temur nos quidem prò huiusmodi sollicitudinibus atque curis, prò huiusmodi operibus ac beneficiis in populum christianum collatis, omnes teneri atque debere sanctissimam. synodum preci- pua reverentia devotioneque complecti. Nunc autem, cum anelet eadem sacrosancta synodus circa reductionem unionemque grecorum, ex eadem. officina caritatis et sapientie ac beneficentie manat, ut, ad ceteros labores prò communi utilitate susceptos, hoc unum opus vere laudabilissi- mum superaddatur. Ad quod quidem conficiendum, si dignabitur sacrosancta synodus urbem nostram prò loco, quemadmodum orator vester asserit, acceptare, gaudebimus nos quidem tan- quam participes atque coadiutores tanti boni. Et profecto afìir- mare audemus, nullum in tota Italia locuni magis idoneum ad tantam rem confìciendam reperiri posse, quam civitatem nostram, CCXL PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tum propter animos nostrorum civium, mirabili devotione erga eamdem synodum affectos, tum propter capacitatem loci, tum propter opportunitatem situs, tum propter ubertatem et abun- dantiam rerum ad vitam pertinentium, ac, super omnia, propter securitatem ac Ubertatem. Et de afFectione quidem nostra, satis superius dictum sit. De capacitate vero loci, quod attinet disputare ? cum sit civitas no- stra spatiosa et ingens, atque piena splendidissimorum edifìcio- rum, infinite quasi multitudinis capacium. Situs autem oppor- tunitas maior reperiri non posset, cum sit terra marique ac- cessibilis. Duobus siquidem maribus Italia cingitur, quorum al- terum territorio nostro pertingimus, portumque in eo habemus inclitum et famosum ; ab altero vero litore non ultra viginti passuum milibus cum territorio nostro distamus: ut si greci per superius mare, quod est illis aptius, venire velint, et vel Ravenne vel Arimino suis navibus aplicare, propinquum sit territorium nostrum, ad eos suscipìendos; sin per inferius mare adventare malint, in portum nostrum. Pisanum statim descendent. Abundantia vero rerum summa est, cum et maria undique multa importent, et territorium habeamus uberrimum tritici, olei vinique optimi, ac ceterarura omnium rerum in primis abun- dans; tantaque latitudo est territorii nostri, ut supra centum milia passuum quoquo versus extendatur, habemusque in eodem. terri- torio oppida permulta et aliquot urbes longis spatiis Inter se di- stantes, quarum unaqueque sufficiens esset, si forsan aliquam ob causam expediret Concilium recipere atque optime alere. Securi- tas autem precipua nostris in locis est propter Ubertatem civita- tis, que nullius domino paret, sed se ipsam in iustitia et equitate gubernat, neque cuiquam patitur violentiam inferri. Hac igitur fiducia inducti, quam. large et afi'ectuose respon- derimus prestantissimo viro domino Guaspari de Perusio, ora- tori vestro, super hac materia ad nos misso, reverendissime patemitates vostre ab eo poterunt intelligere. Nam et securita- tes postulatas pienissime dedimus, et circa summam septuaginta milium florenorum ab eo requisitam, quoniam ipse mandatum non habebat, parati erimus, cum assignamentum. et cautiones ad hoc oportune prestabuntur, quod postulatur efficere. De ce- teris autem, que pertinent ad pretia rerum et taxationes domo* rum, et alia huiusmodi, larga manu permisimus atque conces- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCXLI simus ; recordantes quod iara sepius curia romana fuit in civitate nostra, et semper curiales invitissimi et contra eorum desiderium recesserunt; ita se bene tractatos in illis rebus per experientiam cognoscebant. Quod multo magis nunc facere parati sumus. Data Florentie, die 3 iulii 1436. VOL I. p LXXXVIL (3 luglio 1436 ). Lettera di ringraziamento della Signoria fiorentina al cardinale. . . ' per il favore da esso mostrato a vantaggio di Firenze nelle trattative risguardanti il trasferimento del Concilio. {Arch. di Stat. in Pir., Riformagioni^. Clas. x, Distinz. 1, Cod. 34, p. 57). Domino cardinali (sic) Concilio existenti. Reverendissime in Christo pater et domine. Scribimus sacrosancte synodo super his que nobis exposuit egregius doctor dominus Guaspar de Perusio, eiusdem synodi orator, prout in ipsis litteris nostris vestra poterit reverendis- sima paternitas intueri. Et quia magno gaudio magnoque desi- derio adventum Concilii in hanc nostram civitatem expectamus; primo et ante omnia gratias agimus reverendissime paternitati vestre, que, ut ab eodem oratore percepimus, circa honorem et comodum nostre civitatis efficacissime operata fuit. Nec dubita- mus quin vestre exhortationes et oblationes de loco nostre ci- vitatis tanquam oportunissimo et optimo facte, sint per expe- rientiam laudes et commendationes habiture. Vos autem, reve- rendissime pater, de nobis ac de tota civitate nostra, tanquam de peculiaribus. filiis vestris, existimare ac disponere potestis, cum merito obligemur vobis prò tanta cantate. Data Florentie, die 3 iulii 1436. * Probabilmente il cardinale di San Pietro. LXXXVIII. (14 agosto 1486). La Signoria di Firenze scrive al Concilio di Basilea per offerire anche più nettamente r imprestito richiesto di settantaraila fiorini per le spese dei greci. Quanto allo stabilire le cauzioni ecc., vien data ogni facoltà ai cardinali di Santa Sabina e di San Pietro. Si rin- nova la preghiera che il Concilio degnisi accettare ed elegger Firenze prò gloria seìrijn- terna di questa città. (A.rch. di Stat. in Fir., Riformagioni^ Clas. x, Distinz. 1, Cod. 34, e. 65?). Reverendissimi in Christo patres et domini, post humilem racommendationem. Scripsimus nuper sacrosancte synodo per litteras duplicatas, ostendentes sinceritatem devotionis nostre, et quod gratissimum nobis foret quodque summi benefìcii loco acciperemus, si sacro- sancta synodus, quemadmodum nobis per oratorem su-um inti- mavit, civitatem nostram prò loco atque sede Concilii in hac laudabilissima reductione grecorum tractanda, et, Deo auctore, concludenda, recipere dignaretur. Verum, quia in eisdem litteris mentio fìt de summa septua- ginta milium florenorum. postulata, et dubia quedam possent apud mentes aliquorum exoriri; ad declarandam certifìcandamque eam partem offerimus assertive et expresse summam illam se- ptuaginta milium florenorum iuxta postulationem factam nobis per dominum Guasparem de Perusio, oratorem vestrum. Et rur- sus, quia de assignamentis et cautionibus faciendis prò restitu- tione eiusdem summe in litteris nostris fìt mentio; ad decla- randam quoque istam partem et omnem dubietatem tollendam, dicimus nos in reverendissimorum patrum J. Sancte Sabine legati et Sancti Petri ad vincula cardinalium declaratione remittere huiusmodi assignamenta et cautiones, remansuri contenti ad illos modos et ad illa assignamenta et cautiones, que per eosdem do- minos cardinales sufficere fuerit declaratum. Cum igitur pars ista pecuniarum nullum habeat dubium, ac devotio populi nostri erga sanctissimam synodum sit explorata et certa, et oportunitas huius loci tanta sit ut reperiri maior non CCXLIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA possit; humiliter supplicamus eidem synodo et omni prece in- stamus, ut dignetur, prò gloria sempiterna civitatis nostre, hunc locum acceptare atque eligere. Cuius quidem oportunitas tanta est, ut non sit facile maiorem reperire. Sive enim de situ que- ritur, duplicia maria oportunissime illi deserviunt, et a terra insuper habilissimus est; sive salubritas, nullo in loco amenior aer est, nullo purior; sive commoditas, nullo in loco spetiosiora et capaciora edificia reperientur cum templorum magniflcentis- sima amplitudine atque ornatu; sive habundantia ac bonitas rerum ad vitam pertinentium, nullo in loco prestantiora omnia. Quid dicemus de securitate ac libertate, que una res maxime per sanctissimam synodum ponderanda? Certe dicere audemus nullo in loco parem securitatem libertatemque reperiri, propter equalitatem civium et popularem gubernationem. Accedit etiam nomen et gloria civitatis nostre, que non est postrema neque obscura, sed profecto talis, ut illustrari a sanctissima synodo ac decorari a tanto cetu prestantissimorum virorum facillime pos- sit, et ipsa certe nonnichil dignitatis ac reputationis versa vice afferro. Quibus quidem rationibus, nomo, recto judicans, alterum locum civitati nostre in hac que tractanda est materia anteferret. Data Florentie, die 14 augusti 1436. LXXXIX. ( 14 agosto 1436 ) . Lettera della medesima Signoria ai rardiuali di Santa fab na p 'li ?an Pietro sullo stesso argomento. Ringraziamenti per l'opera da easi prestata. (Arc/i, di Stai' in Fir., Rifar magioni^ Clas. x, Distin; , 1, (Dd. 34, p. 66). Reverendissimi in Christo patres et domini. Si de agendis dignis gratiis reverendissimis paternitatibus vestris prò tantis beneficiis quanta Reipublice nostre conferre studetis, scribere aggrederemur, longa nimis verborum series foret a nobis explicanda. Sed nos, verba dimittentes, gratam sempiternamque memoriam susceptoram benefìciorum mentibus nostris defìxam perpetuo reservamus. Scripsimus autem prius sacrosancte synodo, que scribenda nobis videbantur per litteras duplicatas. Nunc autem, materiam accelerantes ac omnem du- bietatem resecare properantes, et simul fìduciam eximiam, quam in vestris paternitatibus habemus, ostendere volentes, iterato scribimus sacrosancte synodo magis assertive, offerentes sum- mam septuaginta milium florenorum iuxta requisitionem nobis factam, et in declaratione vestrarum reverendissimarum pater- nitatum remittentes assignaraenta et cautiones prò restitutione eiusdem summe septuaginta milium florenorum nobis facienda; remansuri contenti ad illos modos et ad illa assignamenta et cautiones, que suflScere nobis per vestras reverendissimas pa- ternitates fuerit declaratum. Insuper hoc reverendissimis pater- nitatibus vestris spetialiter dicimus, quod, etiamsi niaiori summa indigebit sacrosancta sjmodus prò confectione tanti boni quan- tum scilicet est reductio grecorum, parati erimus de illa subve- nire atque supplere, si modo eligi locum istum et hic tractari tantum bonum contingat. Quare reverendissimas paternitates vestras hortamur, roga- mus atque etiam supplicamus, ut, non tantum prò bono nostro, verum multo magis prò bono universali et prò tante rei con- fectione, velitis hunc locum nostrum promovere, quia nullus CCXLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA habilior, nullus aptior, nullus efficacior ad tantam rem confi- ciendam posset faciliter reperir! , neque in quo securitatem atque libertatem maiorem possit sibi sacrosancta synodus absque ullo dubio repromittere. Data Florentie, die 14 augusti 1436. xc. (as agosto U3<). Mandato della Signoria di Firenze ai cardinali di Santa Sabina, di Ssin Pietro q di Santa Cecilia, col quale si dà loro piena facoltà di accettare a nome della Signoria stessa i capitoli e le convenzioni in detto Mandalo contenute. [Arch di S(a(. in Pir., Mi/brmàiponi. Clas. x, Disf. 1, Cod. 34j e. 70<). No3 Priores Artium et Vexillifer iustitie populi et Communis Florentie, una cum venerabilihus Collegis nostris, soleraniter et ut moris est ad infrascripta deliberanda congregati : Actendentes ad cfuamdam expositionem ac requisitionem no- bis factam prò parte sacri Concilii Basiliensis per egregium doctorem dominuni Guasparrem de Perusio, eiusdem sacri Con- cilii oratorem ; et, quamvis illi ore tenus fuerit tunc presentia- liter datum responsum, ac etiam ipsi sacro Concilio scriptum fuerit per nos de perfecta intentione nostra; nichilominus, magis particulariter et cum ea que exigitur certitudine singula po- stulata declarare volentes, cum omni reverentia mandatum fa- cimus per presentes in reverendissimis in Christo patribus et dominis, domino J. Sancte Sabine, ac domino Jo. Sancti Petri ad vincula, ac domino L. Sancte Cecilie cardinalibus, protecto- ribus ac benefactoribus nostris singularissimis, dantes eisdem tribus, vel duobus eorum in concordia, plenam potestatem et auctoritatem, nostro nomine, infrascripta, de quibus particula- riter mentionem faciemus, acceptandi, ac, vice et nomine nostro, in casu quo Concilium ad civitatem Florentie transferri delibe- rari contingat, promittendi ac nos obligandi ad ea facienda et adiraplenda; promittentes, ex nunc, nos ratum habituros quic- quid per eos, vel per duos eorum, iuxta adnotationem infrascri- ptam, fuerit acceptatum atque promissum. Priraum enim, securitatem prò omnibus venientibus ad Con- cilium iam consessimus, et, si expediat, de novo in piena forma concessuri sumus. Preterea, salvumconductum prò grecis postulatura, in omni casu concedere p<^rati sup^us, iu^ta rfiquJiSÌtÌ9ne;B no^v§ fs-ctara. CCXLVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Circa taxationem autem pensionum domorum, et circa pretia rerum ad victum pertinentium, contenti sumus in discretione domini legati remittere, ut per eum detur forma talis que utri- que parti sit conveniens et honesta. Insuper vigintiquinque, vel usque in triginta habitationes prò grecis concedere ac dare contenti sumus gratis et absque ulla mercedis pensione. Item contenti sumus galeas duas grossas armatas, Constan- tinopolim mittendas prò advectione Imperatoris et Patriarche ac ceterorum grecorum, commodare sacro Concilio. Et insuper duas galeas subtiles armatas, que apud Constan- tinopolim remanere debeant, quamdiu imperatorem Constanti- nopolitanum et Patriarcam abesse contigerit. Et preterea Capitaneum unum cum trecentis balistariis, prò tuitione atque custodia civitatis Constantinopolitane perman- suris. Hec omnia, iuxta formam postulatam, concedere atque com- modare ipsi sacro Concilio contenti sumus, sumptibus tamen et expensis eiusdem Concilii, et de infrascripta summa, que mutuo postulatur, deducendis. Et quia prò suprascriptis galeis armandis atque mittendis, atque prò balistariis et Capitaneo supradictis, ac etiam prò mit- tendis pecuniis Constantinopolim tum prò Imperatore, tiim etiam prò sumptibus et expensis grecorum iuxta formam per sacrum Concilium datam, magna pecuniarum summa requiritur; con- tenti sumus prò confectione tanti boni (si expediat) usque ad summam septuaginta milium florenorum, iuxta formam requisi- tionis nobis facte per eumdem dominum Guasparrem oratorem, eidem sacro Concilio, in casu quo illud ad civitatem nostram transferri contingat, mutuare. Addentes etiam de nostra sponta- nea voluntate, quod, si opus erit de malori quantitate, usque ad summam centum milium florenorum, primis computatis, ei- dem sacro Concilio prò supradictis causis subvenire contenti sumus. Circa securitates vero et cautiones et assignamenta prò eis- dem pecuniis, quas nos mutuare continget, nobis restituendis, ■ contenti sumus modum. et formam cautionum et assignamento- rum in supradictis tribus reverendissimis patribus ac dominis cardinalibus, vel in duobus ipsorum remittere. DOCUMENTI E ILJLUSTRAZIONI CCXLIX Insuper, existente Concilio in civitate nostra, si opus erit, duabus vel tribus vicibus, prò expensis grecorum, quinque mi- lia florenorum prò qualibet vice, in summa centum milium flo- renorum computanda, mutuare contenti sumus, nobis restituenda cum sufficienti assignamento per sacrum Concilium ordinando. Que omnia prò declaratione voluntatis et intentionis nostre scribi iussimus, ac nostri sigilli impressione muniri. Datum Florentie, die 28 augusti 1436. XCI. (6 settembre 1436]. La Signoria dì Firenze spedisce al cardinal Cesarini un secondo esemplare del Man- dato riportato di sopra. (Arch. di Stai, in Fir., Ri for magioni ^ Clas. x, Distinz. 1, Cod. 34, e. 72 f). Reverendissime in Christo pater et domine. Scripsimus superioribus diebus ad reverendissimam paterni- tatem vei^tram. et ad reverendissimos patres et dominos, domi- nos Sancti Petri ad vincula, et Sancte Cecilie cardinales; mi- simusque Mandatum solemniter factum et in omnibus articulis clarum et specificum; dantes vestris reverendissimis paternita- tibus plenam potestatem etc, prout in ipso latius continetur. Ne igitur, aliquo impedimento vel casu, deficere possit huiusmodi Mandatum, duplicare illud per presentes constituimus. Itaque illud iterum. mittimus, quo nostra propensissima voluntas atque intentio sine ullo scrupulo sacre synodo innotescat. Data Fiorenti e, 5 septembris 1436. XCII. (30 ottobre 1436] La Signoria di Firenze prega i cardinali di Santa Sabina e di San Pietro a volerp siTientire presso il Concilio la voce, sparsa ad arte o per errore, che Niccolò Piccinino ab- bia invaso colle genti del duca di Milano il territorio della Repubblica. ( Arch. di Stat. in Fir., Riformagioni^ Clas. x, Dist. 1, Cod. 34, p. 83 ). Reverendissimi in Christo patres et domini. Deductum est ad notitiam nostram, quod nonnulli apud sa- crum Concilium famam divulgaverunt Nicolaum Piccininum cum gentibus ducis Mediolani territorium nostrum invasisse, ac perve- nisse cum vexillis suis usque ad portas nostre civitatis. Sive igitur ex calumnia sive ex errore huiusmodi famam divulgaverint, ne- cessarium. putavimus reverendissimas pàternitates vestras de veri- tate certiores reddere. Venit enim Nicolaus Piccininus cum omni robore ducis Mediolani in territorium civitatis Lucane, et a no- bis per litteras et nuntios rogando petivit ut transitum sibi per territorium nostrum concederemus, ut ipse duo milia equitum ad Franciscum Piccininum fìlium suum, qui est in flnibus regni Apulie, posset transmittere. Promittebat vero indemnitatem prò suis qui transmitterentur, et quod non amplius una nocte in nostro territorio moram traherent. Nos autem, utpote qui non satis de huiusmodi transitu confidebamus, magnificum. comitera Franciscum Sfortiam ac reliquas gentes nostras Nicol ao Picci- nino et suis opposuimus, aditus illos occupantes, per quos ve- risimiliter transitum ab eodem Nicolao et suis fieri oportebat. Quo facto, nec Nicolaus Piccininus sese movit de territorio Lu- cano, nec transire tentavit, veritus magnitudinem copiarum que sibi et suis per nos fuerunt opposite. Itaque sileant qui dicunt illum invasisse territorium nostrum. Neque enim intrare fines nostros ausus est, nec de territorio Lucano exivit, nec illum ipsum quem postulavit transitum po- tuit obtinere, obstantibus ac repugnantibus validissimis copiis nostre civitatis. Quare pàternitates vestras rogamus, ut velint CCLII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA de hoc ipso apud sacrum Concilium notitiam prebere, ne forsan aliqui astute ac maligne famam istam vulgaverint, ad opinio- nem civitatis nostre deprimendam. Data Florentie, die 30 octobris 1436. xeni. (17 novembre 1436). I^ettera di Giovanni di Ragusi al Concilio di Basilea, nella quale si parla della leti- zia con cui furono ricevute dai greci le Bolle del sinodo ratificanti le fatte promesse, e si an- nunzia esser tanta la buona disposizione dei medesimi, che, se oggi fossero qui le galere che debbon trasportarli in Occidente, si muoverebbero immediatamente ancorché sovra- stasse alla città un assalto dei turchi, ai quali Ja notizia delle trattative per 1' unione reca grande turbamento e fa macchinar nuove offese. Descrizione delle orrende carniflcine di cristiani, fatte dai turchi, e del miserando stato di quelli che rimangono sotto il loro giogo. L'Imperatore ed il Patriarca fanno studiare a gravi personaggi il modo di ristabilire 1' u- nione, evitando accuratamente tutto quello che può mantenere la discordia; ed esortano i Padri a fare altrettanto. I patriarchi d'Alessandria, d'Antiochia e di Gerusalemme fanno istanze al Sultano perchè permetta loro d'intervenire personalmente al Concilio, e, quantun- que vi sieno buone speranze, pure, a maggior cautela, hanno istituito Procuratori con pie- nissimo mandato. Due di essi son già arrivati a Costantinopoli. — Questa lettera fu letta nella Congregazione generale del dì 8 febbraio 1437. (Saar. Cono. nov. et ampi, coli., tom. xxix, col. 661. — Biblìot. Vatic, Cod. Palat. 597, p. 143). Reverendissimi in Christo patres et domini, domini mei prse- stantissimi, post humiles et devotas recommendationes. De mense septembris immediate prseterito, receptis literis sanctae synodi vestrae per nuntium ab illis de Medicis missum dictatis, per eumdem curavi de singulis occurrentibus in bis partibus sanctam synodum vestram informare ; videlicet de obitu bonse memorise venerabilis magistri Simonis Freron, magistri et consocii mei, de optima dispositione ad executionem eorum quse ad unionem Ecclesiarum Christi conclusa sunt serenissimi ìmperatoris romseorum, reverendissimi patriarchse et totius Ec- clesise orientalis : qualiter etiam cum maxìmo gaudio Bullas sanctse synodi vestrse, ratifìcationes eorum qu£e per vos promissa fuerant, susci piat: quse iterum replicare longum esset, et forte tsediosum. Tantum est autem bona voluntas et bona dispositio praedictorum, taliterque parati sunt, quod, si hodie galese essent hic, hodie intrarent et inciperent iter, etiamsi bellum ab istis nefandissimis paganis et infìdelibus turcis instaret civitati, quod Deus avertat. Qui, quantum turbati facti sint ipsi turcse et infideles de huiusmodi tractatibus unionis, et quanta cogitant quantaque ma- CCLIV PARTE PEIMA - SEZIONE SECONDA chinantur et disponunt adversus christianum nomen, Deus scit. 0 utinam, patres sanctissimi, unusquisque vestrum saltem ocu- lis cordis et spiritualibus cerneret quse ego miser, in his par- tibus constitutus, corporeis oculis quotidie et incessanter, non sine maxima amaritudine cordis et anxietate spiritus, video. Vi- deo enim quotidie etiam per istam civitatem (quia hic aliter Imperator in faucibus leonis constitutus facere non potest) prse- fatos infideles in miserabilem servitutem Machumeti fìlios sanctse matris Ecclesise, Christi sanguine redemptos, catervatim ducere ; intueor miserabiles gemitus ac ululatus captivorum; video hinc inde nomen Christi blasphemari, et abnegari fìdem eius. Et re- vera ssepius tot et tanta video et audio fieri in opprobrium no- minis christiani et in confusionem fìdei nostrse, quod potius vel- lem. mori prò nunc, quam videre qupe video et audire quse aures mese perhorrescunt. Et, ut aliquid particularius dicam : ecce, post illam magnse partis regni Hungarise flebilem populi depopulationem anno prae- terito factam, de qua alias scripsimus, nunc iterum, paucis ela- psis septimanis, contra maiorem Valachiara, spe cuiusdam vani adiutorii contra eosdem turcas rebellari (nam. antea solvendo eisdem turcis tributum in pace, more Ecclesise grsecorum, Christo Domino serviebant), qui, acies suas dirigentes ipsamque pene ad nihilum redigentes, innumerabilem populi multitudinem in mise- rabilem servitutem Machumeti adduxerunt: quos iam distrahi et vendi veluti pecudes video, et alios quidem diris ululatibus blasphemare, prae desperatione, Christum, et alios abnegare atque inter verbera et tormenta deflcere; quod maximae miserise est et pietatis. 0 si vidissent reges nostri, principes et alii utriusque status domini crudele spectaculum. et flagitiosum malum, quod, sestate prseterita, captis hungaris fecit fieri coram se hic Armu- ratus, dominus turcorum, Andrinopoli ad distantiam trium die- rum ab hac urbe in contumeliam. fìdei nostrse et christianorum, profecto accenderentur zelo domus Dei et fìdei, obliviscerentur iniuriarum confratrum et concivium. suorum., ab intestinis guer- ris deficerent, et armarent se atque in fervore spiritus proce- derent ad ulciscendam et vindicandam iniuriam Christi et gentis suse et sanctorum, et mallent potius mori quam tantam nomi- nis christiani ignominiam ferro! Nam, capta et interfecta ingenti multitudine hungarorum, dum victores cum prseda ad dominum DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLV suum reverterentur, dominus, vocata suorum multitudine in loco publico, apto et spatioso, prò ostentatioiie suse glorile et virtu- tis, et omnibus christianis qui in dieta civitate erant tam grae- cis quam nostris iussu eiusdem interessentibus, Tuverbei etiam, sive, uti vulgo dicitur, Taberlaui, tartarorum principis et domini, et multarum aliarum Orientis partium ambassiatoribus, voluit ut captivi hungarorum prsesentarentur, et prsedse secundum or- dinem. Igitur, baronibus primo, deinde nobilibus, deinde innu- meris aliis singulis cum equis et armis, et aliter, ut capti fue- rant, prsesentatis, novissime multos currus (quod abominabile est dictu et inhumanum) plenos capitibus mortuorum christifìdelium ssevissimi ministri crudelissimo principi obtulerunt ; qui, ut am- plius crudelitatem suam ostentasset et adstantibus christifìdeli- bus maius opprobrium inferret et horrorem, iussit singillatim dieta foetentia capita in medium multitudinis et ad pedes christia- norum qui aderant plerique proiicerentur; quse non solum cruore, sed etiam foetore maiorem adstantibus inferret abominationem. Quanta autem in tam miserabili spectaculo exultatio et laetitia in- fldelium fuerit, quantus gemitus, confusio et lacrymse fidelium, nee illi qui affuerunt fìdeles scirent aut vellent esprimere. Post lisec, ssevissimus prineeps adstantes alloquitur: Hse sunt, iniquit, primi- tiae hungarorum., quos, meritis et precibus sui maximi prophetse Machumeti, nobis Deus cseli condonavit, et speramus etiam, quod, iuxta eiusdem. prophetse oraeulum, non solum regnum Hungariae, sed et totius christianitatis residuum successive in potestatem pree- fati magni proplietse. Dei et nostram, nostrorumque successorum redueetur; et ipse Deus, qui, ad eultum et legem sui prophetse, iam p8ene totum reduxit orbem (narrans et designans psene totam Asiam, et totam Africam, et prò magna parte Europam eultui et legi Machumeti subdicatam et subactam), etiam id quod restat modicum sine difficultate reducet. Deinde ad ambassiatores Orien- tis, et pr£ecipue Tamberlani, qui ob aliquas inter eos componen- das differentias venerant, ait : Ecce (inquit, ostendens pulchritu- dinem et elegantiam, atque magnitudinem personalem captivo- rum, et armorum diversa genera et potentiam) cum q-uibus non hominibus, sed potius ferocibus et sjlvestribus bestiis pugnare quotidie et ineessanter habeo, prò augmento fidei et cultus ma- gni prophetse omnipotentis Dei. Nemo profecto orientalium prin- cipum, et prseeipue dominus noster et pater dominus Tuverbeus, CCLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA magnus tartarorum princeps et devotissimus magni profetae cul- tor, debet nos infestare, aut aliquam nobis inferre molestiam; qui- nimo, tamquam. pugnatori et propulsatori Dei omnipotentis, tìdei et ipsius prophetse maximi, omnis deberet omni possibili favore et adiutorio adsistere : et, circa hesc, magnum et longum fecit sermo- nem, variis linguis, iuxta gentium. quse aderant spectaculo mul- titudinem, interpretando. Quo finito, iussit ut pulchriores et for- mosiores, atque magis strenui captivorum, usque ad numerum duorum millium, segregarentur, et cum armis suis et equis, prò ut quisque captus fuerat in bello. In * quibus, trecentos am- bassiatoribus imperatoris tartarorum assignavit, volens ut ipsi ducerentur ad dominum ipsorum, et ostenderent cum quibus et qualis virtutis h.ominibus ipse quotidie prò cultu agendo ma- ximi prophetse pugnaret; ut ipsum per hoc mitigaret, et ad benevolentiam sui atque pacem induceret. Reliquos autem, ex preedictis duobus millibus, ad alios suse sectse principes Orientis, cum similibus verbis et sententia, divisim. transmisit; multitu- dinem vero reliquam captivorum, vilissimo pretio iubens venum- dari, duree et miserabili servituti subegit. 0 quam durum et miserabile, videre maritos a propriis uxoribus dividi, filios a parentibus distrahi, fratres et sorores cum inexplicabilibus la- mentis et gemitibus ab invicem separari, fortes et perfectae seta- tis viros et feminas pretio triginta turcorum, qui minus valent quam unus ducatus, vendi ! Prsedicta, sanctissimi patres, non semel tantum facta sunt, sed quotidie fìunt ; et, sicut anno prseterito de bungaris, ita nunc de Valachia factum est, et alias de albanensibus, bulgaris et greecis, aliisque christianee fidei nationibus, in maximam deso- lationem cbristianse religionis et fidei. Et revera, nisi per san- ctam synodum vestram occurratur, et cito, peramplius timendum est in futuro vere de regno Hungarise. Nam hic serenissimus princeps totam sui exercitus virtutem congregat, et ultimum, tam in Oriente et in Asia quam in Romania et Greecia, de potentia facit. Et iam^ paucis elapsis diebus, personaliter per Galiopolim transivit in Asiam ad congregandum exercitum, in Orìentem pro- fecturus; licet, ut consuevit, aliud simul et futuro vere, ut di- ctum est, ad Hungariam, nisi Deus illius dissipaverit Consilia, * Forse: Ex. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLVII et poteiitiam atque virtutem dextruxerit. Valde etiain timendum est ne, vere incipiente, propter displicentiam horum tractatuum, in hanc urbem irruat; quod Deus sua potestate non permittat! Paucis elapsis mensibus, videlicet in mestate prseterita, despo- tus Russile, propter redernptionem proprii dominii et patrise vexationem coactus, dedit in uxoreni. prsefato tyranno filiam suam virginem, quasi innumerabili quantitate pecunise. Nam in numerata pecunia eidem, quadringenta millia ducatorum, atque in vestibus et iocalibus filise, ac donis et muneribus datis prin- cipibus et servitoribus prsefati tyranni, dedit qiia3 ad minus ad ducenta millia ducatorum ascendunt. Quse profecto quantitas pecunise sufficeret in veritate ad expellendum prsefatum ty- rannum de tota Europa, ita quod nec reliquia? ipsius rema- nerent. Et hsec dispositione ' atque novis harum partium sufficiant ; quse utinam tali fervore spiritus a cunctis christifidelibus per- ciperentur, quali conscripta sunt ! Serenissimus hic imperator romseorum et reverendissimus patriarcha dederunt deputatos utriusque status, viros solemnes, qui, non super defensione partis ipsorum, sed super modo fiendse unionis cogitarent; exhortantes etiam me ut vestris paternita- tibus scriberem ad similiter faciendum.. Quotquot enim., inquiunt, usque nunc scripserunt utriusque partis, ad manutenendam di- scordiam et fovendum schisma in partes suas intentiones et operas suas direxerunt. Utique nos, qui concordiam. et unionem desideramus, et prò ipsa tanto tempore laboramus, facere debe- mus, ut. sicut corde desideramus pacem, ita ipsam. et verbis et scriptis atque operibus procuremus. Mirum est enim nunc et valde deflendum, quod, propter duas propositiones, quae videlicet, ut ipsi dicunt, est diu quod apud nos servantur, fìdes debeat catholica et religio Christiana funditus extirpari. Necesse ergo est quod, aut una propositio cedat alteri (quod, ut spero, Deus dabit), aut, salva fide, cogitetur de medio prò pace et unione consequenda; ne, ex harum. propositionum varietate, ad nihilum reducatur Christiana religio. Mirantur infìdeles et gaudent quod tot sapientes utriusque partis christianorum nequeant duas in voce differentes propositiones ad unitatem reducere, et dicunt ì Forse: de ej:i'Osiliont VOL. I. CCLVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA hoc esse divinum iudicium,. Agite igitur, reverendissimi patres, et iterum agite et cogitate, quantum cum Deo fieri potest et salva fide, ut unio sequatnr in Christi Ecclesia ; ex quo profecto reflorescet divinus cultus, et religio ac nomen christianum ma- ximum accipiet incrementum: alioquin, nisi Deus provideat, et id modicum quod restat ruinse patebit et desolationi. De patriarchis orientalibus, videlicet Alexandrino, Antio- cheno et Hierosolymitano, habentur nova quod, quantum possunt, instant apud Soldanum ut dimittantur venire personaliter, et spes est quod venient. Verumtamen, ad omnem cautelam, insti- tuerunt procuratores cum pienissimo mandato, de quibus iam duo sunt hic in urbe regia. Ambassiatores. istorum duorum ve- nient bona et recta intentione, prout reverendissimo domino meo legato describo. Verumtamen in conclusione, tamquam coram Deo et synodo vestra sancta constitutus, dico quod, nisi hae res ha- beant unanimem prosecutionem et efFectum optatum, tota Ec- clesia nostra et christianitas patietur indelebile scandalum et irrecuperabile damnum, quod neque a nobis neque a successo- ribus nostris poterit reparari. Quod Deus, sua pietate, non per- mittat, qui et synodum vestram. conservare dignetur, et ad vota. Amen. Scriptum, in Constantinopoli die 17 novembris 1436. Earumdem paternitatum vestrarum humilis servitor lohannes de Ragusio Ordinis fr. Pr^edic. XCIV. (20 (?) novembre 1436). Essendo giunta in Grecia la notizia delle dissensioni di Basilea, il Paleologo invia due ambasciatori presso il Papa e il Concilio colla commissione di conchiudere ogni trat- tativa unicimente col primo, quando i Padri del Concilio non possono mantenere i patti con- venuti. (.lusTiNiAN., Acta Cono. Fior., part. i, nel § 12). Iraperium nostrum commisit vobis familiaribus suis, lohanni Bissipato et Emanueli Tarcagnoti Vulotis, abeuntibus ad sacram synodum Basileensem, circa materiam futuri Concilii prò unione Ecclesiarum Christi, quod, si reperiatis dictam sacram synodum non valentem facere et adimplere suum Decretum de loco et tempore et expensis et aliis, quemadmodum continetur in De- creto et sicut vobis commissum est, debeatis ire ad beatissimum Papam: et, si ille velit suscipere tale opus in se et facere ut fiat Concilium cecumenicum, canonicum, inviolatum, liberum, dando omnes expensas et omnia necessaria secundum formam Decreti dictiB synodi et quemadmodum diffuse ibi continetur; etiam facere nobis salvumconductum et salvosconductos iuxta formam similiter illorum quse nobis per dictam synodum facta sunt: si ista omnia prompte velit facere et effectualiter adim- plere beatissimus Papa, quod et vos habeatis potestatem assentir! et suscipere ex parte nostra, et promittere quod istis efifectis et nos, cum omni orientali Ecclesia, accedemus (insta tuendo) ad locum unum ex locis Italise qui in Decreto nominati sunt, om- nino et sine ulla dilatione, sicut et dictse synodo promisimus; et, ista conclusione facta in scriptis et iuramento confìrmata per beatissimum Papam et reverendissimos cardinales (illic existentes) ex una parte, et per vos ex altera, quod venire hic debeat ora- tor beatissimi Papas cum talibus litteris, tuque Vulotis cum ilio venire debeas, Bissipatus autem remaneat ibi, ut veniat cum effectu eorum. Et ad manifestationem istorum et robur, factum est potens Imperli mei prostagma, anno 1436, xcv. (20 novembre 1436) Simile commissione data ai medesimi dal patriarca greco. (JusTiNiAN.. Acta Conc. Fior,, part. i, uel § 12). Humilitas nostra committit vobis, potentissimi et sancti mei Imperatoris in Spiritu Sancto dilectis filiis suis, videlicet Me- galo et Hierarcho, lohanni Dissipato et Emanueli Tarcagnoti Vulotis, abeuntibus (Deo auctore) ad sanctam synodum Basileen- sem, circa materiam futuri Concilii prò unione Ecclesiarum Chri- sti, quod, si reperiatis dictam sacram synodum. non potentem facere et adimplere suum Decretum de loco et tempore et expen- sis et aliis, prout continetur in Decreto et quemadmodum vobis commissum est; ire debeatis ad beatissimum Papam: et, si ille velit suscipere opus in se et facere ut fìat Concilium oecume- nicum, canonicum, inviolatum, liberum, dando omnes expensas et omnia necessaria secundum formam Decreti dictse synodi et sicut ibidem diffuse declaratur ; etiam facere vobis salvumcondu- ctum et salvaconducta iuxta formam illorum quae nobis facta sunt per dictam synodum : si heec omnia prompte velit facere et effectualiter adimplere beatissimus Papa, quod et vos habgatis potestatem assentiri ex parte nostra, et promittere quod istis effectis et nos, cum omni sancta orientali Ecclesia, veniemus illuc in statuendo loco uno ex locis Italise qui nominati sunt in De- creto, omnino et sine aliqua dilatione, quemadmodum dictse sy- nodo promisimus; et, ista conclusione facta in scriptis et iura- mentis roborata per beatissimum Papam et reverendissimos car- dinales omnes (qui ibidem, existunt) ex una parte, et per vos ex altera parte, quod veniat hic orator beatissimi Papse cum talibus litteris, et tu Vulotis cum ipso, Bissipatus autem remaneat ibi, ut veniat cum fine et complemento rerum. Et ad manifestationem. istorum et confirmationem, facta est praesens commissio nostrse humilitatis, 1436, die 20 novembris. XCVI. (6 dicembre 1486). Rapporto sul resultato della votazione fatta a Basilea per la scelta della sede del futuro Concilio. Dopo Basilea viene eletta Avignone o la Savoia. (Sacr. Cono. nov. et ampi. coli. ^ toin. xxxi, col. 230. — Bibliol. Laurenz., Plut. XVI, Cod. 13. e. 319/). Relatio dominorum XII super calculo votorum, die mer- curii, 5 decembris 1436, scrutatot^um in generali Congregatione, presidente in eadem reverendissimo domino cardinali legato, super materia electionis loci etc. Sunt reperta in toto numero 355 vota. Quorum votorum due partes sunt vota 237. Repertum est quod in sacris deputationi- bus fuerunt vota 242, et sic excedunt duas partes in quinque votis. Item, ultra ista, fuerunt 5 vota cum malori parte. Item, in primo loco, prò civitate Avinionensi, ultra etc. predicta, fuerunt 12 vota, in secundo vero loco 5; que omnia excedunt prò sacris deputationibus ultra duas partes in 26 votis cum tertia parte unius voti. Item prò Sabaudia, ultra vota data prò deputatio- nibus, reperta sunt in omnibus, tam in secundo, tertio quam quarto locis, 47 vota. Item prò Florentia, in primo loco 34, se- cundo loco 9, tertio loco 22; que omnia sunt 65 vota. Item prò Wiena, in primo loco, reperta sunt 35 vota, secundo loco 4, que omnia ascendunt ad 39 vota. Item prò civitate Vemensi ', in omnibus sunt 25 vota. Item prò Papia ^ vel Parma, in omnibus sunt 32 vota. Item prò tota Italia, in optione grecorum danda etc, fuerunt vota 13. Item prò Bononia, unum votum, et prò Roma unum votum. Deinde lecta fuerunt concordata dominorum XII que se- quuntur concordatorum. Deinde domini XII super votis ge- neralis Congregationis prò electione loci, facto prius calculo, ' Lo stampato ha Utinensi. ' Lo stampato li a Pavia. CCLXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA repertum est qiiod de votis generalis Congregationis concurrunt due partes et ultra prò sacris deputationibus, post presentem civitatem Basiliensem, prò civitate Avinionensi et Sabaudia. Ita concordarunt prefati domini XII hac die iovis, 6 decem- bris 1436. f V XCVII. (6 dioembr* 1436). Cedula presentata dal cardinal Cesarini, presidente del Concilid, nella Congregazione generale di questo giorno, colla quale dichiara, che, poiché non si vuole scegliere, come sarebbe conveniente, una città d'Italia per sede del futuro Concilio, accondiscende che venga eletta la città, di Ginevra in Savoia; ma protesta che a lui non dovrà imputarsi la scelta d' un luogo non nominato nel Decreto del 7 settembre 1434, o non adatto al consegui- rténto del santissimo scopò dell'unione. ( Sacr. Cono. nóv. et ampi, coll.^ tom. XX.XI, col. 229. — BibliOl. Laurenz., Plut. XVI, Cod. 13, p. 319 f)- Cedula y^everendissimi domini cardinalis legati, per qiiam intenda concludere prò civitate Gehenne in Sahaudia etc, leda in generali Congregatione, die iovis, 6 decembris 1436, Quamquam, prò unione inter latinos et grecos facilius reno- vanda proque plurimis expensis necessariis commodius suppor- tandis atque unitate in Ecclesia nostra conservanda multisque bonis promovendis ac malis evitandis, deberet merito locus eligi prò futuro j^cumenico Concilio celebrando, ad quem etiam, iuxta desiderium et preces grecorum, Summus Pontifex commode ac- cedere posset, qui propter rationales et evidentissimas causas egredi Ytaliam non valet; prò qua re sepenumero vestras re- verendissimas paternitates cum quanta potui instantia supplex exoravi; nichilominus, ne quid mihi qualitercumque imputari possit, decrevi vestris reverendissimis paternitatibus quantum cum Deo possum morem gerere, et utinam, sicut humiliter, ita et utiliter. Cum autem, iuxta tenorem nostri Decreti, extra Yta- liam unus ex tribus tantum locis prò prefato Concilio eligibilis sit, videlicet Buda in Hungaria, Wiena in Austria, et ad ulti- mum Sabaudia, salvo quod prò hac civitate Basiliensi oratores nostri, cum galeis ituri, diligenter laborare tenentur, atque buie Decreto, et consequenter omnibus locis in eo contentis et non in aliis, iuxta etiam requisitionem grecorum, sanctissimus do- minus noster, dominus Eugenius papa quartus, consensum pre- buerit; in alium locum, sine consensu Sue Sanctitatis, nequeo CCLXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA consentire ; quo etiam interveniente, adhuc in casu isto, propter pactionem in Decreto contentam, grecorum exigeretur assensus. Quocirca, si vestre reverendissime paternitates pure Sabau- diam, seu unam de civitatibus Sabaudie, prò loco futuri ycume- nici Concilii ipsis grecis nominent; ego lulianus, sancte romane Ecclesie tituli sancte Sabine presbiter cardinalis, apostolicus in hoc sacro Concilio legatus et presidens, presupponens quod, si- cut predictum est, oratores nostri prò hac civitate Basiliensi obtinenda omni cum diligentia laborent, intendo concludere seu consentire in civitate Gebennensi, que in Sabaudia famosior est, ut in ea futurum ycumenicum Concilium, iuxta tenorem De- creti nostri, in nomine Domini celebretur: si tamen illustris princeps dominus Amedeus, dux Sabaudie, litteras salvicondu- ctus prò grecorum securitate et libertate prò ipso ycumenico Concilio per totura mensem decembris presentem auctenticas et in forma petita buie sacro Concilio exhibuerit, nec non ipse dominus, infra dictum mensem decembris, per suas litteras au- ctenticas, sacrum Concilium certifìcaverit, quod per totum men- sem ianuarii proximi, buie sacro Concilio, nomine mutui de 70 minibus ducatorum, et aliis postulatis subveniet, ac sub- ventionem. ipsam realiter in predicto termino adimpleverit. Et per hec evidenter cognoscere potestis rectam intentionem meam, cum oranino velim consentire in uno loco cuiuscumque nationis comprehenso in Decreto, et pure, prout obligati sumus per ipsum Decretura ; unde hec merito acceptare et grata habere debetis. Alioquin protestor coram Deo et hominibus, quod, si greci reputaverint factum esse aliquid centra Decretum, seu ac- ceperint occasionem vel causam non veniendi, nullatenus mi- chi imputetur, qui ipsi Decreto usque ad unum iota intendo sa- tisfacere, et in nullo quoquo modo contravenire. Excusatus eciam apud omnes haberi cupio, quod, si qualis eligi debuisset non est electus locus debitus vel nominatus, mi- chi non imputetur. Satis enim. ut omnes scitis, et cum. quanta potui diligentia laboravi ut talis eligeretur locus, in quo hoc iiigens et 'sanctum ip,'^-;);-i'.:iu:i !>'li(^-^m w f-.wUeìn potiiisset habere rorssvinnnriioneni, XCVIII. (6 dicembre 1438). litiuineiito che descrivK il modo tenuto a Basilea per la elezione di Avignone a -nde flpl futuro roncilio. ( Sacr. Cnnc. noe. et ampi. coli., tom. xxxi, col. 229). Copia instrwnenti super modo te?ito in electione ycumewci Concila prò conventione grcecorum celehranda. Tenore prsesentis publici instrumenti cunctis pateat eviden- ter et sit iiotum, quod, anno a nativitate Domini 1436, indictio- ne XIV, die vero iovis^ 6 mensis decembris, pontificatus sanctissi- mi in Christo patris et domini nostri, domini Eugenii papse quarti, anno eius VI, reverendissimis reverendisque patris ac dominis, domino luliano etc. episcopis, ac aliis dominis abbatibus, csete- risque dominis doctoribus et magistris in magna raultitudine et numero copioso, sacrum Concilium Basileense reprsÈsentantibus vel celebrantibus, in generali Congregatione, videlicet in ma- lori ecclesia Basiliensi. de mane, more solito, congregatis prae- tato domino cardinali Sanctse. Sabinse, preesidente in eodem, no- stra notariorum publicorum et testium. infrascriptorum preesentia positorum, super materia electionis loci ycumenici Concilii, prò unione et reductione grsecorum cum Ecclesia latina celebrandi, in sacris deputationibus, et deinde in generali Congregatione ipsius sacri Concilii, iuxta ordinationem eiusdem, scilicet in Decreto un- decimse sessionis huius sacri Concilii, celebratse in dieta ecclesia maiori Basiliensi v kalendas maii, anno a nativitate Domini 1435 factum, extitisset; cuius quidem Decreti tenor sequitur et est talis: « Statuit hsec sancta synodus, ex certis rationibus et cau- » sis, ut prsesens Basiliense Concilium per neminem, etsi papa- » lis fuerit dignitatis, dissolvi, aut de loco ad locum mutari » possit, nisi de expresso consenso duarum partium generalis » Congregationis similiter scrutatis votis, subsequenti approba- » tione duarum partium generalis Congregationis. similiter scru- CCLXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA » tatis votis ', ac demum in sessione publica facta declaratione, » reverendi patres venerabilesque patres ac circumspecti domini de XII, iuxta conclusionem externa die mercurii, 5 huius men- sis decembris, in ipsa sacra Concilii Congregatione capta, prò qua eis mandabatur et faciiltas dabatur, ut ipsi domini de XII una cum r. d. card, et patriarchis calculum dictorum votorum viderent et examinarent, et deinde hac die in generali Congrega- tione referrent, prout et quemadmodum. mei Petri Brunetti, al • terius notariorum. infrascriptorum , huiusmodi calculum voto- rum in ipsa generali Congregatione, alta et intelligibili voce, in scriptis retulerunt in haec verba: Relatio dominorum de XII etc. (Vedi il Documento xcvi). Quibus quidem relatione, et concordatis dictorum. domino- rum de XII, ut prsefertur, per me iam dictum Petrum Brunetti de mandato sacri Concilii lectis, venerabiles viri domini Promotores sacri Concilii, per organum magistri Ugonis Barardi, alterius eo- ruradem, instanter requisierunt prsefatum reverendissimum do- minum cardinalem legatum et prsesidentem, quatenus, iuxta deli- berationes sacrarum deputationum et generalis Congregationis, ac concordata ipsorum dominorum de XII, super ipsis concordatis, satisfaciendo dicto decreto undecimse sessionis huius sacri Con- cilii, dignaretur concludere. Prsefatus reverendissimus dominus cardinalis legatus et prse- sidens, facta prius per dictos dominos Promotores, ut prsefertur, requisita, antequam. concludere vellet petiit quamdam cedulam legi, prò qua dicebat velie prò Sabaudia concludere, si pure eli- geretur, prout in cedula continetur; quse lecta extitit sub iis verbis : « Quamquam prò unione etc. » (Vedi il Documento xcvii). Postmodum et iterato, dicti domini Promotores instanter et instantissime dicto reverendissimo domino cardinali legato prse- sidenti supplicarunt, ut concludere dignaretur prout supra pe- tierunt. Ipse vero reverendissimus dominus cardinalis praesidens, postquam narrasset esse notorium dominis et patribus sacri Con- cilii, quod ssepissime in generali Congregatione post lecturam ' Correggi, a forma degli atti della sessione undecima del Concilio: Nìsi de expresso consensu diiarum partium cumslihet dep utationiSj, votis sinrjulorum scrntatis^ subseqicenti- que approbatione d'iarum partium Congregationis generalis^ simìliter scrutatis votis singu- loruni^ ac demum etc. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLXVII aliquoriirn concordatorura dominorum de XII .... (sicj bonis re- spectibus noluit concludere super eisdem concordatis, sed addidit, diminuit ac remisit ad sacras deputationes, prout sibi melius visura fuit, quse omnia domini et patres habuerunt grata et rata ; nihilominus dixit consentire, concludere ut in ipsa cedula continetur; videlicet in civitate Gebennensi in Sabaudia, iuxta tenorem huiusmodi cedulse, et non alias, sicut et conclusit. Adii- ciens, quod, si alias concludatur de alio loco non comprehenso in Decreto huius sacri Concilii, nomine sanctse sedis apostolicse dixit se non consentire ; quodque, si impedimentum aliquod circa reductionem grsecorum aut defectus propter nominationem prse- fatam intervenerit, sibi non posse imputari : de quibus fuit ex- presse protestatus. Cui protestationi reverendissimus dominus cardinalis Sancti Petri adhsesit. Deinde domini Promotores, videntes quod ipse reverendissimus dominus legatus nolebat concludere iuxta deliberationem sacra- rum deputationum et deinde generalis Congregationis, ac etiam secundum concordata dominorum XII, per organum magistri Ugonis, iuxta Decretum sacri Concilii, in decimaseptima sessione ipsius sacri Concilii editum, quod est tale : « Itera quod, electis ' » in generali Congregatione iis quse conclusa sunt per deputa- » tiones, priraus inter prsesidentes ibidem prsesentes, etiam alio » vel aliis absentibus ^ concludat iuxta ordinationem sacri Con- » cilii. Quod si nolit ipse aut alius de prsesidentibus ibidem » prsesentibus facere, tunc proximior prselatus, subsequens in » ordine consedendi, concludat; et, ipso nolente, alius successive » faciat. Et, si forte nullus de prsesidentibus veniat ad Congre- » gationem vel sessiones generales, tunc primus prselatus, ut » prsemittitur, prò ilio die faciat officium prsesidentis, » ipsi Promotores instarunt et instantissime requisierunt dominum prsefatum reverendissimum cardinalera Sancti Petri, quatenus, innitendo Decreto Concilii super huiusmodi concordatis, digna- retur concludere. Qua quidem petitione et requisitione, ut praesefertur, per Promotores facta, ipse reverendissimus dominus cardinalis Sancti Petri respondit, attento quod ipse dederat votum suura congruura ' Leggi: lectìs. ' Leggi : etiam aliis vel alio ex eis absentibus. CCLXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA conclusioni per reverendissimum. patrem, dominum cardinalem legatura factse, et etiam quod adhseserat protestationi reveren- dissimi domini cardinalis legati, vice et nomine sedis apostolicse factse, super huiusmodi concordatis, non valeret concludere nec conclusit. Subsequenter vero iidem domini Promotores, per organum cuius supra, insequendo ordinem prselatorum consedentium , prout et quemadmodum prsefatos dominum cardinalem legatura et Sancti Petri ad vincula, instanter et instantissirae requisie- runt, ita et reverendissiraura dominum cardinalem Arelatensem instanter et instantissime requirebant et requisierunt, quatenus, iuxta huiusmodi ordinem et Decretum sacri Concilii, super hu- iusmodi concordatis electionem loci concernentibus concludere vellet et dignaretur. Qua quidem requisitione sic, ut praefertur, facta, prsefatus reverendissimus dominus cardinalis Arelatensis respondit in hsec verba vel in efFectu similia: « Priusquam, venerabiles Promo- tores, vestrse requisitioni, qua, nomine huius sacri Concilii, iuxta ordinationes et Decreta eiusdem Concilii factis, respondeam, prse- mittam aliqua pauca, quse ad rem facere videntur. Primum, patres reverendi, attendendum est quod grseci exhortaverunt quod locus maritimus eligatur. Nec obstat locorum nominatio compactata, unde et per nominationem Avinionis, quse est terra maritima, gra- tiflcatur. Et cum eadem civitas multa et maxima huic sacro Con- cilio obtulerit, et iam de galeis sit provisum per nominationen Avinionis: habebit sacrum Concilium omnia quse sunt prò nunr necessaria ad explendas promissiones factas grsecis. Insuper, ci- vitas ista est in via per quam grseci Basileara vel Sabaudiam facile accedere poterunt, prout eis nuper scriptum est. Vel, si Basilea obtinere non valeat, vel in Avinione fieri potuerit, opta- rem igitur, ut reverendissimus in Christo pater et dominus meus singularissimus, dominus cardinalis Sanctae Sabinse, lega- tus, hic prsesens, concluderet in hac materia, prout facere in aliis consuevit. Qui, prò sua dignissima sapientia patres huius Concilii velut ut pater optimus et auriga direxit, ut optime con- fìdendura. est et indubie confido diriget et perseverabit in fine prò suse reverendissimse paternitatis gloria perpetua et consolatione omnium patrum tara prsesentium quam, absentium, ac ne aliqua scintilla divisionis appareret. Nihilominus tamen, quia ipse re- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLXIX verendissirnus dominus cardiiialis legatus, per vos instantissime requisitus, ex causis forsitan mihi ignotis, iuxta deliberata et concordata non conclusit; et vos, domini Promotores, me in- stantissime requiritis, iuxta ordinem et Decretum huius sacri Concilii, quod observare iuravi, in hac materia nominationis loci concludam ea quse statini per notarium lecta erant; crederem Deum, cuius res agitar, nec non sanctam Ecclesiam universa- lem, ad cuius unionem proceditur, et hoc sacrum Concilium, quod eum reprsesentat, offendere, conscientiara meam leedere, ac ad effectum illum, ad quem huiusmodi nominatio fit, distur- bare, si vestra3 buie requisitioni non annuerem, quoniam aliam viam seu practicam invenire, quamque per sacras deputationes et Congregationem generalem deliberata nunc fuit, est videre mea opinione totum factum grsecorum in periculo gravissimo. His ergo et aliis bonis respectibus et causis, tamquam buie sa- cro Concilio obediens, vestrss requisitioni satisfacendo : In no- mine Patris et Filli et Spiritus Sancti concludo in hac materia nominationis loci, prout per sacras deputationes et Congregatio- nem generalem deliberata, ac per dominos XII concordata exi- stit, ut est moris. » De quibus omnibus et singulis etc. prsefati Promotores etc. Acta fuerunt quse supra etc. et me, Petro Brunetti baccalauro in decretis, Arelatensi canonico etc. XCIX. (8 dicembre 1436). Lettera confidenziale a Cosimo e a Lorenzo de' Medici, scritta da nn tal Ruberto, «limorante a Basilea, nella quale si contengono importanti notizie intorno alle correnti questioni sulla sede del futuro Concilio {Arch. di Stai, in Fir., Arch. Medie, av. il Princip., Filz. 13, p. 82). Con lettere d'Antonio Martelli vi scrissi 1' ultima a' dì 4, et v'avisai quanto fino a quello dì era seguito circa a' fatti della translazione, la quale dappoi à avuto efetto in modo che ne- cessario fia 0 di nuovo si rifaccia, o veramente che nostro Si- gnore apruovi quella che qui è stata fatta per li suoi legati per cotesta magnifica città. Credo, anzi me ne pare essere cierto, che Arli ^ et gli altri suoi hederenti, per non incorrere in tanta confusione, revocheranno infine quella che facta anno per Avi- gnone, la quale è impossibile possa avere efecto ; prima, per non essere quella città compresa nel Decreto, et appresso, perchè né nostro Signore, né questi suoi legati vi consentono, anzi con- tradicono; così ancora per la impossibilità del danaio, che in dieci anni arebbe fatica a trovargli. Oltre ad questo, conside- rato che Arli et alcuni altri molto più di lui nimici della con- clusione la procurono. I quali fino da ora sono in forma invi- Uipati, che da qual parte cominciare si debbono non sanno; revocando costoro questa elezione d' Avignione. Come dico, non fate dubbio alcuno che al voto di messer legato di Sampiero s' acosteranno, il quale fu puro e libero, nomine S. D. N., per cotesta magnifica città. Potrei intorno a cciò dirvi assai, ma per non vi dare tanto tedio a leggiere no '1 farò. 0 bene ordi- nato a Antonio della Casa vi mandi una lettera gli ò scritta intorno a cciò, et così la copia della conclusione costoro ferono, e della protestazione messer legato lo Legato fecie. Potrete per quella vedere tutto. Oltre a cciò messere Guasparre da Perugia per una fia, in questa, ne scrive molto distesamente ai Signori; ' il cardinale Aleman, arcivescovo d'Arles, capo degli avversari di papa Éug'enio. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCIXXl per la quale alsì tutto eh' è fatto ci s'è, e che. di costà a fifare arete, vedrete. Pare essere necessario, che per nessuno modo dobbiate de- sistere alla provisione si debbe fare sopra le cose requisite per lo Concilio, perchè la elezion facta per costoro, dei quali Arli è capitano, è invalidissima. Et benché loro di voci ci abbino superati, non di manco d'autorità superiamo loro. Oltre a que- sto, com' è decto di sopra, Avignione sendo del Papa, non può, sanza licenza della Santità Sua, dare salvocondotto e sicurtà al- cuno, e manco prestare i denari questo duca di Savoia, il quale, se honesto mi fusse, direi che, quanto gli è stato possibile, à aoperato scisma, sia per miseria et avaritia non vuole Concilio; et il duca di Milano per defetto di denari ancora noi desidera ; et questo per sua lettere à scritto qui ai suoi imbasciadori, i quali, insieme con tutti questi altri lombardi, perchè ne voi né i veneziani non l'abbino, anno dato il voto loro ad Avignione. Vedete quanta vergognia s' anno facta, che in due dì mutorno il voto loro tre volte. Resta solamente questa cosa in voi o ne' viniziani ; i quali, se qui de' loro fatti ragionare si debbe, bisognia prima che fac- cino costoro chiari di volere liberamente lasciare la patria del Frigoli nelle mani del Concilio, e oltre a questo prestare ducati settantamila, che né 11' una cosa né l'altra è da credere voglìno fare. Ma pure, quando la facessono, non arebbono il Concilio, e a vuoi darebbono impaccio. Io n'ò scritto a Antonio, avisan- dolo, che confortare voglia di là, per fare a vuoi impaccio non voglino offerire con tucto loro danno. Sarà ancora buon voi ne scriviate o facciate scrivere alla Signoria. Rimosso questa cagione de' viniziani, abbiate per certissimo, che, per lo dovere et per l' amistà, costoro saranno con stretti a dovere tutti con- correre in cotesto luogo. Et quando pure la passione di questi sì passionati citramontani non volesse condiscendervi, credo vi sia a bastanza, al fornire il vostro desiderio, avere il consenti- mento di questi due cardinali et del re di Francia, et di quello d' Araona ; li imbasciadori del quale si sono in beneficio di co- testa Comunità portati magnificamente, et cosi quelli di Por-'' toghallo. Quelli di Spagnia et del duca di Borgongnia eles- sero Vignione, et, in caso i greci non vi volessero andare, elessero Firenze: il perchè, ancora di costoro avete il consenti- CCLXXIl PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA mento. Nom potrei dirvi quanto mescer legato di Sampiero s' è portato e porta notabilmente per cotesta Communità, intanto che se fiorentino fusse sarebbe troppo. Et a llui et a messer legato lo Legato ne dovete rendere grazia. Messere Ghuasparre, chom'è decto, scrive circa alle provi- sioni il Papa debbe fare, et ai Signiori di costi per 1.^ fia, in questa, e così ne scrive a Bolognia. Se la Santità Sua darà aiuto et favore a questi due legati, e nom procederà in questa materia altrimenti di qua per loro gli sia scritto, nullo dubbio avete da fFare, avete la 'ntenzion vostra; ma chi del contrario debbe o può dubitare, avendo la voluntà di questi due cardinali et del Papa, et di tanti re, oltre a que&to luogo actissirao e grato a' greci, et i danari et l'altre cose, che a ffar ciò sono dì bisogno? dove a tucti gli altri luoghi, et massime a Vignione, mancano tucte queste. Con questa fia 1.* io scrivo a messer Domenico, al quale mando le alegazioni facte per messer Guasparre contro alla con- clusione fatta per Vignione etc. Sarà buono et costì et altrove sieno divolgate et publicate. Perchè voi siate avisato prestamente di quanto qui s' è facto, e alsì perchè presto rispondere possiate, vi mando questo fante proprio, il quale à nome Ugo corriere, et à promesso di servire bene. Piacciavi per lui intorno a cciò riscriver la vostra inten- zione, et in alcune cose messer Guasparre v' à richieste per acon- cio di questo fatto, date opera sia esaudito; avisaridovi che in simile materia lui à fatto e fi'a tanto, che per sempre cotesta Comunità ne gli rimane obligata, et non vi dubitate che in cosa alcuna non li preterirà il mandato vostro, anzi tutte quelle si- curtà et cautele procuremo et saranno possibili . . /omissis/. Ruberto vostro in Basilea, a di 8 di dicembre 1436. per domattina Con questa fia 1 .^ ser Agnolo da Pisa scrive a frate di San Marco per certe scritture gli fanno di bixogno. Per altra lettera l' à ancora loro ricordate, et mai non à avuto risposta. Piacciavi provedere voi n'abia per questo medesimo fante la risposta. Que- sto loro adversario s' è acostato con questi del duca, et in questi fatti della translatione ci è suto molto contrario, et così quello DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLXXIII heretico di maestro Antonio di Arezzo, che ciascuno di loro à dato il voto suo ad Avignone. Tutti questi imbasciadori de' prin- cipi et il cardinale d'Arli et molti altri sono istati oggi con messer ligato di Sani Piero, con messer ligato lo Ligato, et pre- gatogli, con tanta instantia quanta anno possuto, che consentire vogliano nella pretensa conclusione fatta per lo cardinale d'Arli. In effetto la risposta di questi due signori cardinali è suta, che mai non vi consentirebbono, perchè non vogliono essere cagione di scisma, la quale obviare non li potrebbe seguendo quella. Et messer ligato lo Ligato infine à pregato loro voglino attendere alla reformazione. Promettovi Arli et costoro non sanno in qual mondo si sieno, perchè sanno il pregio di molto possono fare de' fatti d'Avignone; quanto io ò avuto questa sera lettera da Michele de' Pazzi e da Iacopo Ventura, e mi scrivono che non che settanta mila ducati, ma dieci mila ne potrebbon quelli d'Avignone prestare. Vedete che pazia è stata quella di Gioioso. Saprete alla giornata quello seguirà. Messer legato di Sam Piero et di Santo Angelo scrivono al re di Francia che voglia di nuovo persuadere a questi suoi, anzi instare che Firenze s' elegha si per meglio potere ispacciare la faccenda de' greci, come ancora per obviare allo scisma etc. Et r amico che porta la lettera, non potrebbe essere a' fatti nostri più affezionato. Benché messer Galeazzo da Mantova fusse qui mandato da nostro Signore per promuovere i fatti vostri, et abbia fatto in- torno a cciò et faccia una estrema diligenza per servire alla Sua Santità, nondimeno grandemente gli restiamo obligati. Lui solo à tenuto questi imbasciadori di Francia ben disposti. Credo Lorenzo lo cogniosca. Piacciavi, o per vostra lettera o per let- tere della Signioria, ringraziamelo assai. Debbe in questi dì ritornare in Corte, et per operare di là quello al fornire il vostro desiderio fa di bixogno. VCL. I. e. (24 dicembre 1436). Lettera della Signoria fiorentina al Concilio di Basilea, colla quale si smentisce una nuova voce sparsa a carico di Firenze coli' intendimento d'impedire che questa città venga eletta a sede del futuro Concilio. Dichiara la Signoria, che, sebbene F'irenze abbia sempre professato, come professa di presente, grande divozione e riverenza verso la Chiesa ro- mana, è però falso ch'essa sia in confederazione e lega col Pontefice. (Arch. di Stat. in Pir., Riformagioiii.,, Class, x, Distinz. 1, Cod. 34, p. 86). Reverendissimi in Christo patres et domini, post humilem recommendationem. Quia percepimus esse nonnullos, qui, ad excludendam civi- tatem nostram, in sacrosancta synodo divulgarunt nos habere confederationem et ligam cum domino Papa, visum est nobis declarare per litteras nostras veritatem, ut illi, qui falso vulga- verunt, de suo mendacio fructum non reportent. Noverint igitur reverendissime paternitates vestre, quod hec civitas nostra, utpote Christiana atque fidelis, semper habuit magnam devotionem ac reverentiam erga romanam. Ecclesiam, ut probari potest per multos casus et res gestas. Cum papa ta- men Eugenio, romano Pontifice hodierno, neque ligam habemus, neque confederationem ullam ; et, preter devotionem et reveren- tiam quam sibi ut romano Pontifici debemus, in nullo penitus obligati sumus. Hec est veritas, quam illi ipsi non ignorant qui contraria divulgant, sed faciunt causa decipiendi atque fallendi. Quocirca reverendissimas paternitates vestras humiliter roga- mus, ne velit huiusmodi disseminatoribus fidem impartiri, utpote falsis atque vanis. Nostra enim civitas libertatem habet puris- simara et securitatem omnimodam, neque romano Pontifici ali- qua ratione obligata existit, nisi illa communi, per quam ipsi, tamquam Pontifici, reverentiam debitam impartimur, quemad- modum ceteri populi christiani. Data Florentie, die 24 decembris 1436. CI. (34 dicembre 1436). Lettera della Signoria fiorentina al vescovo di Trau, nella quale si fanno grandi pro- teste di devozione verso la persona del romano Pontefice. {Ardi, di Stai, in Fir., Riformagioni^ Class, x, Dist. 1, Cod. 34, e. 8(3<). Episcopo Traguriensi. Reverende in Christo pater et domine. Non magis esse potuissent secundum cor nostrum, quam fue- runt, littere vestre. Ultra enim id quod erant piene dilectionis, piene officii, piene caritatis, insuper omnia continebant nobis gratissima atque optatissima. Quibus respondentes, primo gratias agimus sempiternas reve- rende paternitati vestre, que operari non cessat prò honore et gloria civitatis nostre. Deinde, quia duo principalissima sunt in ipsis litteris : unum, Concilii negotium. ; alterum pacis : de utro- que paùca dicere constituimus. Et, quantum ad Concilium attinet, Deum precamur altissi- mum, ut ita fiat quemadraodum domino nostro Pape et romane Ecclesie sit profuturum.. Hec est enim summa desiderii nostri. Si tantum, contingat Concilium Florentiam transferri, eo po- tissime letamur quod esset dominus noster Papa in civitate sibi fidelissima atque devotissima, que cordialiter illum amat, que specialiter erga personam. Sue Sanctitatis afficitur, que incolu- mitatem. status eius non secus exoptat quam. propriam sui ipsius incolumitatem. Denique illud affirmare audemus, quod, cum. ha- beat Sanctitas Sua multos populos devotos sibi atque fideles, tamen nulli in toto terrarum orbe reperientur, qui nobis in hac parte benivolentie sint anteponendi, et si diceremus comparandi, recte dicere crederemus. Quare incumbat sapientissima paterni- tas vestra, ut facit, ad huius loci sufifragationem. Una enim ea- demque opera securitati et commodo Sue Sanctitatis et honori et glorie civitatis nostre consuletis. De pace vero . (omissis). Data Florentie, die 24 decembris 1436. cu. (Dicembre (?) 1436 (?)). Eugenio IV commenda la condotta degli oratori di Carlo, re di Francia, nella fatta votazione per la sede del futuro Concilio, ed esorta il re a non lasciarsi svolgere da pre- ghiere 0 ragioni; ma a tener fermo per la città di Firenze. Di tale scelta il Papa mostra l'opportunità. (Bihliot. Barherin., Cod. XVI, 85, p. 212). Carissimo in Christo Alio, Carolo regi Francorum illustri, sa- ìutem etc. Qiiamvis viderimus semper Tuam Serenitatem promptam ad ea quse existimares utilia Ecclesise et piacere nobis, tam ' Iseta- mur in Domino quotidie magis, cum tuum erga nos sincerum animura perspicimus, et opera devotione et affectione piena. In- telleximus qiiidem te mandasse dilectis flliis, nobili viro Simoni Caroli militi et Martino Questel, oratoribus tuis, ut, prò transfe- rendo Concilio, in quo grseci interesse debent prò ipsorum re- ductione, locum gratum nobis et convenientem greecis eligerent, et alios ad similiter faciendum requirerent et hortarentur. Quse res fuit nobis gratissima, et ex ea plurimum commendamus cel- situdinem tuam, quse, more suorum prsedecessorum, ea agit quse spectant ad dignitatem et pacem Ecclesiss et apostolicse sedis. Quoniam vero civitas Fiorentina per ipsos oratores tuos fuit tuo nomine prò loco Concilii prudenter electa, qua quidem ci- vitate nulla ad rem de qua agitur aptior esse potest, neque nobis et statui EcclesÌ8B accommodatior; exhortamur tuam sapientiam, ut, cum ipsa civitas fuerit semper specialissime affecta erga do- mum Francise, et omni honore et cultu Francorum reges sit prosecuta, firma in eo, quod actum est per tuos oratores, per- sistat, neque ullis precibus aut persuasionibus ad mutandum propositum moveatur. Cum enim grseci velint ad locum venire ad quem nos possumus accedere, necesse est ut in Italia locus eligatur. Neque enim uUo modo ultra montes possumus profi- * Forse: tamen. DOCUMENTI R ILLUSTRAZIONI CCLXXVTI risei propter malitiara temporum et multas evidentissimas cau- sas quse nostrani praesentiam requirunt; inter quas est potissima factum regni Sicilise, quod prorul dubio aliter disponetur quam tu et ego vellemus, si relinqueremus Italiam ; et etiam patrimo- nio Ecclesise non parvum periculum immineret. In Italia vero civitas aptissima est omnium Fiorentina, et valde utilis etiam prò statu regni dirigendo iuxta voluntatem nostram, quod et Tua Serenitas debet optare. Datum Bononiae etc. CHI. { Febbraio (?) 1437 ) . Simigliante lettera del Papa ai cardinali di San Pietro e di Santa Sabina. Ragioni per le quali Avignone non è luogo da scegliersi. Procurino i cardinali suddetti che si elegga il) Italia un luogo più adattato ai greci ed al Pontefice '. [Bibliot. Barherin., Cod. XVI, 85, p. 213). EvGENivs etc. Dilectis flliis lohanni titilli Sancti Petri ad vincala, et luliano tituli Sanctoe Sabinae, prjesbyteris cardina- libus, apostolicee sedis legatis, salutem etc. Ex literìs multorura, et prsecipue dilecti fìlli magistri Galea- zìi de Mantua, clerici camerae apostolicse, iritelleximus quomodo iam tres deputationes elegeriint civitatem Avenionensem , ad quam Conciliarn debeat transferri, et quemadmodura vestra pru- dentia sumrnopere resistit eorum deliberationi. Quamvis non est opus multis verbis collaudare vestram diligentiam et summam solicitudinem. circa hsec adhibitam per sapientiam vestram. (nam ipsa opera, et omnium personse laudani et commendant); tamen operationes vestras et continua studia in defendenda causa no- stra et Ecclesise Dei summis laudibus commendamus. Fecistis enim prout honor et status Ecclesise et vestra dignitas poscere videbatur. Veruni, licet sint notse vobis causse plurimse propter quas illa civitas non est apta et accommodata ad rem quse quaeritur; tamen etiara nunc ex parte notiflcamus vobis. Primura, ut scitis, ille locus non est de nom.inatis et iam con- clusis cuni grsecis; cum ipsi tura propter longam. consuetudinem et usura quem diutius cum italicis contraxerunt, tura, vero maxime propter maiorem comm.oditatem ipsorura, desiderent et velint ad Italiae locum, et non alium, venire. Quod si de alio novo loco age- ratur, esset protrahere rem in longum, et qusedam. inconstantia videretur; ex qua daretur ei materia de rebus nostris et pro- missis parum confidendi. Deinde multotiens diximus locum. eligi ' lOii'^^to Documento e il seguente si trovano anche nel Rainaldi (Annal. eccl.. an. 1137, u. 2). DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLXXIX oportere, ad quem nos etiam commode venire possemus; ad Avenionem vero, ex pluribus urgentibus causis, nullo modo es- set possibile nobis accedere. Respondimus quoque oratoribus Avenionensibus, de Consilio venerabilium fratrum nostrorum sa- crse romansB Ecclesise cardinalium, nullatenus, ex multis causis, prsecipue propter loci incommoditatera., posse neque nobis piacere eligi civitatem illam prò transferendo Concilio. Mirum autem. omnibus sapientibus et recte sentientibus videri debet velie eli- gere ea loca, de quibus non contententur graeci ; ea vero omet- tere in quibus et ipsis complaceatur et finis optatus consequi possit. Velitis igitur, cum. multa possint emergere, propter tempo- ris dilationem, quse adventum eorum conturbent, instare ea so- licitudine et sapientia qua csepistis, ut locus aptior et grsecis et nobis in Italia eligatur; alioqui neque finis tamdiu optatus a nobis de grsecorum reductione sequi poterit, ac multa et varia etiam scandala, de quo maxime dolemus; et verisimiliter du- bitamus propter versutias Sathanse verendum est, ne propte- rea in Dei populo et Ecclesia oriantur. Hsec eadem et prsefati cardinales scribent circumspectioni vestree. Datum Bononise etc. CIV. (Febbraio (?) 1437). ' Lettera del Papa ai medesimi sullo stesso argomento. L'arcivescovo di Taranto, che si reca a Basilea, darà maggiori schiarimenti. (BibUot. Barberin., Cod. XVI, 85, p. 214). EvGENivs etc. Dilectis fìliis, ut supra. Quamvis non existimemus esse opus requirere aut hortari sapientiam vestram ad id, ad quod vestra sponte animati estis; tam * propter ardens desiderium et ferventem affectionem quam habemus ad prosecutionem futuri Concilii, in quo de grsecorum unitate et reformatione Ecclesise aliisque utilibus et necessariis prò pace et statu populi christiani tractanda, et, Deo auctore, perfìcienda erunt, circumspectionem vestram requirimus et hor- tamur, per Christi salvatoris nostri passionem sacratissimam, ut velitis totis viribus incumbere, sicut fecistis et facitis continue, ut Concilium transferatur ad locum, in quo possimus interesse prò perfecta conclusione et consummatione promissorum. Nihil quidem est quod magis exoptamus, quam ut Concilium cele- bretur in loco accommodo, quod nos propter causas supradictas omnino intendemus prosequi et continuare ad laudem Dei et utilitatem Ecclesise suse sanctse, Itaque operemini totis viribus et secundum vestram prudentiam, ut cum bona pace et concor- dia, quantum fieri potest, hsec translatio fiat. Super bis venerabilis frater noster arcbiepiscopus Tarentinus latius loquetur vobiscum, cui in dicendis fldem prsebere ve- litis. Datum Bononise etc. ' Forse: tamen. cv. (Febbraio (?) 1437). Lettera dello stesso alla fleputazione del Concilio, detta prò reformaforio. Il Ponte- fice esprime il suo vivissimo desiderio per 1' unione dei greci e per il bene della Chissà. Annunzia l'arrivo dell'arcivescovo di Taranto. (Bibliot. Barberin., Cod. XVI, 85, p. 214). EvGENivs etc. Venerabilibus fratribus et dilectis fìliis deputa- tioni reformatorii, in Concilio Basiliensi constitutis, salutem etc. Velleraus ut, sicut Deo nota est, ita et innotesceret homini- bus nostra voluntas quam ardentissimam habemus ad prosecu- tionem Concilii prò unitate grsecorum, reformatione Ecclesise, et aliis agendis prò pace et utilitate Ecclesiiae et populi christiani. Est enim nostra voluntas, et ad id semper fuimus dispositi, omnia agere quse spectent ad exaltationem fìdei, ac statum et pacem Ecclesise sanctse Dei. Vosque, prout in Domino et vestra prudentia speramus, velitis idem sapere in Domino, et ea me- ditari et procurare quse concernant bonum unitatis et concor- dise; ut sic per laudabile exemplum nostrum grseci quoque in- vitentur ad prosecutionem inceptorum, utque etiam optata re- formatio Ecclesise subsequi et perfìci, et alia bona agi possint, propter quse Concilium extitit congregatum. Super bis, venerabilis frater noster Johannes archiepiscopus Tarentinus, qui de vobis antea retulit multa bona, ex parte nostra loquetur cum vestra prudentia, cui velitis fìdera prsebere. Datura Bononise etc. evi. (15 febbraio 1437), Il greco ambasciatore Giovanni Dissipato protesta solennemente, nella Congregazione generale celebrata oggi dal Concilio di Basilea, contro la elezione d Avignone, perchè tal città non è compresa nel Decreto del 7 settembre 1434 e perchè non consentita dal Papa. Se il Concilio non provveda in altro modo, l'ambasciatore protesta che tutta la colpa del non ristabilimento dell'unione ricadrà su di quello '. ( JusTiNiAN., Actd Cono. Fior., part. i, nel § 4. — Bibliot. Laurenz., CoJ. Stroz. 3'3, e. 170 t; ivi, p. 105; Plut. XVI, Cod. 13, p 320). Reverendissimi patres et domini. Serenissimus dominus imperator et reverendissimus dominus patriarcha et greci orientales miserunt me ad sacrum Concilium ex raultis respectibus, et specialiter propter quatuor: Primo, ut signifìcarem vobis, qualiter omnes de Ecclesia orientali sunt parati venire in tempore constituto, iuxta formam Decreti, a quo non intendunt quoquo modo recedere. Et sciatis et sitis certi, quod, ex parte Ecclesie orientalis, nullus defectus erit, quin omnia in tempore convento exequantur. Secundo, ut debeam cum omni diligentia sollicitare paterni- tates vestras et instare ac exhortari, quod omnia in Decreto comprehensa adimpleantur in tempore constituto; quia, si aliquis defectus esset, ex uno defectu, etiam parvo, multa inconvenien- tia et plura mala sequi possent. Tertio, ut viderem an locus qui eligetur sit ex nominatis in Decreto, et habilis nobis grecis et domino nostro Pape; quia presentia sua, prout semper diximus et dicimus, supra modum est buie negotio necessaria, et sine eo non credimus quod ali- quid boni fieri possit; quoniam si nostri scirent, quod ex parte vestra remaneret, quod Papa non esset presens, omnes certe a veniendo possent se retrahere; quia, cum veniant prò unione, nollent venire in vanum., et esse causa divisionis Ecclesie ve- stre. Suspicarentur etiam quod non haberetis illum perfectum animum, qui ad istam unionem requiritur. ' Questo Documento e il seguente sono inseriti nella Bolla Salvatori^ el Dei nostri, che riporteremo più innanzi. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCLXXXIII Quarto, ut, electo loco (prout dixi) accomodo et habili nobis p-t domino nostro Pape, ego deberem videre galeas, super qui- bus venire debemus; an sint fortes et bene apte ad portandum personas nostras, et eas recipere cum trecentis balistariis, se- cundum quod in Decreto continetur, et aliis necessariis. Deinde reverti in Constantinopolim in tempore constituto. Et, si contrarium. per vos fieret, ego debeo protestar!, prout protestor, quod vos estis in causa quod tantum bonum. impe- diatur; et quod per nos non remanet neque remanebit, quin omnia per nos in isto negotio promissa adimpleantur; sed vos eritis in culpa. Ego, ut videtis, huc veni cum maximis laboribus et pericu- lis, et inveni quod aliqui ex vobis volunt eligere locum, ymmo (quod peius est) elegerunt, non nominatum in Decreto, ad quem certus sum Papa nunquam veniet neque mictet legatos suos; et volunt quod veniamus extra gulfum per viam valde nobis periculosam et multo magis longinquam et incomodam '. De quo valde miror, quia per istam viam isti tales nolunt unionem nostram, ymmo mortem; quia per illud mare sic latum, ultra alia pericula, vix potest inveniri portus, et in eo sunt multi pirate, nobis et omnibus christianis inimici. Miror etiam quod, cum videritis nostros prelatos antiquos venire de Chayro, Iheru- salem, Alexandria, Antiochia et aliis remotissimis partibus Orientis, ac de Russia et de ultimis partibus septemtrionis per multa milia miliarium et per terras infldelium usque Constan- tinopolim, et de Constantinopoli tam prédicti prelati quam impe- rator et patriarcha Constantinopolitanus, qui est antiquissimus, debeant similiter per multa milia railiaria et per mare ac etiam intra dominia thurcorum usque ad terras latinorum accedere, quod vos non velitis, prò octo aut decem dietis, in terra vestra, tuta et pacifica ambulare. Et, cum videatis imperatorem. no- strum, et principales ex grecis dimictere domum propriam, uxores et fllios in faucibus thurcorum, multi ex vobis prò tanto bono nolunt se elongare in patria propria per modicum spacium. Quare, si non providebitis in tempore de alio loco et alia via, nobis et Pape accomoda, ego, nomine domini Imperatoris ' A pag. 105 del Coelice Strozziano, e a e. 320 / dell' altro CoJice Laurenziano, in luogo ilelle parole: « et multo magis etc, » si legge: qtie elongatur ad duo milia mi/ia>'ia et qua- draginta In queste due ultime fonti, il Documento ha non poche varianti, e molte omissioni. CCLXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA et totìus Ecclesie orientalis, protestor coram Deo et angelis suis et toto mundo, quod per Ecclesiam orientalem non remanet, qiiin ea, que sunt capitulata in Decreto inter vos et nos, adim- pleantur in tempore suo. De qua re per totura mundum scraper habebitis confusionem ; et in extremo Dei iudicio reddetis ratio- nem de tanto dampno cuius eritis causa. Quia revera talis est dispositi© ex parte nostra, quod, si fiet istud Concilium ycume- nicum, omnino sequetur unio Ecclesie utriusque; et, si remane- bit, erit notum toti orbi, quod ex parte vestra defìciet, non ex nostra. Et si aliquas expensas facietis, significo vobis et vos certos facio, quod omnes illas perdetis, quia per istam viam, electam per aliquos ex vobis, nunquam aliquem nostrum habere poteritis; jmmo habebimus causam repetendi a -vobis omnes expensas, quas fecimus propter hoc. Et hanc eandem protesta- tionem intendimus facere apud Dominum nostrum, qui per con- sensum est obligatus ad dictum Decretum, et apud omnes prin- cipes mundi. Rogo omnes notarios qui hic sunt, quod de ista mea requi- sitione faciant michi instrumenta necessaria, ut possim fldem de hoc facere domino Imperatori et toto munda. CVIl. 16 febbraio 1437 ) Isti'umento contenente la protesta surriferita. (JusTiNiAN., Ada Cono. Fior.,, part. i, nel § 4. — Bibliot. Laurenz. Cod. Stroz. 33, p. 170). In nomine Domini. Amen. Tenore presentis publici instru- menti cunctis pateat evidenter et sit notum, quod, anno a na- tività te Domini 1437, indictione xv, die vero veneris, 15 men- sis februarii, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Eugenii, divina providentia pape quarti, anno vi, reverendissimis reverendisque in Christo patribus ac dominis, dominis luliano, tituli Sancte Sabine, in Germania apostolice sedis legato, lohanne, tituli Sancti Petri ad vincula, Ludovico, tituli Sancte Cecilie, Arelatensi, sancte romane Ecclesie pre- sbiteris cardinalibus vulgariter nuncupatis; lohanne Antiocheno, Ludovico Aquilegensi, patriarchis ; Amedeo, archiepiscopo Lug- dunensi; Petro Dignensi, Alfonso Burgensi, lohanne Lubicensi, Matheo Albiganensi, Berengario Petragoricensi, Antonio Sudensi, episcopis; ac aliis reverendis patribus dominis episcopis et ab- batibus, ceterisque dominis doctoribus et magistris in magna multitudine et numero copioso sacrum Basiliense Concilium re- presentantibus et celebrantibus, in generali Congregatione, vide- licet in maiori ecclesia Basiliensi, de mane, more solito congre- gatis, presente reverendissimo domino cardinali legato presidente in eadem, in nostrorum notariorum publicorum et testium in- frascriptorum presentia personaliter constitutus spectabilis et egregius miles dominus Johannes Dissipatus, ambassiator et nun- tius serenissimi domini imperatoris Romeorum ac reverendissimi domini patriarche Constantinopolitani, certam protestationis ce- dulam sive requestam sacro Concilio presentavit et obtulit, ipsam- que legi petiit. Que quidem cedula, per me Petrum Bruneti, al- terum notarium sacri Concilii, de mandato eiusdem, lecta extitit in hec verba: CCLXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA « Reverendissimi patres et domini. Serenissimus dominus » imperator etc. » (Vedi il Documento evi). Qua quidem protestationis cedula sive requesta, ut prefer- tur, lecta, super premissis omnibus et singulis prefatus dominus Johannes petiit a nobis notariis et dicti sacri Concilii scribis infrascriptis sibi fieri atque tradì unum, atque plura publicum et publica instrumentum et instrumenta. Acta fuerunt hec in dieta generali Congregatione Basilee, sub anno, indictione, mense, die et pontiflcatu quibus supra. Presentibus ibidem venerabilibus ac circumspectis dominis et magistris lohanne Pulchripatris, lohanne de Segobia in sacra pagina, lohanne Leonis, lohanne de Bachenstein, archidiacono Za^abriensi, decretorum doctoribus, et Guidone de Vercellis, magistro in artibus, parisiensi, testibus ad premissa astantibus. CVIII. (16 febbrnio (?) 1437). Giovanni Dissipato protesta nuovamente innanzi ai Padri di Basilea contro la scelta d'Avignone per sede del futuro Concilio. Dichiara, che, ove si perseveri nel proposito, re- cherassi presso il Santo Padre, insieme col suo compagno che di giorno in giorno deve arrivare da Bologna, e alla presenza del Pontefice rinnoverà le proteste già fatte. E quando non si provvegga al rimedio, farà ritorno a Costantinopoli e significherà alla Chiesa orien- tale, e sarà noto a tutto il mondo, come non sieno state osservate le fatte promesse. [BihUol. Laureiiz.. f'od. Stroz. ;<:\ e. 108/,- Plut. xvi, Cod. 13, p. 323). Reverendissimi patres, prout vobis multis vicibus dixi, ego non sum missus huc ad disputandum nec ad contendendum vobis- cum, sed ad intimandum voluntatem et dispositionem domini mei Imperatoris, Patriarche et aliorum de Ecclesia orientali, circa locum ad quem intendim.us venire, ut in alia mea protestatione feci. Quam si intellexistis, sicut desiderabam, vos cogitavissetis statim de alio remedio, et non perseveraretis in ista vestra opi- nione. Sed, ut video, vos modicum curatis rationes meas, que certe non procedunt nisi ex mera veritate et voluntate domino- rum meorum Imperatoris et Patriarche, et etiam ex magna affe- ctione, quam, ut scitis, semper habui optimam ad istud sanctum negotium: de quo multum doleo. Quare, cum citius iste conten- tiones, quas mecum facitis, intelligentur in Constantinopoli, ora- nes de Ecclesia orientali, dubitantes de vobis, nunquam ponent se ad veniendum, et sic tantum bonum, culpa vestra, perdetur. Vos pridie me, per dominos Visensem. et Marsiliensem epi- scopos, requisivistis, ut pararem me ad eundum cum vestris ambas- siatoribus, quos mittitis cum galeis ad conducendum nostros gre- cos ad Avinionem. Et quia nescio an prefati domini episcopi vo- bis retulerint id quod eis dixi, ideo prò declaratione vestra, ut alias dixi et protestatus fui, iterum dico et protestor, quod per illam viam non intendo ire, neque possum; quìa ad illum lo- cum et per viam illius maris nullus unquam de nostris ve- niet propter illas rationes, quas alias multis vicibus declaravi. Et, si perseverabitis in illa via et non adhibueritis aliud re- medium, ego etiam protestor quod vos estis in culpa ut tan- CCLXXXVIII parti: prima - SEZIONE SECONDA tum bonum impediatur; quia non eligitis locum nobis habilem, nec accomodum, nec in Decreto nominatum. Et cum venerit so- cius raeus, qui ivit ad sanctissimum dominum Papam et quem cotidie expecto, ego cum eo ad Suam. Sanctitatem. revertar, et ibi, coram Sua Sanctitate, illam protestationem faciam quam pridie feci coram vobis. Et, si non provideatur de aliquo reme- dio, ego postea revertar ad Constantinopolim, et signiflcabo toti Ecclesie orientali, et notum erit toti mundo, quod vos non servastis illa que nobis promisistis. Rogo vos omnes notarios, qui hic estis, ut de ista mea re- sponsione et protestatione michi faciatis instrumenta necessaria. OIX. (23 febbraio 1437). I Padri del Concilio di Basilea stabiliscono (non consenzienti però i due cardinali le- gali), che, se la città d'Avignone non soddisfi entro il termine d'un mese, computato dalla partenza de^li ambasciatori da Basilea, alle condizioni volute dal Concilio, questo proce- derà a una nuova elezione. (Sacr. Cono. nor. et ampi. colL^ tom. xxx, col. 1121. — Bibliot. Laurenz._, Cod. Stroz. 33, p. 201). Pro felici expeditione dominorum ambassiatorum in Greciam iturorum, visa sunt dominis deputatis in materia grecorum in- frascripta : Primo, quod domini ambassiatores huius sacri Concilii, in Greciam ituri, recedant de Basilea versus Avinionem citius quam fieri possit, nulla decretatione de presenti expectata; sed defe- rant secum bullam, in qua sacrum Concilium policeatur in hunc modum : In quantum domini Avinionenses, aut alter, ipsorum loco, prò Basilea, Avìnione vel Sabaudia, intra triginta dierum spatium, a die exitus dictorum dominorum ambassiatorum de Basilea com- putandorum, Capitaneo galearum satisfecerint de eo quod a sacro Concilio debet habere, videlicet triginta milibus et octingentis florenis de camera et residuum pecuniarum, videlicet usque ad summam septuaginta milium florenorum de camera realiter tra- diderint in numerata pecunia mutui nomine, iuxta concordata, ambassiatoribus prsedictis ; ex tunc, certificato de bis, per licteras ambassiatorum eorumdera. sacro Concilio et per licteras Capita- nei vel eius procuratoris legitimi; ipsum Concilium, infra octo dies a die receptionis huiusmodi licterarum immediate sequen- tium, solempni sessione decretabit infrascripta : I. Decretabit conclusionem de locis futuri ycumenici Conci- lii, videlicet : Basilea, Avinione et Sabaudia, factam in suis ter- minis, prout iacet. II. Decretabit decimam, iam in materia prsedicta grecorum in generali Congregatione conclusam. III. Decretabit qualiter dicti domini ambassiatores, in Gre- VOL. 1, s CCXC PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ciam ituri, habeant, et eis ac eorum maiori parti data sit piena potestas eligendi et nominandi, iuxta Decretum in dieta materia grecorum factum, portum latinum ex dictis locis electis aptio- rem et propinquiorem, ad quem domini greci debent ultimo ap- plicare. Prseter haec, super cautione, per dominos abbatem Bonevallis et Raymundum Taloni dictis dominis Avinionensibus nomine Concilii oblata, et circa illam. dabit dictum sacrum Concilium licteras oportunas. Porro dicti domini ambassiatores nostri et Avinionenses te- neantur, infra duodecim dies post lapsum dictorum triginta die- rum immediate sequentium, certificare legitime dictum sacrum Concilium de dictis numeratione et satisfactione ; alioquin ex tunc ipsum sacrum Concilium possit et teneatur ad electionem alterius loci prò ycumenico Concilio celebrando procedere, et sibi ac universali Ecclesie aliunde providere. Insuper, dicti domini ambassiatores sacri Concilii, et Capita- neus, per se vel procuratorem prsedictura, debeant promictere, coniunctim et divisim, nomine ipsius sacri Concilii, dominis Avi- nionensibus, quod, casu (quod absit) quo greci nollent recedere de terris suis iuxta decretata et decretanda de locis et portu, ex tunc dicti domini ambassiatores et Capitaneus restituent di- ctis dominis Avinionensibus quindecim milia prò expensis, et de- cem milia prò custodia civitatis Constantinopolitane, et sex milia prò duabus galeis grossis grecorum deputatis florenorum, et ora- nem aliam pecuniam restantera, quam receperunt, et etiam sacrum Concilium transferet eo casu omnem actionem et omnem obliga- tionem quas habet contra dictum dominum Capitaneum et ipsius hseredes et fideiussores in dictos dominos Avinionenses prò prse- dictis. Postremo, quod de omnibus premissis et aliis circa rem ac- comodis, concessis et concedendis quibuscumque, fieri debeant sub bulla sacri Concilii lictere oportune. Concordat cum originali cedula. Bruneti notarius. ex. (36 febbraio 1437). Pommissione (la(a ai vescovi di I,iil)pcca, di Viseu. di Parma e di Losanna di recarsi a ('ostantinopoli a prendere i pieci. [Bì'hHol. Vatic, Cod. Palat. 597, p. 145). Copia bulle potestatis ambassiatorum mdssorum ad Greciatn cum galeis. Venerabilibus lolianni Lubicensi, Ludovico Vicentino, Del- phino Permanensi et Ludovico Lausanensi episcopis, nuntiis, legatis et ambassiatoribus nostris, salutem etc. Dum exquisivero vestre circumspectionis industriam in uni- versalis Ecclesie negotiis diutius comprobatam diligenter atten- dimus, et attenta meditatione pensamus quod vos ipsam Ecclesiam uti fìdeles et pervigiles Christi vestrorum plenius honorastis et honoratis sedulo multorum et magnitudine, non parcendo labo- ribus vel impensis, fiducia non in multo ducum singulari, et quod prò incremento fidei catholice gregisque divini in illius unitate ad unius pastoris ovile unione fideliumque animarum feliciter propaganda, salute exequenda, cognovimus, vestris studiis liberaliter committimus. Nuper siquidem inter alia laudavimus opera studio per nos in virtute Altissimi et ea vocatione qua adunati fuimus amplexa inter nostri cordis arcliana revolventes quanta in excelsis laus et gloria quantusque honor in salute animarum fìdelium in Dei pervenerit Ecclesia, si anima diu op- tate unionis occidentalis et orientalis Ecclesiarum in eandem fidem resultare promovens quam posset effectus, de omnipotentis Dei gratia confisi, tam saluberriraum opus aggredì decrevimus, nostros quod solempnes oratores et nuncios ad serenissimum Im- peratorem et venerabilem Patriarcham aliosque prelatos principes ac gentes grecorum diversis vicibus transmisimus, eos ad aggre- diendum et prosequendum tam salutare negotium debitis exhor- tationibus iraitantes. Quidquid serenissimus Imperator et vene- CCXCIl PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA rabilis Patriarcha et alii greci exhortantes huiusmodi digna devotione gratoque animo suscipientes suos solempnes universa ambassiatores et niintios ad tractandum de modiis et viis per que coramodius in unum convenire et huiusmodi pium opus perfici possit duximus destinandos, cum. quibus diversa capitula atque pactata prò expeditionis executione tante rei utilia et expedien- tia conclusimus et decretavimus, promittentes Inter cetera quod statuto tempore nostros producendis dictis Imperatore, Patriar- cha et aliis cum ipsum ad predictum Concilium propterea acces- surum ambassiatores et nuncios ad eosdem destinare curaremus. Et cum tempus huiusmodi instare dinoscitur, quia predicti Imperator, Patriarcha et alii greci venire debent et tenentur trattataque cum eorum ambassiatoribus pariter et conclusa pro- sequi votivoque congruo effectu mancipari, nos, nihil de con- tingentibus quantum nobis ex alto conceditur volentes omittere, sed promissa, auxiliante Deo, legaliter adimplere; vos, quos vite integritate preclaros, literarum scientia quam dictos ad fìdei et Ecclesie catholice exaltationem ferventissimos, magnitudine con- silii conspicuos et in bene gerendum rebus expertissimos diutine conversationis cognovimus, ad accedendum et conducendum prefa- tos Imperatorem, Patriarcham et alios grecos ad ycumenicum seu universale Concilium prefatum ob persecutionem. tam salutaris operis accessuros, nostros et universalis Ecclesie ambassiatores et nuncios, tenore presentium, facimus, constituimus et etiam deputa- mus, dantes et concedentes vobis omnibus, aut malori parte ex vobis, tamen in illis partibus presentibus et centra in casu neces- sitatis alteri vestram, plenam et omnimodam potestatem ad dictos Imperatorem et Patriarcham et civitatem Constantinopolitanam accedi, eosque ut capitula concordata huiusmodi rei adimplere realiter et cum effectu studeant et procurarent exhortandi et requirendi, eisque portum. et locum ad quos, iuxta dieta con- cordata et decreta, ultimo applicare et venire debent, iuxta no- stras litteras super dictis partis et loci nominatione confectas, nominandi, ac de pecuniis prò expensis dictorum Imperatorum, Patriarche et septingentis personis cum illis, dante Domino, ad huiusmodi ycumenicum Concilium accessuris, eiusdem Impera- tori et Patriarche tradendi, deponendi, quod de illis prò custo- dia diete civitatis Constantinopolitane et prò duabus grossis galleis conducendum prò dictis Imperatore et Patriarche ventu- DOCUMENTI K ILLUSTRAZIONI CCXCIIl rum de Constantinopoli cum nostris aliis duabus galleis debite de aliis expensis providendi, dictasque galleas subtiles cum tre- centis balistariis, et iurameiitis debitis prius ab eis Imperatori predicto prestitis, in Constantinopolitana rivitate et prò ipsius custodia dimictendi, et ut civitatem Basiliensem prò ycumenico et universali Concilio ibidem celebrando acceptare velint omni solicitudine, omnibus viis, modis et formis possibilibus et oportu- nis, ac ex rationibus et causis vobis notis apud eosdem. instandi eosque adhuc incitandi, exhortandi et rogandi, omniaque alia et singula faciendum disponendi et exequendi quod prò felifi dictorum Imperatorum, Patriarche et aliorum grecorum condu- ctione tam saluberrimi operis votiva prosecutione concordatorum ac decretatorum huiusmodi adimpletare utilia nominatis seu etiam oportuna; ratum atque gratum habitum predictis tum salvis et inviolabiliter observatis quidquid per vos, modo sùpradicto, in premissis, factum, dispositum, ordinatumve fuit executum: id quod faciemus, auctore Domino, inviolabiliter observare. Quocirca circumspectionem vestram, per viscera nunc Dei et Domini nostri Ihesu Christi exhortamus et requirimus, vobisque in virtute sancte obedientie precipimus et mandamus, quatenus iniunctum nobis huiusmodi oneris ministerium Deo gratissimum, inestiraabilem, eius suffragante clementia, in universali Ecclesia gloriam fidei orthodoxe incrementum, infìnitarura animarura sa- lutem peritarum, prò omnipotentis Dei gratia res agitur et ipsius Ecclesia reverentia letis mentibus sincerisque complectentes affec- tibus, illud, iuxta datam vobis a Domino prudentiam, feliciter, sollicite et intrepide, ut in vestra circumspectione piene confi- dimus et speramus, exequi studeatis; ita ut, vestris medianti- bus consiliis, exhortationibus salutaribus, laboribusque fructuo- sis, tam salutare fidei opus ad optatum perduci valeat effectum, vosque proinde ex vestris tam laudabilibus operationibus non solum apud universalem Ecclesiam condigna laudis et honoris protoma reportare, sed et ad superiorum universorum largitore easque pias causas genitibus impediuntur consequi vere animi premia felicitatis eterne. Datum Basilee, v kalendas martii, anno Domini 1437. CXI. 27 febbraio 1437 ) . Francesco Fileitb invitato, a nome del cardinal Cesarini, da Enea Silvio Piccolomini a compier l'ufficio d'interprete tra i greci e i latini nel prossimo Concilio, risponde che accetta l'onorevole ufficio a condizione che il Concilio si celebri in Italia. Disapprova l'av- versione d'Enea verso il Sommo Pontefice. (Rosmini, Vita di Fr. Filelfo, Milano, 1808, tom. i, p. 145). Quae mihi scripsisti, verbis reverendissimi cardinalis Sanati Angeli luliani Cassarini, perlibenter obirem, ubi sacrum istud Concilium infra Italise terminos, non in Germania ac Basilese celebraretur. Nam me ex universa Christiana republica delectum esse interpretem in tanta orientalium Ecclesiarum ac romani pontificatus dissensione, munus mihi profecto esset oblatum honorificentissimum. Verum, ego satis diu ac super peregrina- tus sum extra Italise terminos, a quibus me abduci nullo pa- tiar munere. Sin a germanis ad italos Concilium. transferretur, ut mihi videor augurari, utar reverendissimi cardinalis Consilio, cui me ut quam diligentissime commendes maximopere abs te peto. Tuas autem duas orationes in Eugenium, Pontifìcem Maxi- mum, lectitavi quam accuratissime, quarum elegantiam probo equidem., sed argumentum ipsum non laudo. Vereor enim tibi fora detrimentosum ; quod ut credam auctoritas facit gravis- simi huius prudentissimique viri lohannis Fagnani, qui Sense legatum gerit prò Philippo Maria, inclito Mediolanensium duce. Ait enim ignorare te principis sui mentera erga Eugenium Pon- titìcem. Itaque tibi posthac cavendum reor, ne quid scribas quod ignores. Vale. Ex Sena, iii kalendas martias 1436. cxii. (37 Febbraio 143f ) I,ettera dello stesso al cardinale Cesarini sull'argomento di che sopra. Esclude, tra le città d'Italia, Firenze, perchè luogo di grande pericolo per lo scrivente. (Allude alle supposte insidie di Cosimo de' Medici). (Rosmini, Vita di Fr. Filelfo, Milano, 1808, toni, i, p. 146), Video te, pater re"verendissime, non esse oblitum nostrse il- liiis pristinse consuetudinis, qua in Hungaria coniunctissime viximus, cumque auditor esses reverendissimi cardinalis Piacen- tini, et ego prò serenissimo imperatore Constantinopolitano, lohanne Palseologo, oratorem gererem apud nobilissimum illum regem Sigismundum. Habeo autem atque ago Tuse Amplitudini gratias immortales, quod eam mihi proponis conditionem quse non solum fructuosa sed honorifìcentissima sit futura. Nam ex omnibus latinis me unum deligi qui et gr8eca latinis et grsecis latina, in tanto et tam celebri illustrique Concilio, de rebus maximis- atque difficillimis sim interpretaturus, non debeo non plurimi facere, et dignitatis mihi plurimum allaturum existi- raare. Cseterum iam. me satietas coepit peregrinationis, prseser- tim eius qu83 extra Italiam sit futura. Quare, si Concilium Basilese omnino aut in Germania sit futurum, benefìci um istud omne, quod mihi humanissime proponis, nullis meis emolumentis admiserim. Quod si fortassis intra Italiam celebrabitur, utar equi- dem et Consilio et benignitate tua : modo mihi tutum sit ut Concilio intersim. Nam Florentia mihi non secus vitanda est quam pestilitas qusedam ac pernicies, propter eorum insidias qui aliud nihil tanto studio moliuntur quam bonos et doctos viros e medio tollere. Non enim ignoras quo pacto ipse tracta- tus fuerim, et quid mihi cavendum sit. Nullum video in Italia commodiorem locum quam urbem hanc Senam ad tantum Con- cilium celebrandum. Vale. Ex Sena, in kalendas martias 1436. CXIII. (20 marzo 1437). La Signoria di Firenze, avendo inteso mettersi in dubbio la sua costanza nelle buone disposizioni a riguardo del Concilio, scrive ai Padri di Basilea per assicurarli di sua fer- mezza. (Arch. di Stat. in Fir., Rifar magioni j Clas. x, Dist. 1, Cod. 34, p. 205). Reverendissimi in Christo patres et domini, post humilem re- commendationem. Et per ea que dudum respondimus domino Guasparri de Pe- riisio, oratori vestro, ad nos transmisso, ac subinde per ea que scripsimus sacrosancte synodo, ac etiam per ea que scripsimus reverendissimis in Christo patribus, dominis Sancti Angeli et Sancti Petri ad vincula cardinalibus, videre potuerunt reveren- dissime paternitates vestre devotionem ac dispositionem nostram circa oblationem civitatis Florentie, si illam per sacrosanctam synodum eligi contingeret prò translatione Concilii huc facienda. Oblationes quoque ac promissiones nostras, et circa pecuniarum designatam summam, et circa galeas prò advectione grecorum. et prò custodia Constantinopolitane urbis exhibendas, eodem modo potuit sacrosancta synodus intueri ; et similiter cetera oportune a nobis consensa circa alias oportunitates et indigentias, prout in nostris litteris clarissime omnia exprimuntur. Quia vero nunc in dubium verti audivimus, an simus in ea- dem dispositione adimplendi omnia illa que per nostras litteras oblata fuerunt; ideo, ad fidem et declarationem singulorum, per lias litteras nostras certificare statuimus reverendissimas pater- nitates vestras, asserentes atque afSrmantes nos esse dispositos, bono et largo animo, cuncta, que tunc per litteras nostras obtu- limus, in singulis partibus et articulis efficacissime adimplere. Quare non dubitet sacrosancta synodus; sed, si transferre Con- cilium ad civitatem Florentie decernat, prò certo sciat, nichil ex illis que tunc oblata fuerunt esse defuturum. Sic enim de novo offerimus et observare intendimus. Data Florentie, die 20 martii 1436. CXIV. (S6 marzo 1437 ). La Signoria di Firenze scrive di nuovo al Concilio di Basilea sulT argomen o prece- dente, aggiungendo che tutto è pronto per il tempo stabilito. ( Arcfi. di Stai, in Fir., Riformarjioni, Glas. x, Dist. 1, Cod. od, p. 205/). Reverendissimi in Christo patres et domini, post hurailem recommendationem . Licet novissime per alias nostras litteras significaverimiis sa- crosancte synodo perfectam et immutabilem intentionem no- strani circa impletionem eorum omnium que a nobis fueruni promissa atque oblata ; tamen, quia in tam longo itinere multa contingere possunt per que littore impediuntur ac non presen- tantur, decrevimus eadem illa replicare, ac etiam. expressius quedam illis litteris adiungere. Nota sunt ergo reverendissimis paternitatibus vestris et que fuerunt a nobis postulata ab initio per sacrosanctam synodum, et que, vice versa, per nos ac civitatem nostram fuerunt responsa atque oblata. Sunt enim. cuncta manifesta atque patentia, cum et per litteras nostras ad sacrosanctam synodum scriptas, et per alias litteras ad reverendissiraos patres et dominos, dominos Sancti Angeli et Sancti Petri ad vincula cardinales, apparere possint. Apparent enim. in illis devotio atque dispositìo nostra circa oblationem civitatis Florentie liberaliter factam., et obla- tiones ac promissiones nostre circa pecuniarum designatam sum- mam, et circa galeas prò advectione grecorum et prò custodia Constantinopolitane urbis exhibendas; et similiter apparent in eisdem litteris cetera consensa a nobis circa alias oportunitates et indigentias, prout in eisdem litteris clariter omnia exprimun- tur. Que quidem omnia et singula per presentes repetita atque reiterata esse volumus. Sed, cum in dubium verti nunc audiverimus, an simus in eadem dispositione adimplendi omnia illa que per nostras litteras tunc oblata fuerunt; ideo, ad fidem et declarationem singulo- CCXCVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA rum, de novo certificare per has litteras nostras decrevimus reverendissimas paternitates vestras, asserentes atque affirraantes nos esse dispositos, bono et largo animo, cuncta Illa, que tunc per litteras nostras obtulimus, in singulis partibus et articulis efficacissime adimplere. Quocirca, nullo modo dubitet sacrosancta sjnodus de aliquo illorum ; sed, si transferre Concilium ad civitatera Florentie de- cernatur, quemadmodum nos speravimus hactenus, et in presenti speramus atque optamus, prò certo sciat, nihil ex illis que tunc oblata fuerunt esse defuturum. Sic enim de novo offerimus et observare intendimus. Adiungentes quoque, ad maiorem decla- ràtionem, quod talis iam per civitatera iiostram datus est ordo talisque provisio facta circa singula expedientia et oportuna, quod, in tempore grecis promisso per sacrosanctara synodum, omnia erunt parata. Itaque, ex parte civitatis nostre, nullns omnino defectus reperietur. , Data Florentie. die 26 martii 1 1?>T. cxv; (Verso la fine di Uarzo, 1437;. Orazione dell'arcivescovo di Tarauio, inviato pontifìcio, proferita innanzi ai Padri del Concilio di Basilea per esortarli a stare uniti col capo della Chiesa, giusta il precetto di Gesù Cristo e l'esempio degli antichi Concili. In tal maniera sarà dato raggiungere il «omune desiderio della riduzione dei greci e della riforma della Chiesa. Si soddisfi dunque alle giuste domande del Papa e dei greci riguardo alla scelta della sede del futuro Con- cilio. Riconoscano i Padri la necessità di scegliere un luogo compreso nei patti solenne- mente stretti coi greci, e dove sia permesso al Papa lo intervenire. Allora, di comune ac- cordo, si giungerà alla meta bramata. — Qui si riporta la parte del discorso che riguarda la storia. (Bibiiot. Laurenz.j Cod. Stroz. 33, p. 1(57). Opus pium, tua gravitate tuaque sapientia dignum, facis, synode sacrosancta, quod me, vel filium vel servum. tuum, quem iam quinto ad sacrum hoc tribunal reproficiscentem dinumeras, admirari te potius intueor et gravi attentione prosequi, qua-m aut aspernari aut defatigantem frequentia deprecationum repel- lere= Nosti quod, quotiens de Christiane religionis amplificatione agitur, petere nos moveat atque pulsare Salvator, et instare oportune et importune apostolus; quotiens vero fraterne unita- tis subversionis formido suboriatur, vigilandum pastoribus et laborandum ipse idem nedum suadeat, sed iniungat apostolus. Mea quidem omnis per immortalem Deum deprecatio, etsi nun- quam superiori tempore ab intentione pietatis et communis boni gratia fuerit aliena, hec, quam hodierna die coram actimis su ceteras equo arbitratu tuo, et fructu et facillitate super excel- lat piane confido. Non enim ad hoc tam crebro repetita et non mediocriter protensa itinera, nive, glacie, nimbo, montium aspe- ritate undique periculis piena, ulla me vel ambitio vel tran- seuntis glorie cupido, minus si in meam valitudinem ceterasque fortunas oculos defixeris ignominii illud repuerescendi vel petu- lans affligendi desiderium impulit; sed divi cuiusdam hominis imperium, cui et terreni simul et celestis imperii iura commissa sunt, cuique prò Christiane religionis amplitudine omnes obe- dire tenemur, sanctissimi scilicet domini nostri Eugenii pape eoe PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA quarti, quem annis iam sex una tecum digne veneratur atque colit universa christianitas, sed comraune et Sue Sanctitati et tibi pacis ecclesiastice desiderium, prout oratoris tui, viri quidem in primis optimi et literatissimi, magistri Henrici germani ora- tio depromebat (omissis). Hanc servande unionis cautelam, hoc studium, ut tua et Con- ciliorum auctoritas sanctorum illibata servetur augeaturque, suramopere te imitari desidero, synode sacrosancta; hanc te unionem colere, hanc tueri, ut te decet, cupio et custodire, si pacis dulcedinem., quam. efflagitare tanto desiderio videris, gu- stare properas; quod quid sine difficultate fieri posse non arbi- tror propter illa que iam annis sex in Ecclesia, proh dolor ! exorta sunt scandala, suspiciones, simultates, rancores, discordias in aliquo summum et sanctissimum Pontifìcem nostrum et te in loco utrique tuto personaliter convenire miserator et misericors Dominus concedat. Nosti quantum, presidii, quantum favoris et au- ctoritatis future et Deo amabili Ecclesiarum. Christi unioni, Pape et sacri Collegii presentia conferat. Nosti quanto studio et quam pia intentione, a tempore quo in minoribus erat, pium. hoc unio- nis opus continue sit prosecutus. Nosti quam ferventi, quam. con- stanti desiderio serenissimus Romeorura imperator ac reverendis- simus Constantinopolitanus patriarcha eius presentiam exquirant; quam. per tuum virum. quidem. bonum. ac prudentem, dominum Henricum Mengher, et suos complures, et quorum duos ante oculos habes, oratores summa cum. instantia petierunt et petunt. Et quod futuri non sunt sine Pape presentia, iam auribus tuis complures eorum protestationes intonuerunt. Intueris etiam. quam importune instant et oportune ut locus et Pape et Imperatori et Patriarche et suis accomodus decretetur. Nec te preterit quan- tas sis termini brevi tate artata, quam desperati oratores pro- pter quod de processu te interrupta Inter privatos comminari et protestari incipiant. Es insuper experta quam sit durum, quam difficile grecis implere promissa; intelligis qualis Ecclesie lati- norum confusio succresceret, ignominia, infamia, contumelia, si deficeret in sollicitationibus Decreto vallatis, et, quod formi- dabilius est, quantum ofifendetur divina maiestas, fìdes orthodoxa, sacrosancta Christiana religio, pietas et cultus omnis divinus, si tantorum populorum, et quidem potentissimorum, fraternita- tem unitatemque respuamus. Animadvertis insuper quale in Ec- DOCUMEiSTTI E ILLUSTRAZIONI CCCI desia scandalurn futurum esset, si reformationein, quam mundo pollicita es, negligamus; si reformationem, inquam, certe, patres optimi, et vestra et Conciliorum sane omnium vilesceret auctori- tas; et clerus in contemptum, in direptionem daretur et servi- tutem. Placet hanc pestem sub nube transire, iuvat et expedit vulneris huius periculum fontemque conculcare. Satisfactum hiis paucis prò multis, vobis, oculatissimi pa- tres, arbitror. Est et postremo notorium quatenus artatis impe- dimentis atque periculis, ne ab Ecclesie romane patrimonio longe multum abscedat, quantas etiam utilitates eius presentia turbatis illis rebus afiferat omnes intelligunt. Illud pretereundum statui quam sit delicate debilisque nature, que labores et iti- nerum incommoda sustinere nullatenus posset. Quas ob res, per viscera misericordie Domini nostri Ihesu Christi, per fidem et religionem eius, per passionem et sangui- nem suum, in quo fundata est Ecclesia, per ipsius Ecclesie pa- cem et unionem, piissimus ille pastor te exhortatur, rogat, re- quirit et obtestatur, ut secum in bona convenias aliquo in loco ad quem possit et tute et commode conferre, qui sit et Imperatori et Patriarche commodus tante rei utilis, ubi non multiplicentur sed minuantur impense, et ymmo sit et nunc paratus et ad pre- standas necessarias subventiones accinctus, et ex quo possint periculis incursionum grecis, ut nosti, imminentibus, celeriter et facile dari presidia. Eya, patres optimi, quanta ex hac unione fausta et felicia bona provenient, si Deus illam nobis largire dignabitur ! Aggredietur in primo sanctissimus Pontifex una tecum, integra cantate, sanctum. hoc unionis opus; non parcet laboribus, non impensis; fìet sic, gravis hec et onerosa sarcina, communi concursu levis atque iocunda; opitulabitur habundan- tius regum et principum sancta devotio ; non erit imperatoris Romeorum. et Patriarche adventus dubius; non intercidet longi in executione temporis mora, que profecto posset propter multa, que undique circumstant, pericula et impedimenta pium hoc opus unionis turbare et funditus evertere; poterit Sicilie regno. Ecclesie patrimonio consuli, et aliis multis predicte Ecclesie ca- lamitatibus subveniri. Nec ubi, patres optimi, nec ubi profecto alibi utrumque perfìci simul poterit, atque ita facilis unionis sanctum opus et huiusmodi mederi predicte Ecclesie calamitati- bus, qui christicolas quoscumque, nedum vos, patres pios et CCCII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA niisericordes, qui estìs in partem sollicitudinis assumpti, omni privata affectione spoliatos plurimum ponderare convenit. Ces- sabunt, que hactenus pessumdederunt Ecclesiam, scandala; flet unum ovile et unus pastor; complectetur cunctos presul ipso piissimus, summa cum benivolentia, cantate, clementia; ade- runt pacatissimi illi patres Ecclesie sacrosancte cardines, pacis mediatores, fundatores, et unionis sancte et reformationis, om- nium honorum promotores indefessi; fìet piena et fructuosa re- formatio; nemo illam respuere presumet; omnes iugo colla sub- mittent. Nullatenus (credite, queso, mihì) nullatenus fructuosa erit neque bene recepta, sine pape, Cardinalium collegii presentia. reformatio. Dabitur omnibus prò conscientia libere dicendi, con- sulendi quam facultas sine controversia, et libertas atque secu- ritas : et cum omni oportuno robore pienissimi concedentur salviconductus ; concurrent ex omnibus christianitatis partibus magne auctoritatis et virtutis prelati et principes orthodoxi, raagistri, doctores et alii insignes viri, prout res ipsa sancta et grandis expostulat, in numero copioso. Manebit huius sacri Con- cilii auctoritas salva et illibata, cui successet gloria sempiterna per consummationem huius sancte et Deo amabilis unionis, re- formationis et aliorum, ad que, divina inspiratione, convenisti. Erit postremo in Ecclesia sancta ad Dei culturam vera unius firma, tranquillitas perfecta, pax ab ipso pacis principe Christo Ihesu Domino nostro, qui fecit et faciet utraque unum, bene- d ictus, gloriosus et excelsus. Amen. CXVI. [ 6 aprile 1437 | Lettera ilei quattro ambasciatofi Basileesi, scritta Ha Avignone, nella quale si (\u conto ai Padri delle difficoltà incontrate in detta città per 1' esecuzione dei patti convenuti e di ciò che gli ambasciatori stessi han creduto conveniente concedere su tal proposito. [Bibliot. Laurenz.. Cod. Stroz. 33, p. 201). Sacrosancte generali Basilìensi synodo, in Spirita Sancto le-- gitime congregate, universalem Ecclesiara representanti, dominis nostris colendissimis, humillima sui recommendatione premissa. Reverendissimi reverendique patres et domini nostri colen- dissimi. Post exitum nostrum de Basilea, negotia, per vestras reve- rendissimas paternitates nobis commissa, sumus exactissima dili- gentia usque in presentem diem fldeliter prosecuti, tam apud ecclesiasticos quam seculares principes, cliristianissimum domi- num regem Francorum et consiliarios suos, ac illustrem dorai- num ducem Sabaudie, et deinde apud reverendissimum patrem et dominum cardinalem de Fuxo legatum, nec non cives Avinio- nenses, de tangentibus hec negotia nil penitus prò viribus omit- tentes. Visitavimus enim eosdem principes ac dominos atque cives personaliter bine inde, premisso per modum collationis verbo Dei, cum propositione huiusraodi negotiorum satis seriose, quod prefati duo principes, nedum solum suis litteris apud cives ipsos huiusmodi negotia efficaciter promoverint, sed et etiam suos nuntios et oratores ad eosdem. cives destinarunt. Dominus rex videlicet reverendum patrem. dominum. episcopum. Pictaven- sem et dominum Gauffridum Vasalli doctorem eximium, eius consiliarios, et dominus dux prefati, suum heraldum, qui pu- blice et occulte cives ipsos ex parte dominorum suorum hortati sunt, ne deficiant sacro Concilio in promissis, sub pena extreme indignationis dictorum principura. Sed quia, ex parte sanctissimi domini nostri Pape, reverendus pater dominus archiepiscopus Cre- tensis et quidam lacobus Rachanatensis, 25 die mensis martii, ci- vitatem Avinionensem intrantes, supervenerunt, et lacobus ipse apud cives prefatos huiusmodi negotia vestra periculose impedire CCCIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA conatus est, in vim credentie cuiusdam brevis eiusdem domini nostri Pape, ut cives ipsi per organum domini assessoris in pre- sidentia ' eiusdem. reverendissimi domini legati nec non prefato- rum dominorum oratorum regiorum, Adurensisque, Cuseranensis et Olorensis episcoporum ac multorum doctorum, militum, nobi- lium et nostrum omnium, ac alias publice actestati sunt penaliter prohibendo ne pecunie per cives ipsos prò transitu nostro ad Greciam. aliquo modo exbursarentur, ne eas perditioni expone- rent; et, ut presumitur, prò fortificatione premissorum, idem dominus Cretensis, die immediate seguenti, ab bine valde mane arripuit iter ad eumdem. dominum. regem Francorum transiturus, ad procurandum huiusmodi negotiorum impedimentum. Suus autem. collega lacobus antedictus bic permansit ad inficiendum. hec sanctissima negotia, et propter varias, prob dolor! prefato- rum dominorum. et aliorum eis adherentium practicas, aliquibus civibus antedictis, prima facie et nimirum incussus fuit timor. Sed, hiis et aliis practicis quibuscumque non obstantibùs, cives ipsi semper constantes fuerunt, et, prò agendorum ex- peditione, concilium generale tuum. ^ statuum. huius civitatis, item., secunda vice, ad sollicitudinem nostram convocatam ^ cele- bra vit; et in eodem, ubi quinque vel sex milia homìnum iudi- cabant, nomine discrepante, concorditer concluserunt, quod ipsi omnino velint et debeant implere promissa sacro Concilio, dum- modo illud eis promissa adimpleverit : et super executione pe- cuniarum huiusmodi exbursandarum, de singulis huius civitatis parrochiis, certi cives notabiliores cum piena potestate in magno numero fuerunt deputati, qui una nobiscum huius rei conclu- sionem. debent capere salutarem ; et deinde cives ipsi magnatum reverentia nos conduxerunt in loco, ubi thesaurum suum colle- ctum habuerunt, ut in parte eorum. divitias cerneremus, et certi redderemur de eorum sufficientia adimplendi promissa. Cum illic intraremus, dare vidimus tam in florenis et monetis aliis et vasis aureis et argenteis preciosis, quam in margaritis et cle- nodris multis, valorem centum milium. iiorenorum de camera, secundum plurium fìdedignorum extimationem excedentibus. Qui- bus vasis \ inter alia finaliter dìximus eisdem deputatis ibi- ' Porse : presentia. ' Forse: omnium. ' Forse : cowoocatum. • Forse: visis. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCV dem congregatis, qiiod dictorum civiura promissio de exbur- satione pecuniarum huiusmodi, et non de vasis et clenodris ibidem nobis ostensis, extitisset sacro Concilio facta, et illam a civibus et depiitatis eisdem sub satis rigorosa forma verbo- rum ibidem publice requisivimus, sine ulteriori mora adimpleri. Ipsi vero deputati nobis responderi fecerunt, dicentés, quod omnia vellent adimplere promissa Concilio sacro, dummodo illa, per do- minos abbatem Bonevallis et Raymundum Talonis ex parte sacri Concini acceptata et de quibus fuerunt contenti, que in instru- ctionibus, per procuratorem fiscalem, ex parte diete civitatis alias dominis deputatis in materia grecorum. presentata fuerunt, conti- nentur, civibus ipsis adimplerentur. Subsequenter vero, post con- fiictum verborum., prò honore sacri Concilii per nos introducto- rum habitum, expresse diximus eisdem deputatis, quod, nisi infra unam diem ex tunc proxime sequentem, cives predicti promissam summam septuaginta railium ducatorum nobis assignarent, realiter exbursando et numerando, nos sine medio Basileam redire opor- teret, et sic eorum culpa huius rei prò ruptura in foribus esset. Super quo deputati ipsi nobis humiliter supplicarunt quatenus eis parcere dignaremur, quod ut vellemus votive nobis respondere non possent. Ipsi enim cum eodem domino legato, ut melius et securius negotia expedirentur, loqui vellent absque mora, tali- ter quod ab eis bonam et votivam deberemus recipere super premissis responsionem.. Et tandem, gratia Sancti Spiritus coope- rante, quibuscumque probibitionibus practicis et impedimentis tam publicis quam secretis, non obstante prius et ante omnia pro- visione data, quod civitas predicta Capitaneo summam vigintiqua- tor milium et octingentorum florenorum auri de camera prò com- plemento triginta milium. et octingentorum. florenorum similium eidem Capitaneo assignatorum solveret seu alias iuxta formam bulle sacri Concilii super hoc confecte, ipsum contentum redde- ret; quod et fecit, prò ut dominationibus vestris certius per licteras procuratoris dicti Capitanei sacro Concilio directas, quas defert presentium portitor constare poterit, et quod reliquam pecunie quantitatem, usque ad summam septuaginta milium florenorum de camera, sacro Concilio, seu ab eo sufiìcientem potestatem habenti- bus solveret et expediret, securitate sufficienti data, quam ha- buimus et recepimus. Ad aliqua, prò felici rerum agendarum successu, condescendimus, que, nisi adimpleantur promissa, nul- VOL I. t coevi PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA lius erunt roboris atque momenti, quorum nonnulla facultates nobis a sacro Concilio concessas expedivimus, et alia tempore oportuno expediemus. Reliqua vero que sub facultatibus nostris non comprehen- duntur seu comprehendi non videantur, prò eorum celeriori expeditione vestris reverendissimis paternitatibus remittimus, videlicet quod impositio decime universalis ac conclusio electio- nis loci decretentur, et lictere executoriales ad huiusmodi decime et Indulgentiarum. levationem., cum processuum, penarum. et sen- tentiarura fulminatione expediantur, ac quod sacrum Concilium nichil de Indulgentiis et decima in provinciis civitati predicte de summa, quam mutuaverit fuerit facta; quodque sacrum Con- cilium laborabat aliorum regum, principum habere super leva- tione decime et Indulgentiarum huiusmodi consensum, et in omnem eventum promittet civitatem servare indempnem. Insu- per, quamvis facultatem habeamus nominandi portam, civitas ipsa magis optaret per sacrum Concilium nominationem huius- modi, civitati propinquiorem fieri. Que premissa omnia et singula, ad que cum. eisdem civibus post multas habitas deliberationes devenimus, omnibus itaque actente pensatis, insta et rationabilia nobis visa fuere, actentis temporis artatione et negotiorum huiusmodi periculis, omni cum diligentia per vestras reverendissimas paternitates execu- tioni demandanda. Nec mirentur paternitates vestre reverendissime de mora per nos hic habita. Quoniam dubitavimus ne propter recessum no- strum res in totalem rupturam caderet, et confusionem universa- lis Ecclesie et exinde infinita scandala orirentur, iudicavimus utilius et expedientius fore hic remanere. Nec civibus, qui exa- ctissimam fecerunt diligentiam, ncque nobis de hac mora est im- putandum; quoniam hoc causavit compactatio, sive actemptatio instructionum diete civitatis per procuratorem fiscalem. alias domi'' nis deputatis in facto grecorum exhibitarum, per dominos abba- tem Bonevallis et Raymundum Taloni facta. Utinam decretata fuissent, quando ad partes illas venimus, que erant decretanda! Parcat illis Deus, qui impediverunt. Vestras igitur reverendissi- mas paternitates magna cum fiducia rogamus pariter et optamus, ut premissa absque mora adimplere et executioni demandare, expeditaque sub bullis sacri Concilii nobis destinare dignentur. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCVII Sed non est silentio pretereundum, quod, favore et contem- platione christianissimi principis domini Francorum regis, nec non reverendissimi in Christo patris domini cardinalis de Fuxo legati, omnia prospere, licet impedimenta plurima palam et oc- culte data fuerint, ut prefertur, votivum habuerunt et felicem progresssum. Postremo sciant reverendissime paternitates, quod in vigilia Pasche raagistrum lohannem Sligenrode, promotorem sacri Con- cilii, et nobilem Antonium de Varems versus Nysiam. misimus, ad videndum et examinandum monstram galearum et balista- riorum.. Qua facta, ad nos ipsi duo redibunt, ea que viderint nobis relaturi. Omnipotens Deus easdem vestras reverendissimas paternita- tes conservare et dirigere dignetur Ecclesie sue sancte. Ex Avinione, 6 aprilis 1437. De proximo omnes actus supradictos in auctentica forma destinare curabimus per nuntium vestris reverendissimis pater- nitatibus mittendum. Datum ut supra, sub sigillo domini Lubicensis episcopi, quo hac vice utimur. Eiusdem vestrarum reverendissimarùm paternitatum humi- les capellani et oratores. Io. Dei gratia episcopus Lubicensis. L. episcopus Visensis. D. episcopus Parmensis. L. episcopus Lausanensis. Concordat cum originali lictera. Bruneti notarius. CXVII. ( 12 aprile 1437 ) . I cardinali di Santa Sabina e di San Pietro, e l'arciyesoovo di Taranto, presidenti del Concilio di Basilea, considerando essere spirato il termine accordato a quei d'Avignone per la soddisfazione degli obblighi per essi assunti, e non essersi da loro ancor soddisfat- to, domandano al Concilio, che, giusta i patti convenuti nella Congregazione generale del 23 di febbraio, si proceda ali" elezione d' un altro luogo. Altrimenti i presidenti stessi provvederanno. ( Conc. nov. et ampi, coll._, tom. xxxi, col. 200. — BibKol. Laurens., Cod. Stroz. 33, p. 202). Die veneris, 12 aprilis 1437, in generali Congregatione, pre- sidentibus in eadem, vice et nomine sanctissimi domini nostri Pape, reverendissimis in Christo patribus, dominis Sanate Sabine et Sanati Petri, aardinalibus legatis, et lohanne archiepiscopo Tarentino, post nonnullos actus in ipsa generali Congregatione agitatos, dum agitaretur super materia electionis loci futuri ycu- menici Concilii prò unione grecorum etc, reverendissimus domi- nus legatus requisivit dominos et patres Concilii ut sequitur: « Reverendissimus dominus cardinalis legatus et presidens re- duxit dominis et patribus sacri Concilii ad memoriam, quatenus se- pius pulsaverit et rogaverit paternitates eorum ut vellent provide- re et eligere aliquem locum accomodum et in Decreto nominatum, in quo posset mandari executioni id quod fuerat promissum grecis. Et cum novissime per sacras deputationes et generalem Congre- gationem fuisset conclusum, quod, casu quo civitas Avinionensis infra triginta dies a die recessus ambassiatorum Concilii, non, sol- vissent in numerata pecunia dictis ambassiatoribus et Capitaneo galearum summam septuaginta milium ducatorum, etiam diati cives, ambassiatores et Capitaneus non certifìcassent legitime, in- fra duodecim alios sequentes dies, sacrum Concilium de nume- ratione reali h.uiusmodi summe; ex tunc sacrum Concilium de- beret procedere ad electionem alterius loci : et cum terminus transiverit, et de premissis niahil factum fuerit; ne Ecclesia la- tina, que tam solempniter se obligavit grecis, prout in Decreto DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCIX continetur, et sepenumero ipsis grecis rescripserit quod omnia promissa iuxta Decretum executioni in tempore convento de- raandaret, perpetuam notam, ignominiam et confusionera, si (quod absit) in promissis deficeret, tam apud fideles quam infi- deles pateretur (cum liuiusmodi Decretum et promissiones sacri Concilii fere per totum orbem divulgate sint) ; ne etiam tantum bonum, quod ex grecorum unione speratur, impedir! posset, ac etiam plurima mala et scandala ex huiusmodi defectu Concilii subsequantur; actenta etiam maxima brevitate temporis quod restat ad exequendum promissa; reverendissimi patres domini Sancti Petri et Sancte Sabine cardinales ac archiepiscopus Ta- rentinus, presidentes, per organum dicti domini cardinalis San- cte Sabine, alterius presidentium, auctoritate Concilii et sancte sedis apostolice monuerunt et requisiverunt dominos et patres dicti sacri Concilii ac supplicarunt, ut vellent procedere ad ele- ctionem alterius loci prout conclusum fuerat, et ad executionem eorum que promissa sunt grecis, iuxta compactata inter sacrum Concilium et grecos. » Alioquin ipsi domini presidentes protestabantur, quod pro- viderent et facerent illud quod ad eos in hac parte spectabat. » Ita est. Bruneti notarius. CXVIII. (26 aprile 1437) Cedula concordata nelle quattro deputazioni del Concilio dalla minoranza dei Padri, r-appresentante legittimamente il Concilio stesso nella questione dell' elezione della nuova sede. I Padri, considerate le obbligazioni contratte coi greci e la promessa, due volte fatta dal sinodo, di eleggere un luogo dove al Papa sia permesso recarsi; visto inoltre* come quei d'Avignone non abbiano soddisfatto agl'impegni contratti: eleggono, a nome della santa sede e del sinodo, la città di Firenze o di Udine, nel Friuli, o qualsivoglia altro luogo sicuro, nominato nel Decreto del 7 settembre 1434, accetto al Papa ed ai greci : quello cioè che sarà il più sollecito nel preparare e spedire in Grecia le galere, i denari e le alti'e cose necessarie, dando inoltre le richieste garanzie. Il porto cui dovranno ap- prodare i greci sarà quello di Venezia, di Ravenna o di Rimini, a scelta dell'Imperatore e del Patriarca. Non s' imporranno decime al clero finché non sieno giunti i greci. Il Con- cilio rimarrà a Basilea per tutto il tempo stabilito nel più volte citato Decreto. I legati e presidenti della sede apostolica eleggeranno gli ambasciatori che debbono recarsi a Co- stantinopoli, i quali dovranno fare ogni istanza perchè i greci eleggano la città di Ba- silea. (Bibliot. Laurens.^ Plut. xvi, Cod. 13, p. 329; Cod. Stroz. 33, p. 169; ivi, e. 2020- Cum iam dudum, oblata prò parte civitatis Avinionensis pe- titione, quod, ad decretationem loci, portus et decime, et quedam alia facienda, hec sacrosancta synodus procedere dignaretur, iiiter supposita huius sacri Concilii diversitas suborta fuisset, aliis vi- delicet asserentibus fieri non debere, cum et prò parte diete civita- tis facta oblatio de mutuo septuaginta milium florenorum infra mensem ianuarii, sicut fieri debebat, impleta non esset; unde et ex aliis probabilibus rationibus timendum esset, quod dieta civitas predictum. mutuum realiter non adimpleret tali tempore, quod sacrum Concilium cum illis pecuniis, galea et ambassiatores et alia necessaria posset destinare tempore competenti, quod iuxta promissa grecis possent in portu Constantinopolitane urbis per totum mensem maii applicare ; unde timendum erat vehementer, ne hoc sacrum Concilium in promissionibus suis deficeret, et cum gravi nota et scandalo occidentalis Ecclesie rumperentur bene initiati de unitate tractatus, ymmo et spes eorum periret : adiciebatur hiis, quod advenientes egregii et solempnes ambas- siatores serenissimi imperatoris romeorum et reverendissimi do- mini patriarche Constantinopolitani, dare et multis repetitis DOCUMENTI B ILLUSTRAZIONI CCCXI vicibus, tam coram deputatis et in deputationibus, quam in generali Congregatione et alias, dixerant et fuerant solempniter protestati quod ad dictam civitatem Avinionensem, cum non esset de locìs in Decreto comprehensis, venire nullatenus tene- bantur nec volebant, et aliis preterea multis rationibus; una pars suppositorum huius sacri Concilii confirmabat decretationes, per dictam civitatem Avinionensem petitas, fieri non debere; aliis siquidem ex parte altera contrarium asserentibus ; tandem ad concordiam fuit deventum, primo, inter dissidentes partes con- cordata et confecta quedam cedula, demum in omnibus quatuor deputationibus unanimiter^ et tandem in generali Congregatione huius sacri Concilii concordìter fuit conclusa, in qua effectuali- ter concludebatur, quod, nisi dieta civitas infra certum. tempus satisfecisset Capitaneo de quantitate sibi pertinenti, et residuum usque ad summam predictam ex causa dicti mutui tradidisset dictis ambassiatoribus sacri Concilii realiter numerando, et de hiis, infra duodecim dies post lapsum dicti prioris termini, hoc sacrum Concilium legitime certificatum fuisset, dictum sacrum Concilium posset et teneretur ad electionem alterius loci proce- dere, prò ut in eadem cedula, ad quam nos referimus et hic haberi volumus prò inserta, plenius contìnetur; nonnullis tamen, quoad civitatem Avinionensem tantum, tanquam in Decreto non comprehensam, protestantibus. Cumque, lapsis dictis omnibus ter- minis, hoc sacrum Concilium non fuisset legitime certificatum, quod dieta civitas predictam pecunie quantitatem dictis ambas- siatoribus sacri Concilii ex eausa mutui numerando tradidisset, quin ymmo contrarium appareret ; nos, legati et presidentes sanete sedis apostolico, die veneris, 12 mensis huius, in generali Congregatione huius sacri Concilii instanter postulavimus et solempniter requisivimus, quatenus, iuxta dictam concordatam cedulam et conclusam, ad electionem loci procederetur, ne Ec- clesia latina, que tam solempniter se grecis obligavit, prout in Decreto continetur, et sepenumero ipsis grecis rescripsit quod omnia promissa iuxta Decretum tempore convento executioni demandarentur, perpetuam notam, ignominiam scandalumque et confusionem, si (quod absit) in promissis deficeret, tam apud li- deles quam infìdeles (cum ubique ista divulgata sint) pateretur. Consequenter autem, materia in deputationibus ad deliberan- dum proposita, cum aliquibus contra dictam cedulam concordatam, CCCXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ut predicitur, et conclusam vota sua dirigentibus, quod fìerent decretationes per dictam civitatem Avinionensem postulate; aliis vero affirmantibus, quod totus ius et potestas Concilii (quoad actum istum) ad eos pertinet qui volebant inniti diete cedule concordate et conclusioni et determinationi huius sacri Concilii, et providere ne sacrum, Concilium defìciat in promissis, et tam salubris negocii prosecutio cum gravi infamia et scandalo in- terrumpatur, ad electionem alterius loci procedentibus, in omni- bus quatuor deputationibus, per eos qui diete cedule conventio- nali ac debito honori huius sacri Concilii satisfacere voluerunt, * conclusum extitit in modum qui sequitur: « Cum sacrum Concilium grecis promiserit eligere aliquem de locis nominatis in Decreto ac multa alia, et iam tempus im- plendi sit in foribus, bisque synodaliter sposponderit eligere locum ad quem dominus noster Papa posset commode accedere, ac, pacto convento Inter partes Concilii dissidentes, solempniter ordinaverit, quod, nisi infra certum tempus per Avinionenses pecunie quedam realiter exbursarentur, ex tunc procederetur ad electionem alterius loci; nec infra tempus prefìxum pecunie sint solute: ne Concilium defìciat in promissis, eligo, nomine sancte sedis apostolico et huius sancte synodi, prò ycumenico Concilio Florentiam, aut Utinum in provincia Foriiulii (ponenda in manu Concilii), seu quemcumque alium locum tutum, nomi- natum in Decreto, accomodum Pape et grecis, unum videlicet de predictis qui citius paraverit et expediverit galeas, pecunias et alia necessaria, datis etiam securitatibus necessariis. Portum autem nomino Venetias, Ravennam aut Ariminum, unum vide- licet quem imperator et patriarcha Constantinopolitanus ele- gerint. » Itera, ne gravetur clerus incassum, quod non decretetur nec exigatur decima, usquequo greci venerint ad ultimum portum; et quod sacrum Concilium debeat hic remanere per totum. tem- pus in Decreto contentum. » Item, quod domini legati et presidentes sancte sedis aposto- lico, vocatis de quibus eis videbitur, possint eligere ambassiato- res ituros Constantinopolim, qui facere debeant omnem instan- tiam prò isto loco Basiliensi. » Idcirco, cum ius etjpotestas huius sacri Concilii (quoad actum DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXIII istum, Qt dependentia ab eo) apiid illos remaneat qui diete ce- dule concordate, et conclusioni ac deterrainationi huius sacri Concilii inniti volunt, et providere ne sacrum Concilium in suis promissionibus defìciat, ex quo magna infamia toti occi- dentali Ecclesie oriretur, sequerenturque multa ac gravia scan- dala ; concludiraus de loco, et portu, et decima usque ad certum tempus non decretanda, et aliis, prout superius est expressum. » Concordat cum originali. Bruneti notarius. CXIX. (2G aprile 1437). Istrumento contenente la cedula surriferita, letta nella Congregazione generale di questo giorno. [Bibliot. Laurenz.j Cod. Stroz. 33, p. 169). In nomine Domini. Amen. Noverint universi et singuli, hoc presens publicum instrumentum inspecturi, quod, anno a nativitate eiusdem 1437, indictione xv, die vero veneris, 26 men- sis aprilis, pontifìcatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Eugenii, divina providentia Pape quarti, anno VII, reverendissimis reverendisque in Christo patrihus et dominis, domino luliano tituli Sancte Sabine in Germania, lohanne tituli Sancti Petri ad vincula sancte sedis apostoliche legatis, Ludovico tituli Sancte Cecilie Arelatensis, sancte romane Ecclesie pres- biteris cardinalibus vulgariter nuncupatis ; lohanne archiepi- scopo Tarentino ; lohanne Antiocheno, Ludovico Aquilegensi patriarchis; Amedeo Lugdunensi, Nicolao Panormitano, Fran- cisco Mediolanensi archiepiscopis; Petro Dignensi, Alvaro Con- chensi, Alfonso Burgensi, Antonio Portugalensi, Martiali Ebrio- censi, Matheo Albinganensi episcopis; et aliis dominis episcopis et abbatibus ceterisque dominis doctoribus et magistris in ma- gna multitudine et numero copioso sacrum Basili"ense Concilium representantibus et celebrantibus, in generali Congregatione, videlicet in malori ecclesia Basiliensi, de mane, m.ore solito, congregatis prefatis reverendissimis patribus dominis luliano Sancte Sabine, lohanne Sancti Petri ad vincula cardinalibus legatis, et lohanne archiepiscopo Tarentino, vice et nomine san- ctissimi domini nostri Pape presidentibus in eadem, in nostrorum sancte sedis apostolice prothonotariorum et dicti sacri Concilii Basiliensis notariorum publicorum et testium infrascriptorum presentia, nonnullis actibus in ipsa generali Congregatione agi- tatis et expeditis, lectisque sacrarum quatuor deputationum de- liberationibus super avisamentis dominorum duodecim concernen- tibus decretationem conclusionis locorum prò futuro ycumenico DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXV Concilio et denuo etc. Venerabiles viri domini Promotores sacri Concilii, per organum magistri Hiigonis Beraudi, alterius eorum- dem, et nomine procuratorio eiusdem sacri Concilii, instanter re- quisiverunt reverendissimos dominos cardinales legatos et archie- piscopum Tarentinum, presidentes, quatenus iuxta ordinationes ipsius sacri Concilii concludere vellent et dignarentur. Qui qui- dem domini cardinales legati et presidentes, per organum prefati reverendissimi domini luliani, cardinalis Sancte Sabine, legati, al- terius presidentium, post aliquas exhortationes p^ eum dominis et patribus sacri Concilii factas, conclusit in hunc modum : « Cum iam dudum, oblata prò parte civitatis Avinionensis » petitione, etc. (Vedi il Documento cxviii). » De et super quibus omnibus et singulis premissis, domini cardinales legati et presidentes petierunt eis, coniunctim et di- visim, a nobis prothonotariis et notariis infrascriptis unum vel plura, publicum seu publica, fieri atque confici instrumentum et instrumenta. Acta fuerunt hec, anno, indictione, mense, die, bora et pon- tificatus, quibus supra. Presentibus ibidem, venerabilibus et cir- cumspectis viris, dominis et magistris Dionisio Sambrenaycm, lohanne de Segobia in sacra pagina, lohanne Leonis, lohanne de Bachensteyn archidiacono Zagrabiensì, decretorum doctori- bus, et Guidone de Vercellis magistro in artibus, parisiensi, testibus ad premissa astantibus. Et ego Ludovicus Pontanus, romanus, Utriusque iuris do- ctor, miniraus sancte sedis apostolice prothonotarius, premissis omnibus et singulis, dum sic agerentur, interfui, rogatus, sub- scripsi in fidem et testimonium premissorum, et signum meum. apposui consuetum. Et ego Oddo de Varris, eiusdem sancte sedis prothonotarius, premissis omnibus et singulis, dum sic agerentur, interfui, ro- gatus, subscripsi signoque meo solito signavi in fidem et testi- monium omnium premissorum. Et ego Ghiselbertus Bonnere, alias Caroli, clericus Torna- censis diocesis, publicus apostolica et imperiali auctoritate no- CCCXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tarius, necnon sacrosancte generalis Basiliensis synodi in sacra depatatione reformatorii notarius, supratacte conclusioni omni- busque aliis et singulis premissis, dum sic, ut premittitur, age- rentur et flerent, unacum reverendis patribus, dominis apostolica sedis prothonotariis et notariis supra et infrascriptis ac prenomi- natis testibus astantibus presens fui, eaque sic fieri vidi et audivi. Idcirco hoc presens publicum instrumentum, per alium fìdeliter scriptum, exinde in hanc publicam formam redigendo confeci, signoque et nomine meis solitis, unacum dominorum prothono- tariorum et notarli prefatorum subscriptione, signavi et sub- scripsi in omnium singulorum premissorugi testimonium validius atque fìdem, rogatus et requisitus. Et ego Nicolaus, lohannis Petri Dominici, de civitate Castelli, publicus imperiali auctoritate notarius, supradicte conclusioni, omnibusque aliis et singulis premissis, dum sic, ut premittitur, agerentur et fierent, unacum prenominatis reverendissimis dor minis prothonotariis, et Ghiselberto notarlo ac testibus supra- scriptis, presens interfui, eaque sic fieri vidi. Ideo hoc presens publicum instrumentum, per alium fìdeliter scriptum, subscripsi et publicavi, signo ac nomine meis solitis, in fìdem premissorum apposui consuetis. cxx. (1 maggio 1437,;). Il Concilio di Basilea, rappresentato legalmente nella questione del suo trasferimento dalla minoranza presieduta dai legati pontifici, conferma solennemente nella sessione di questo giorno la elezione di Firenze, Udine, ecc. ed ogni altra cosa legittimamente stabilita nella Congregazione generale del 26 d'aprile. Annulla ogni altro Decreto, a questo con- trario, e stabilisce ciie i legati e presidenti della sede apostolica spediscano in debita forma, munite della bolla del Concilio, le lettere opportune, e facciano tutto quello che è necessario o conveniente alla conclusione di così santa opera. (JusTiNiAN., A.cta Cono. Flor.^ part. i, § 2. — Bibliot. Laiirenz.j Plut. XVI, Cod. 13, p. 333; Stroz. 33, e. 169 0- Sacrosancta generalJs synodus Basileensis, in Spiritu Sanctu legitime congregata, universalem Ecclesiam reprsesentans, ad perpetuam rei memoriam. Hsec sacrosancta synodus, inter suse congregationis exordia, ut ea, prò quibus generalium Conciliorum celebratio dignoscitur instituta, Spiritus Sancti assistente gratia opere complerentur, summam diligentiam ad renovandam inter populos orientales et occidentales unionem adhibuit; ut, sicut ex longo dissidio Ec- clesia Dei innumeras perpessa est calamitates, ita ex fraterna unione maximum assequeretur profectum. Proinde in Constan- tinopolim ad hoc promovendum opus oratores transmisit, quibus una cum solemnibas ambassiatoribus serenissimi domini impera- toris Romseorum et reverendissimi domini patriarchse Constan- tinopolitani huc redeuntibus, habitis super hoc multis tractatibus maturaque deliberatione, tandem certa capitula inter hoc sacrum Concilium et ipsos ambassiatores concordata, et per Decretum in publica sessione firmata extiterunt. In quibus eadem sancta synodus prò tam sancto negotio ad destinandum Constantinopo- lim oratores cum quibusdam pecuniarum summis et duabus galeis grossis duabusque subtilibus et trecentis balistariis infra certum tempus, ac per eosdem unum de locis in Decreto comprehensis prò oecumenico Concilio nominandum, in quo Imperator et Pa- triarcha, cum septingentis personis, prò hac sancta unione com- plenda nobiscum convenirent, obligare se voluit. Cum autem tempus ista exequendi in foribus instet, cupiens CCCXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA hsec sancta sjmodus suis penitus pollicitationibus satisfacere et tam pium negotium, quo hoc tempore salubrius excogitari nequit, totis viribus ad optatum fìnem perducere : ad hanc in suis de- putationibus, et demum in generali Congregatione, conclusionem devenit; ut videlicet civitas Fiorentina, aut Utinum in provin- cia Foriiulii (ponenda in manu Concilii)' seu quicumque alius locus tutus, in Decreto comprehensus, Sum.nio Pontifici et greecis accomodus, prò cecumenico Concilio eligatur; ille videlicet de prsedictis, qui citius paraverit et expedierit galeas, pecunias et alia necessaria, datis etiam securitatibus necessariis. Portus au-. tem sit Venetise, Ravenna aut Ariminum, ille videlicet ex iis, quem imperator et patriarcha Constantinopolitanus maluerint. Item, ne clerus gravetur incassum, decima nec decretaretur nec exigeretur, usquequo greci ad unum de pr^dictis applicue- rint portum. Quodque per totum tempus in Decreto comprehensum in hac ci vitate sacrum remaneat Concilium, et ut legati ac prsesi- dentes apostolicss sedis, vocatis patribus, de quibus eis visura esset, oratores ad conducendura. grsecos et prsemissa exequenda eligant, qui omnem instantiam prò hac civitate Basileensi facere debeant. Ut igitur, divina semper gratia assistente, prsemissa omnia et singula debitum. sortiantur efFectum, in hac publica et so- lemni huius sacri Concilii sessione, hsec sancta synodus prsefa- tam conclusionem decrevit, vult, statuit et declarat esse fìrmam atque validam, tenendamque et exequendam ; cassans, irritans et annullans, cassumque, irritum et nullum esse decernens quid- quid, a quoquam et etiam. a quibuscumque, factum vel actum sit, vel in futurum fìeret vel attentaretur, adversus prsedicta seu dependentia ab eis, vel quod eorum executionem posset quomo- dolibet impedire; volens ut, prò prsemissorum. executione, prsedi- cti apostolici legati ac prsesidentés quascumque litteras oppor- tunas sub bulla Concilii in forma debita conficiant, et alia quse- cumque huic sancto negotio necessaria vel accomoda expediant. Datura Basilese, in nostra solemni sessione in ecclesia maiori celebrata, nonis mali, anno a nativitate Domini 1437. Ego Oddus de Varris, apostolicse sedis protonotarius, prsemis- sis decretationi et Decreti publicationi omnibusque aliis et sin- gulis, dura sic, ut prsemittitur, in publica sessione, in maiori DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXIX ecclesia Basileensi solemniter celebrata fierent et agerentur, prsesens interfui, et ea omnia fieri vidi et audivi. Et in fidem omnium et singulorum prsemissorum, rogatus et requisitus, me in hoc publico Decreto subscripsi, ipsumque signo et nomine meo solitis et consuetis signavi. Ego Ludovicus de Rora.a, apostolicse sedis protonotarius, prsemissis decretationi et Decreti publicationi omnibusque aliis et singulis, dum sic, ut prsemittitur, in publica sessione in Ec- clesia maiori Basilese solemniter celebrata fierent, prsesens fui, et ea omnia ita fieri vidi et audivi. In fidem autem. prsemisso- rum, rogatus, in hoc publico Decreto me subscripsi, illudque prsesenti subscriptione ac solito signo signavi. Et ego Gregorius Frey de Vilshouers, clericus Pataviensis dioecesis, publicus imperiali auctoritate necnon dictse sacrosan- ctse generalis Basileensis synodi notarius, qui in omnibus et in singulis prsemissis, dum. sic, ut prsemittitur, in dieta pu- blica sessione agerentur et fierent, una cum reverendis patribus dominis protonotariis sanctse apostolicse sedis suprascriptis, in- terfui. Ideo me huic presenti Decreto subscripsi manu propria, una cum signeti mei appositione in testimonium huiusmodi publicationis, rogatus et requisitus. Et ego Giselbertus Bonnere, alias Karoum, clericus Torna- censis dioecesis, publicus apostolica et imperiali auctoritate di- ctse sacrosanctse generalis Basileensis synodi in eius sacra de- putatione reformatorii notarius, prsedictis decretationi et Decreti publicationi, omnibusque aliis et singulis prsemissis^ dum sic, ut prsemittitur, in dieta sessione publica, in maiori ecclesia Ba- sileensi praedicta solemniter celebrata, fierent et agerentur, una cum dominis sedis apostolicse protonotariis et notariis prsescri- ptis, presens fui, eaque sic fieri vidi et audivi. Et idcirco huic Decreto signum meum solitum apposui, meque huic subscripsi, rogatus et requisitus, in fidem et testimonium omnium prse- missorum. CXXI. (7 maggio 1437). La tumultuosa maggioranza dei Basileesi decreta solennemente, in pubblica sessione, il trasferimento del Concilio nella città d' Avignone (quando Basilea non venga accettata dai greci), o, se ciò non sia possìbile, in Savoia, annullando qualunque diversa elezione fatta da qualsivoglia autorità, etiam papali. Decreta pure la esazione delle decime sulle rendite del clero, non comprese le distribuzioni quotidiane. Ordina ai vescovi di Lubecca, di Vi- seu, di Parma e di Losanna di accompagnare i greci al porto latino che i vescovi stessi giu- dicheranno più atto allo scopo e più vicino alla città eletta. Si dieno ai quattro ambasciatori le lettere eh' essi crederanno opportune, utili o necessarie, munite in debita forma della bolla del Concilio. {Ada Cono, Basìl.^ sess. xxv. — Biblìot. Laurenz., Plut. xvi, Cod. 13, e. 82 0' Sacrosancta generalis synodus Basileensis, in Spirita Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam reprsesentansy ad perpetuami rei memoriam. Nuper hsec sacrosancta synodus, in ter varias solicitudines quibus inscrutabilis divinse altitudinis providentia eam, invo- catione sui Spiritus Paracleti, ad excolendum dominici gregis agrum adunari operarique dignata est, internse mentis oculos more agricolae pervigilis revolvens; et attente prospiciens quam deflenda diutina occidentalis et orientalis Ecclesiarum in eius- dem fldei professione divisio in Dei perstitit et duravit Ecclesia ; de clementissima eius bonitate, apud quem nihil est impossibile quique digne postulantibus affluenter dat et large, spem. susci- piens et fìduciam; ad procurandam inter ipsas Ecclesias catho- licse fìdei unitatem, suae diligentise curas tanto accuratius, non parcendo laboribus vel impensis, adhibere decrevit, quanto^ é% hoc, ad omnipotentis Dei laudem et gloriam, uberiorem anima- rum salutem, maiusque ipsius fìdei incrementum provenire co- gnovit. Cupiensque propterea, suffragante Spiritus Sancti gratia, tam saluberrimum unionis negotium aggredì et amplecti, ad illum serenissimum romseorum imperatorem et venerabilem patriar- cham Constantinopolitanum, casterosque prselatos et aliorum grse- corum populum per diversos oratores et litteras duxit invitandos pariter et exhortandos. Qui quìdem Iinperator et Patriarcha et DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXI alii grseci, volente et eorum corda Altissimo inflammante, exhorta- tiones hiiiusmodi alacribus animis suscipientes, ipsumque unio- nis negotium aggredì sinceris afFectibus perhibentes, suos so- lemnes oratores et nuncios, sufficienti mandato, bulla aurea et proprise manus subscriptione Imperatoris bullaque plumbea Pa- triarchse prsedictorum munito, suffultos, ferventissimum eorum- dem ad hanc fidei unitatem. zelum. devotissime explicantes, ad eamdem sacrosanctam synodum duxerunt destinandos; cum qui- bus ipsa sancta synodus, diversis tractatibus et deliberationibus prseviis, prò exsecutione et consummatione felici tam salutaris operis, nonnulla decreta et capitula ad hoc summopere neces- saria et utilia, superius inserta et dudum. in certa sessione ipsius sanctse synodi, in malori ecclesia Basileensi celebrata, publicata, animo concordi conclusit. Volensque deinde licec sancta synodus decretata et capitulata huiusmodi viis et modis omnibus necessariis et opportunis pro- sequi, ac, iuxta illa, ad electionem loci prò futuro oecumenico Concilio, in quo Imperator et Patriarcha prsedicti aliique gr^ci convenire possent et deberent, celebrando mature procedere : habitisque super bis et aliis hanc piam. rem concernentibus, in diversis ipsius sanctse synodi deputationibus, multiplicibus pro- positionibus et tractatibus, illisque tum. votorum tum supposito- rum. eorumdem. scrutinio diligenti recensitis, demum. in generali Congregatione ad hoc in malori ecclesia prsedicta (ut moris est) indicta, et iterum votis singulorum in eadem. scrutatis, reper- toque duplo maiorem partera. et multo plus vota sua direxisse in Basileam, Avinionem, vel Sabaudiam.; invocata Spiritus Sancti gratia, post missarum solemnia conclusum fuit et conventum, quod apud imperatorem., patriarcham et alios grsecos prsedictos, diligens et debita fìeret instantia, cum allegationibus et expo- sitionibus plurimarum rationum. quse ad id allegari et adduci possent, et ex diversis bonis respectibus, civitatem Basileensem acceptarent prò dicto oecumenico Concilio ibidem celebrando. Quam si eos omnino recusare contingeret, extunc civitas Avi- nionensis ìocus esset ipsius cecumenici Concilii ibidem celebrando Si tamen illud in eadem celebràri non posset, extunc in Sa- baudia Concilium. celebraretur antedictum. Ut igitur prtemissa omnia et singula debitum. et votivum sortiantur effectum, cum omni solemnitate alias in hoc sacro Ba- VOL. I. w CCCXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA sileensi Concilio in rebus arduis expediendis adhiberi solita, Patribus in malori ecclesia Basileensi post missarum solemnia consedentibus, hsec sacrosancta synodus decernit, viilt, statuit, or- dinat et declarat, futurum oecumenicum Conciliuin in Basileensi, aut, Illa recusata, in Avinionensi civitatibus, alioquin in Sabau- dia, iuxta conclusionem supradictam, debitis et conventis tem- poribus debere celebrari. Quodque imperator et patriarcha et alii grseci prsedicti, iuxta capitulata et decretata huiusmodi, nec- iion omnes et'singuli alii cuiuscumque status, gradus, dignitatis vel prseeminentiae exsistant, qui generalibus Conciliis de iure vel consuetudine interesse debent, etiamsi pontificali prsefulgeant dignitate, ad illud debeant et teneantur, maxime prò consum- matione tam salutaris operis, accedere et etiam convenire. Et hanc prsemissam nominationem et electionem vult, statuit et decernit hsec sancta synodus, ut sit firma, inconcussa et in- violabilis, quacumque alia modificatione, ordinatione, dispositio- ne, nominatione seu electione per ipsum sacrum Concilium. seu alium vel alios, quacumque aucto ritate, etiam papali, fungente», in contrarium facta seu factis, minime valitura seu valituris. Quam, seu quas, hsec sancta synodus ex certa scientia exnunc irritat, cassat, revocat et annullat, seu cassa, nulla et irrita nun- tiat, et prò infectis illam., seu illas, liabere vult et prsesentibus habet, quatenus, in totum. vel in partem, prsemissse electioni obviant vel repugnant. Supplet etiam hsec sancta synodus, ex certa scientia, omnem defectum, si quis in prsemissis vèl aliquo proemissorum forsitan intervenerit. Et insuper, cum res tam ardua, plurimum in Dei Ecclesia fructum allatura, sine gravibus expensarum. sarcinis consummari, et grseci prsedicti adduci adductiq uè sustentari non valeant; di- gnumque et debitum. exsistat, ut, prò consummatione tam felicis operis, christifideles universi, maxime ecclesiasticse personse, de. commissi sibi patrim.onii Domini nostri lesu Christi substantiis liberali dispensatione ministrent; hsec sancta synodus universis et singulis ecclesiasticis personis, exemptis et non exemptis, sub quacumque verborum forma, etiam ordinis sancti Ioannis Hie- rosolymitani, cuiuscumque status, dignitatis, gradus, ordinis vel conditionis exsistant, etiamsi cardinalatus vel pontificali prse- fulgeant dignitate, generalem omnium, et singulorum suorum ecclesiasticorum fructuum et proventuum, quotidianis distribu- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXIII tìonibus dumtaxat exceptis, decimam de suis ecclesiis, monaste- riis, dignitatibus et officiis, cseterisque ecclesiasticis beneficiis, in sua generali Congregatione iam. impositam et conclusam, persol- vendam et exigendam decernit, statuit et declarat ' imponendam, eamque imponit per prsesentes. Prseterea dieta sancta synodus decernit, vult, ordinat et de- clarat, qiiod venerabiles Ioannes Lubicensis, Ludovicus Visensis, Delphinus Parmensis et Ludovicus Lausanensis episcopi, ipsius sacrosanctse synodi oratores ad conducendum. grsecos in locum oecumenici Concilii, eorumque maior pars tunc praesens, portum latinum loeis supra electis et nominatis aptiorem. et propinquio- rem, ad quem dicti grseci ultimo debeant applicare, eligendi et nominandi plenam habeant potestatem, illamque eisdem concedit per praesentes, iuxta formam. aliarum litterarum eis superinde datarum. Postremo eadem sancta synodus vult, ordinat, et decernit, quod, prò praemissorum. et ex eis dependentium debita et votiva exsecutione, dictorumque syndicorum et Concilii securitate ple- niori, ad omnem eorum. aut suorum procuratorum vel nuntio- rum petitionem et instantiam., eis quaevis aliae litteras opportunae, utiles et necessari83, sub bulla eiusdem sanctae synodi, per ipsius cancellariam in forma debita et honesta concedantur, confician- tur et etiam expediantur. Datum Basileae, in sessione publica liuius sanctae synodi, in ecclesia malori Basileensi solemniter celebrata, nonis mail, anno a nativi tate Domini 1437. ' Nel Cod. Laurenziano, invece di declarat, si legge: ordinat. CXXII. (7 maggio 1437). I suddetti assegnano alla città d' Avignone, fino alla somma di settantamila fiorini. i sussidi provenienti dalle pretese Indulgenze e dalle decime del clero, in cauzione di egual somma, parte sborsata e parte promessa al Concilio dalla città medesima. (Acfa Cono. Basii. j sess. xxv. — Bìbliot. Laurenz._, Plut. xvi, Cod. 12, p. 84). Sacrosancta Basileensis generalis synodus, in Spirita Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam reprassentans, ad futuram rei mem.oriam. Cum nuper dilecti filii syndici et consilium civitatis Avinio- nensis summara septuaginta millium florenorum. auri de camera, prò conductione serenissimi Romseorum imperatoris et venerabi- lis patriarchse Constantinopolitani aliorumque grsecorum. ad oecu- menicum Concilium, dante Domino, venturorum iuxta concor- data et conclusa cum eorum. ambassiatoribus, necessariam. huic sacrosanctse synodo et universali Ecclesìse liberaliter mutuare obtulerint, iamque eius partem exsolverint, ac restantem, expe- ditis nonnullis prò eorum. cautione ab eadem sancta synodo pe- titis, in pecunia numerata exsolvere paratos se ofFerant ; eadem. sancta synodus, cupiens (prout decens est, et debitum) dictorum. syndicorum et consilii, ne ex sua liberalitate damnum. patian- tur, indemnitati legaliter providere; omnes et singulas pecu- niarum. quantitates, quse ex Indulgentiis per ipsam sànctam. sy- nodum universis christifìdelibus de bonis sibi a Deo collatis, prò prosecutione unionis occidentalis et orientalis Ecclesiarum. ad eamdem cbristianse fidei professionem in dicto Concilio, Do- mino largiente, procurandse et perfìciendas largientibus, per eius litteras ad diversas mundi partes directas et iam in plerisque locis solemniter publicatas, concessis ; necnon ex decima gene- rali per eamdem sanctam synodum, causam ob prsemissam im- posita et conclusa, hactenus provenerunt, ac provenient in fu- turum, syndicis et Consilio prsefatis usque ad summam. supra- dictam exnunc obligando, hypothecando et assignando; vult, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXV statuit et decernit, quod iidem syndici et consilium in omnibus et singulis, quibus maluerint, et quse eligenda duxerint, et prse- sertim Franciae, Aragonise, Delpliinatus, Britanniae, Sabaudise et Burgundise regnis, ducatibus, terris, provinciis, civitatibus et dioecesibus, auctoritate eiusdem sanctae synodi et universalis Ec- clesiaB, ad levandum, exigendimi et recipiendum de pecuniis ex Indulgentiis et decima prasdictis (ut prGem.ittitur).provenientibus, usque ad summam prsedictam, et quousque illa eisdem. integra- liter fuerit persoluta, quascumque personas idoneas ad hoc eis utiles et accommodas in suos collectores nominare, eligere, de- putare et ordinare ; quodque personse ipsae, sic per eos nominatse, electse et deputatae, de pecuniis huiusmodi usque ad summam prsedictam nomine syndicorum et consilii prsedictorum, potere, exigere et levare possint et debeant, perinde ac si per ipsam sanctam synodum ad hoc deputatse et nominatee fuissent; necnon illas solventes' quoscumque, debita assignata quitantia, a solutis sint liberi penitus et immunes. Promittit insuper et pollicetur hsec sancta synodus, quod Ipsa collectores ipsos sic per dictos syndicos et consilium depu- tatos, quibusvis colore vel occasione captatis, directe vel indirecte, sine expressa syndicorum et consilii prsedictorum voluntate atque consensu nullatenus revocabit; nec pecunias huiusmodi per alios in eligendis per dictos syndicos et consilium regnis, ducatibus, terris, provinciis, civitatibus et dioecesibus praedictis sine consensu simili exigi, colligi vel levari faciet; aut eorum collectoribus huiusmodi, quominus illas usque ad summam pr?edictam prò syndicis et Consilio prsedictis libere colligere et levare valeant, impedimentum aliquod prsestabit seu prsestari patietur quoquo modo : quin immo regum, principum et aliorum dominorum, in quorum regnis, territoriis et dominiis eosdem syndicos et con- silium electionem antedictam facere contigerit, super libera exa- ctione et coUectione pecuniarum ex Indulgentiis et decima huius- modi (ut prsefertur) provenientium, favorem et consensum, coer- citionem. quoque, et (si opus fuerit) brachii ssecularis auxilium procurabit et ordinabit, aliasque eosdem syndicos et consilium super integra et reali restitutione ac satisfactione dictoe sum- mse omnino reddet indemnes. Prseterea eadem sancta synodus vult, statuit et decernit, quod, super exactione pecuniarum huiusmodi, syndicis et Consilio pree- CCCXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA dictis qusecumque litteras et processus compulsoriales et poena- les, cum omnibus et singulis clausulis necessariis et opportunis, concedantur, conflciantur, et etiam per ipsius cancellariam expe- diantur, aliis litteris in prsemissis et circa prsemissa, eis iam concessis, in suo robore duraturis. Datura in sessione publica huius sacrse synodi, in ecclesia maiori Basileensi solemniter celebrata, nonis maii, anno Do- mini 1437. CXXIII. (Maggio (?) 1437). Voto di Giovanni ile Polairiar per dimostrare, come, nella controversia sull'elezione lolla sede del nuovo sinodo, la minoranza costituisca rirtnaliter el 2ìOle!>laliv(; l'intero Con ci Ho. {Bibliol. Lattrenz., Cod. Stroz. 33, p. 179). Casus formatus per dominum lohannem Polamar, audito- rem, qui interfuit omnibus negociis circa eleciionem factam de Florentia etc. Sacrum Concilium obligatur per Decretum solempniter fa- ctum mietere ad Constantinopolim quatuor galeas etc, que de- bent applicare ibi per totum mensem maii presentis anni ad conducendum Imperatorem et Patriarcham. et ceteros, causa celebrandi Concilium, ad aliquem de locis in Decreto nominatis ; que sunt Calabria, Anchona vel alia terra maritima; Bononia, Mediolanum vel alia civitas in Italia. Extra Ytaliam: Buda in Ungaria, Vienna in Austria, et ad ultimum Sabaudia. Cum autem de mense decembris proxime preterito ad ele- ctionem tractaretur, per certas dispositiones fuit facta magna multiplicatio suppositorum in Concilio, qui videntur solum ob hanc caussam venisse. Nani et paulo post fere omnes tales de- cesserunt, et sic aliis artibus factum est quod maior pars Con- cini elegit Avinionensem civitatem et Sabaudiam., contradicenti- bus reliquis. Certum est, quod Avinionensis civitas non est locus eligibilis secundum formam Decreti, cum non sit de locis nominatis nec comprehensis, quia non est civitas maritima, cum distet a mari per decem miliaria magna, hoc est per plus quam dieta. Et illud quod dicitur de terra maritima, ad solam Italiam refertur, quia postea subiungitur : extra Ytaliam veì^o. Ex quibus apparet ver- bis, quod extra Ytaliam. tria loca solum sunt eligibilia. Quod vero apponitur Sabaudia in electione predicta non proficit, quia civitas vel locus debet eligi, non una provincia, sicut est Sabau- CCCXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA dia; et certe in Sabaudia non est aliqua civitas vel locus aptus ad recipiendum Concilium. Et si dicatur quod tamen in Decreto est posita ad ultimum Sabaudia; notandum est quod dicitur: ad ultimum. Huius est verus sensus: quasi aliis defìcientiius. Post predictum vero fuit conventum cum. Avinionensibus, quod per totum mensem ianuarìi debebant mutuare sacro Con- cilio, prò expediendis dictìs galeis et reliquis, septuaginta milia ducatorum. Quibus non satisfacientibus in termino, nec etiam longe post, sed postulantibus quod fìeret decretatio electionis loci et portus ipsi civitati propinquus, item decime et alia ; fuit certa controversia inter Patres de Concilio, aliquibus dicentibus fieri non debere, cum Avinio non esset de locis comprebensis in Decreto et iam defecisset in termino ; et alias rationes alle- gantibus aliis, vero consentire volentibus. Tandem inter partes dissidentes fuit inita concordia, que fuit per omnes deputatio- nes recepta et approbata et in generali Congregatione conclusa et firmata, quod, si Avinionenses non satisfacerent Capitaneo de pecunia sibi debita, et residuum., usque ad dictam summam septuaginta milium ducatorum, traderent in pecunia numerata ambassiatoribus dicti sacri Concilii infra triginta dies, et de hoc sacrum Concilium esset legitime certiflcatum infra duodecim dies post triginta immediate sequentes; extunc ipsum sacrum Concilium posset et teneretur ad electionem alterius loci pro- cedere, et sibi ac universali Ecclesie aliunde providere. Pendente autem termino supradicto, supervenerunt duo so- lempnes ambassiatores ex parte imperatoris grecorum. et patriar- che, qui dicebant eos esse promptos ad veniendum et exequendum que fuerunt compactata, et bene dispositos ad sancte unionis ne- gotium. Sed, intelligentes electionem loci factam, contradicebant dicentes, Avinionensem civitatem non esse de locis in Decreto comprehensis, et ad illam grecos nullatenus esse venturos. De Sabaudia vero conquerebantur dicentes, non agi cum eis recto et sincere, quoniam ipsi, qui tractatores huius rei fuere, non intellexerunt nisi de aliqua civitate domini ducis Sabaudie ultra montes, quoniam Patriarcha, qui valde senex est, et multi alii senes, qui venturi sunt, Alpes pertransire non possent. Eratque eis grave et periculosum, a civitate Constantinopolitana, que a turchis circumdata est, tam remote discedere et tam. distanter a lictore m.aris, ut nisi cum. diflìcultate et tarde plurimum. de I DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXIX ipsius civitatis statu nova habere possent, et ipsius necessitatibus providere. Et de hoc reclamabant et solempiiiter protestabantur. Transactis vero dictis terininis triginta dierum et duodr-ciin dierum, cimi dicti Avinionenses non satisfecissent, sed iterimi peterent predictam decretationeni ante omnia fieri àeherc, di- centes se habere pecunias ad satisfaciendum, facta dieta decre- tatione et habita Bulla super assignatione decime et pecuniarum Indulgentiarum, presidentes sacri Concilii, in generali Congre- gatione, petierunt et requisierunt ad novam electionem procedi. Hac re in deliberatione posita per deputationes, in qualibet deputatione fuerunt facto due conclusiones. Una a m.ulto pluribus, quod fieret illud quod Avinionenses postulabant; alia vero a pau- cioribus numero, sed pretendentibus totum ius et potestatem Con- cilii apud eos solos reraanere qui, iuxta dictam concordiam. et or- dinationem sacri Concilii, ad electionem alterius loci procedebant, maxime cum iam esset finis mensis aprilis, et per consequens ultimum tempus eligendi ; quoniam, ut predictum est, per totum mensem maii galee deberent applicare Constantinopolim. : alios vero qui sic procedere nolebant, alienos et exteros se facere a Concilio; quoad actum istum nullum ius nullamque potestatem habere. Consequenter, in generali Congregatione, presidentes Pape fecerant conclusionem prò deliberatione quatuor deputationum, sicut processerant ad electionem alterius loci, representantes apud illos totum ius et potestatem Concilii residere, sicut est proxime dictum.. Ac vero dominus cardinalis Arelatensis fecit aliam conclusionem, tanquam a malore parte Concilii, prout fuerat ab Avinionensibus postulatum. Tandem dictus dominus cardinalis Arelatensis, cum suis, vo- luerunt facere sessionem ut conclusio sua in solempni sessione decretaretur. Presidentes vero Pape, et alii cum. eis, dicebant non esse opus super talibus sessionem fieri, que fieri non solet nisi de perpetuis Decretis prò fide vel moribus, vel aliis magne importantie negociis, non prò electione loci, ncque etiam prò decima ; nam et illa, que fuit prò negotiis Bohemie imposita, non fuit solempniter decretata. Sed si omnino ipsi vellent illam conclusionem, que non erat Concilii, decretare ; et ipsi presiden- tes, et sui, non abstinerent quin tali actui contradicerent, et suam conclusionem, que revera erat conclusio Concilii, solempniter CCCXXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA decretarent. Unde, multis difScultatibus, dissentionibus et alter- cationibus inde subortis, finaliter utriusque partis conclusio, in formam Decreti redacta, simul et semel in solempni sessione fuit electa et publicata. Pro parte domini cardinalis Arelatensis, et suoram, pretendi- tur pluralitas vocum., et sic quod id quod a maiori parte factum, est, robur debet habere; et quod a minori parte fit, nihil valet. E contra, per alteram. partem. dicitur, primo, quod illa ele- ctio de Avinione et Sabaudia iam. evanuit et expiravit per lapsum, dictorum terminorum triginta dierum. et duodecim, in dieta concordia et ordinatione sacri Concilii expositorum, cum. ibi di- catur : extunc sacrum Concilium possit et teneatur alium locum eligere, et sic illa electio, que iam evanuit et expiravit, decre- tari non potuìt. Preterea, cum, sicut prohibitum ^ est, dicatur ibidem: teneatur alium locum eligere, sequitur quod illa loca eligi non possint. Et cum Concilium teneatur alium locum eligere, et instaret finis termini electionis, et processerit requisitio dictorum presi- dentium., ut superius dictum est; sequitur quod illi, volentes hoc exequi ad quod Concilium tenetur, et necessitati Ecclesie pro- videre, ne de 'violatione promissorum Concilium. arguatur a grecis, cum. magno vituperio totius christianitatis et destructio- num tractatuum unitatis inceptorum et periculo infinitarum animarum, virtualiter et potestative sunt totum Concilium, iusque et potestas Concilii apud illos tantum resedit, et alii, qui facere recusant, alienos se a iure et potestate Concilii fa- ciunt quoad actum illuni. Et sic, non a minori parte Concilii factum est, sed a toto Concilio virtualiter et potestative. Similiter, si, imminente fine trium mensium. qui de more dantur Capitulo ad eligendum Prelatum, pauci de Capitulo ad eligendum procedere volunt, aliis, quantumlibet pluribus, re- cusantibus seu negligentibus, totum ius et potestas Capituli apud illos paucos residet, et electio, ab illis concorditer facta, erit facta a toto Capitulo. Nunc, prò huius declaratione, ponamus casum quod, vacante Ecclesia, maior pars Capituli dicit: nolumus eligere, sed volumus Pape supplicare prò A vel B; minor vero pars dicit: volumus ' Forse : predictam. b DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXXI eligere; et in fine trium mensiiim illi pauci, aliis pluribus recu- santibus, procedunt ad electionera. Certuni est quod illa electio valida est et a tote Capitulo facta, quia ius et potestas Capi- tuli apud illos residet qui eligere volunt. Et, generaliter, in omni universitate vel collegio hec regula est, quod, occurrente necessitate ipsius universitatis vel colle- gii, si multo plures de ipsa universitate vel collegio recusant ip^i necessitati occurrente * aut negligunt; totum ius et pote- stas ipsius universitatis vel collegii apud illos tantum remanet qui tali necessitati occurrunt, licet sint num.ero pauciores. Hoc etiam declaratur per aliud exeraplum. Ponamus quod, mortuo papa, sint decem. et octo cardinales; et videamus si po- terit dari casus in quo electio, facta a quatuor tantum, esset va- lida tanquam a duabus partibus facta, et sic, si sex tantum conclave intrarent et alii intrare conclave recusarent. Ita deter- minant glossa et doctores in e. Ubi maius de elee, 6. Et unde est hoc, nisi quia totum ius collegii residet apud eos qui volunt necessitati etiam providere; et alii, qui recusant, se alienos a iure collegii faciunt quoad actum illum. ? Et hoc est de ratione iuris naturalis, ne necessitas reipublice negligatur. Quod posset iuribus et rationibus multum bene fundari, si opus esset et opor- tunitas temporis. Sed dicunt aliqui, quod, licet dicatur in cedula: Concilium dicatur ^ eligere; potest nichilominus Concilium, si vult, non eli- gere, quia non potest sibi legem ponere a qua recedere non liceat. Adversus quos insurgit ratio naturalis, iusque divinum pariter et humanum; quoniam nil magis naturale est, quam ea que conventa sunt efficaciter impleantur. Bona fides abhorret violari condita. Etiam, fundamentum iustitie fides est, hoc est dictorum conventorum observantia. Ideo fides appellata, ut per eam fìat quod dictum est. Synodalis concio clamat : pax servetur, pacta custodiantur. Cum. igitur orta discordia ihter Patres de Concilio super decretatione ab Avinionensibus postulata, aliis asserentibus fieri non debere, aliis vero centra; post agitatio- nes varias, tandem ad concordiam fuit deventum, quod, si Avi- nionenses infra certum tempus non satisfacerent, realiter nu- merando etc, Concilium extunc posset et teneretur alium locum ' Forse : occurreì'e. ■ Leggi : teneatur. CCCXXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA eligere; que concordia per omnes deputationes fuit recepta et approbata, et in generali Congregatione conclusa; ideoque non fuit simplex lex vel ordinatio, sed lex conventionalis, vim. ha- bens contractus, et ex conventione fundata habens obligationis vinculum, quod ostendit verbum: et teneatur, oppò,situm in ea- dem: et ideo est irrevocabilis secundum. doctores omnes hanc raateriam pertractantes. Preterea, est doctorum communis theorica, quod, quando' in aliqua universitate est consuetudo laudabilis vel lex seu con- stitutio, raaior pars, invita minore, illam revocare vel immu- tare non potest, quia illa minor pars habetpro se totam uni- versitatem,, seu totius universitatis consensum: et totum maius est sua parte quantumlibet magna. Et hoc verum est generali- ter, presertim ubi vertitur publice utilitatis interesse, sicut est in proposito; quoniam certum est quod promissa per sacrum Concilium impleri non possunt in tempore prefìnito. Ne igitur greci accusent nos de violatione promissorum, et tam salubres intercidantur tractatus, necesse est ut alius locus offeratur ipsis grecis gratus, et qui possit galeas et alia necessaria in promptu habere. Cum ergo hic non simplex dispositio, sed lex conventionalis et obligatoria, ex cuius immutatione periculum universali Ec- clesie imminet, ideo necesse fuit, iuxta illam, ad electionem al- terius loci procedere. Ideo iuxta prius dieta concluditur, quod apud eos qui voluerunt hoc facere, aliis recusantibus, remansit totum. ius et potestas Concilii ; et factum per eos, non a minori parte, sed a toto Concilio factum esse censetur. CXXIV. {U maggio 1437). Orazione ilegli ambasciatori greci, letta iu Bologna alla presenza del Sommo Pontetice e del collegio dei cardinali, nella quale, dopo una lunga esposizioni^ delle trattativi' dall'epoca di Martino al tempo presente, si domanda istantemente al Santo Padre ed al sacro Colle- gio la conferma del Decreto che elegge Firenze, Udine, ecc. per sede del Concilio, e si protesta ( come già fu fatto a Basilea ) che, in caso diverso, non dovrà attribuirsi alla Chiesa d'Oriente la inefficacia di così lunghi trattati. (Bibliot. Laurenz.. Plut. xvi, Cod. 13, p. 343; ivi. e. 344?). Cum intueamur, beatissime pater, magnitudinem dignitatis tue, teque ad apostolicum thronum, virtute, sapientia, iustitia magnaque erga Deum ab ineunte etate observantia, digne celi- tus dedicatum fuisse ut verum signum. celestis imperii, numeri- que et ordinis apostolorum, quia vere illos imitaris, in omnibus dinosci posset; cum serenissimum imperatorem. nostrum. Tue Sanctitatis spiritualem fllium, ac reverendissimum patriarcham, divinumque et magnum opus ad quod missi sumus : iudicavimus, recte noscentes insufficientiam nostram, cum expertes sapientie sum.us et piane ut dicamus barbari, melius fore, in tuo huius sacri Collegii ac huius generalis Consistorii conspectu, silere, quam proloqui. Verum, quia res efflagitat, et necessitas urget ut referamus, orabimus liumiliter Beatitudinem Tuam liosque reverendissimos patres, qui om.nes, uti tenemus, unanimes sunt^ quod omnia que in Decreto conventionali scripta sunt perfician- tur, ut incultum. sermonem nostrum, et pene barbarum. minime inspiciant, sed exardentiam, fìdem atque caritatem, quam ad hu- ìusmodi divinum opus habemus, sensumque verborum et non verba debeant intueri. Serenissimus imperator digne memorie, olim imperatoris no- stri presentis pater, hoc sanctissimum. unionis opus, dum in hu- manis vitam gereret, quam maxime desideravit, pluriesque et se- pissime oratores ad Ecclesie occidentalis partes, propter huius- modi operis finem, misit. Cum. autem ille decesserit ncque dictum opus adimplere potuerit, imperii sui successionem ad proprium eius filium, imperatorem presentem, reliquit, sibique, tamquam thesaurum. benedictionis, instituit, quod sollicitaret f- cvn ), come vedremo nel Documento seguente. - A cart. 346 t : limi. ^ Ivi : Umiis. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXXVII visa est, et huc ideo venimus. Nam qui ventati coniunctus est, cum capite et corpore vivit et operatur : divisus vero a ventate, neque vivere neque operari posse existimatur. Quare dieta occasione ipsam. electionem suscepimus, nuncque ad Tuam Beatitudinem venimus, ut hoc divinum opus cum ce- leritate perfici debeat. Sciat enim et noscat Sanctitas Tua, quod, si in presentiarum res non perfìcientur, cum multi ex nostris in Constantinopoli collecti sint et expectent, facile materia desti- tuetur et in desperationem deveniet, neque amplius eam aliquis tractare poterit. Quare Tuam deprecamur Beatitudinem sacrumque Collegium predictum, omnique cum reverentia eamdem et illud hortamur et requirimus per viscera misericordie Domini nostri lésu Chri- sti, cuius res agitur, quod electionem predictam, per Decretum factam, acceptetis et confìrmetis, ac rem ipsam iuxta compactata perficiatis, neque opus periclitari permittatis, quodque alius per- ficiat; quod tamen, vobis exceptis, impossibile existimamus. Suscipite igitur tu, pater beatissime, ac vos, reverendissimi domini, hanc coronam quam Dominus vobis, iuxta ipsius men- tem, largitus est. Quod si non feceritis, omni cum reverentia protestamur apud Deum et homines, quod, ex parte Ecclesie nostre orientalis que iam parata est, res ipsa non deficit, ne- que etiam sui ex parte iuxta compactata deficiet. VOL. I, cxxv. (34 maggio 1437). Relazioue del Concistoro generale di questo giorno, tenuto solennemente a Bologna, nel quale si dà lettura, in greco e in latino, dell'orazione precedente e della protesta già fatta a Basilea il 15 di febbraio dagli oratori greci. Il Sommo Pontefice, udito che questi aveano facoltà di prorogare, come infatti prorogavano, il termine, già presso a spirare, as- segnato per l'arrivo in Grecia delle galere, risponde agli ambasciatori suddetti che, dopo aver sentito il parere del sacro Collegio, darà in breve una risposta che sarà loro certa- mente gradita. Di che essi, levantes manum adcelum^ rendono caldissime grazie, e racco- mandano che non si frapponga altro indugio. (Bibliot. Laurenz... Plut. xvi, Cod. 13, e. M4t). In nomine Domini, Amen. Tenore presentis publici instru- menti cunctis pateat evidenter et sit notum, quod, anno a na- tivitate eiusdem 1437, indictione xv, die vero veneris, 21 mensis maii, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Eugenii, divina providentia Pape quarti, anno VII, pre- fato sanctissimo domino nostro Papa in eius sacro generali Consistorio pontificaliter presidenti, reverendissimisque ac re- verendis in Christo patribus et dominis lordano Sabinensi de Ursinis, Branda Portuensi Piacentino episcopis ; Anthonio tituli Sancti Marcelli, Francisco Sancti Clementis, Angelotto Sancti Marci presbyteris ; Lucido (Sancte Marie in Cosmedim) de Comite, Prospero (Sancti Georgii ad aureum vellum) de Columpna, Do- minico (Sancte Marie in via lata) diaconis, sancte romane Eccle- sie cardinalibus sic vulgariter nuncupatis; dominisque sedis apostolico prothonotariis, archiepiscopis, episcopis, abbatibus, ce- terisque prelatis et ofRcialibus romane curie; necnon serenissi- morum dorainorum regum Castelle et Sicilie, illustrissimorumque ducum Britanie, Sabaudie et Mediolani, plurimorumque illu- strium dominorum et Communitatum oratoribus et procurato- ribus, florentissimique Studii Bononiensis rectoribus insignibus; necnon spectabilibus milibus venerabilibus in sacra pagina ma- gistris, utriusque iuris doctoribus famosissimis ; et aliis probis et circumspectis viris tam curialibus quam civibus Bononiensibus in magna multitudine et numero copioso in eodem generali Con- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXXXIX sistorio, videlicet, in sala inferiori palatii archiepiscopatus Bo- noniensis, de mane, more solito, congregatis; in nostrorum domini Pape notariorum et apostolice camere clericorum et aliorum notariorum publicorum et testium infrascriptorum pre- sentia personaliter constitutis spectabilibus et egregiis militibuj;, dominis lohanne Dissipato magno adriaco, et Manuele Traca- gnoti Vuloti, serenissimi domini imperatoris Romeorum ac reverendissimi domini patriarche Constantinopolitani oratoribus insignibus; dictus quidem dominus Johannes suis quandam te- nens in raanibus cedulam ab una parte faciey in greco, ab alia parte in latino scriptam, alta et intelligibili voce per se ipsum in greco sermone primitus prò parte legit. Et quia ipsemet conspe- xit sermonem suum ab omnibus adstantibus non intelligi, per re- verendum patrem dominum Lucam Grimani, episcopum Aghren- sem, utriusque lingue (greco videlicet et latine) peritiam haben- tem, dictam cedulam alta et intelligibili voce in latino legi voluit atque fecit. Cuius quidem cedule tenor sequitur et est talis: « Cum intueamur, beatissime pater, magnitudinem dignitatis » tue etc. (Vedi il Docum.ento cxxiv fino alle parole: « quod » publice etiam legi petimus » della pagina cccxxxvi). » Et illud instrumentum desuper confectum in publica forma dicto episcopo legendum porrexit, quo per ipsum. dominum epi- scopum recepto, illud similiter alta et intelligibili voce legit totum de verbo ad verbum sub tenore infrascripto. Et post hec instrumenti (?) prefatus dominus episcopus, antequam ulterius in lectura diete cedule sequeretur, prelibatum publicum. instrumen- tum, ut premittitur, signatura et subscriptum, ad manus suas percepit, et, prout prefato domino ambassiatori placuit, de verbo ad verbum una cum eius subscriptionibus alta et intelligibili voce perlegit. Cuius tenor sequitur et est talis; videlicet: « In nomine Domini. Amen. Tenore presentis publici instru- » menti etc. (Vedi il Documento cvii). » Quo instrumento perlecto, prefatus dominus episcopus lector rediit ad lecturam diete cedule, hoc modo continuando: « Quare non solum expensas quas faciunt et fecerunt amit- » tent; sed etc. (Vedi il rimanente del Doc. cxxiv, pag. cccxxxvi). » Oratores predicti illam fuisse eorum intentionem et dispo- sitionem, publice et alta voce dixerunt, ac prefato sanctissimo domino nostro Pape reverenter, ut decuit, supplicarunt, quate- CGCXL PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA nus premissa omnia, iuxta eorum expositionem, integre execu- tioni mandare dignaretur quam celeriter posset. Quibus sic expositis et prolatis, sanctissimus dominus noster respondendo dixit, gavisum fuisse gaudio magno super hiis que proposuerant et prò quibus supplicaverant, eosque videre liben- tissime, contemplatione carissimi domini fìlii sui imperatoris Romeorum illustris ac venerabilis fratris patriarche Constanti- nopolitani ; subdens quod hanc sanctam unionem, prò qua fa- ctus erat sermo, optavit semper, etiam in minoribus constitu- tus, et protunc, quantum facultas aderat, operam et diligentiam prebuerat; et, postquam ad apostolatum assumptus fuerat, plu- ries ob hanc causam transmiserat ad predictos dominos impe- ratorem et patriarcham, cum nihil sibi carius aut iocundius esse posset, quam ut hoc cunctis diebus vite sue peroptatum finem debitum attingere deberet; plura alia^ bona verba demon- strantia suam immensam affectionem certa (?) deferendo (?). Verum postea dictis dominis ambassiatoribus, sive oratoribus, dicebat, quod, in sua expositione et requisitione, habita mentio fuerat de uno termino multum brevi statim finiendo, infra quem non erat possibile illud fieri quod,requirebant, nisi prorogarent. Cuius rei an haberent facultatem oportebat nosci, quia sine illa non poterat bene respondere. Qui, audientes requisitionem ipsius domini nostri, dixerunt quod veritas erat id quod Sua Sanctitas dicebat; sed, prò Dei gratia, habebant protestatem prorogandi, licet ad non longum tempus ; et quod illam prorogationem libentissime facturi erant, cognita bona voluntate ipsius domini nostri, ad quam parati erant esse facturos, et offerebant quotienscumque sibi videretur. Quibus auditis. Sua Sanctitas dicebat illis, quod, ex quo sic erat, in brevi sibi daret responsum, et gratum; habito prius Consilio cum venerabilibus fratribus suis, dominis sancte romane Ecclesie cardinalibus. De quo responso, levantes manum ad celum, valde regratia- bantur Sue Sanctitati; illam iterato deprecantes quod in ista re tempus non perderetur. CXXVI. (30 alaggio 1437). Bolla pontificia colla quale Eugenio IV accetta e conferma il Decreto della parte sana del Concilio, risguardante la elezione di Firenze, Udine, ecc. ' (JusTlNUN., Ada Cono. Fior., part. i, § 4. — Blbliot. Lawenz,, Cod. Stroz. 33, e. 172 0- EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Salvatoris et Dei nostri, in glorioso cuius ortu angelorum chorus gloriam in altissimis Deo et in terra pacem hominibus bonse voluntatis nunciavit, et qui, e mundo transiturus ad Pa- trem, tamquam in ultimis testamentum conderet, discipulis suis, quos in fìnem dilexit, bonum tisereditarium unionem reliquit et pacem, vices, quamquam meritis insuflScientibus, gerentes in ter- ris; prò debito oneris imbecillibus nostris kumeris impositi, unitatem in universo christianorum populo summis desideriis afFectamus, ad illamque, ubi est, conservandam., ubi vero aliqua ex parte desit, ponendam nutriendamque anhelamus. Sane, dudum adhuc in minoribus constituti, attendente» quot et quanta, sive bona neglecta etiam perdita sunt, sive mala in Ecclesia Dei et populo christiano provenerunt ex divisione orien- talis et occidentalis Ecclesise, et intelligentes nihil esse inter omnia alia pluris faciendum, rem existimavimus dignam cui omnes adhiberemus conatus. Hinc in Concilio Constantiensi pri- mo, deinde apud felicis recordationis Martinum V predecessorem nostrum, prò optata huiusmodi Ecclesiarum Dei unione pluri- mum laboravimus. Quamprimum vero ad apostolatus apicem assumpti fuimus, honesto illi pioque desiderio nostro debitum accessisse cernentes * Eadem die, bulla supradicta leda, et in eodem generali Consislorio puhli ce promul- gata, ambassiatores grecorum, ibidem presentes, acceptarunt dictam confirmalionem. Et dominus Ventura de Castello, procurator fiscaUs, de omnibus ibidem gestis et actis, de dieta confirmatione et acceptatione peciit fieri per prothonotarios et notarios etc. umim. vel plura, instì-wmentum, seu instrumenta etc. (krrh. di Stat. in Fir.. Arch. diplom,. (Doc. car- taceo), Riformagioni, Atti pubblici, lom. iv. — 1437, giugno — p. 8). CCCXLII PARTE PRIMA =■ SEZIONE SECONDA ex iniunctae nobis desuper curs3 pastoralis officio, eam rem susce- pimus ardenti animo; factumque est, ut oratores carissimi in Christo filii nostri lohannis imperatoris grecorum illustris, et ve- nerabilis fratris loseph patriarchse Constantinopolitani se Rom.am ad nos contulerint, et deinde, missis per nos Constantinopolim nunciis, communi consensu tractatum fuerit, quod, prò celeriori fìrmiorique ipsius rei consecutione, legatus de latere, cum pras- latis, magistris et doctoribus tantse rei tractandse necessariis, a nobis Constantinopolim mitteretur: quem tractatum imperator Trapezuntiarum faciliter postea approbasset. Prius vero quam tractatus huiusmodi ad nos capitula portarentur, alius in sacro Basileensi Concilio unionis modus per Decretum fìrmatus est; posteaque missus ad nos predicti Concilii orator nostrum requi- sivit- assensum. Nos vero, avidi predictse unionis, et veriti ne, si aliqua dis- sensio intercederet, tantse tamque nobis optatse rei ruptura seque- retur; lìcet de re tam. gravi et tot mensibus agitata quicquam a predicto Concilio ad nos perlatum non fuisset, non obstante etiam quod interea regressus oratoris nostri et lìovus gr?ecorum. adventus prò approbatione alterius conclusionis esset nunciatus, antedictse conclusioni in Concilio habitse consensimus. Venientesque ad nos prssdicti Imperatoris et Patriarchos ora- tores prò confirmatione eorum quae in Constantinopoli conclusa fuerant, eam facere omisimus, ne, propter varietates tracta- tuum, tam. sanctum opus destrui posset aut quomodolibet impe- diri; sed illos ad prsedictum Concilium remisimus, exhortantes eos, ut de huiusmodi varietate non desperarent, quoniam. nobis erat grata omnis via per quam san età lisec res effectum esset optatum quomodolibet habitura. Postea vero missi sunt a prsefato Concilio ad Imperatorem et Patriarcham prsedictos alii oratores prò Decreti ipsius rati- ficatione, et secutum est ut, habita a nostris oratoribus, qui hac de causa erant Constantinopoli, certissima informatione de nostro ad rem ipsam. consensu prestito, Imperator et Patriarcha predicti ratifìcaverunt. Qua ratiflcatione facta, nos, ut semper antea, istius sanctse unionis conclusionem affectantes, de venerabilium fratrum no- strorum sanctse romanos Ecclesise cardinalium Consilio et assensu, dilectos fllios nostros Nicolaum tituli Sancte Crucis, et lohannem DOCUMENTI B ILLUSTRAZIONI CCCXLIII tituli Sancti Petri ad vincula, presbyteros, sacrae romanae Eccle- siae cardinales, nostros et apostolica^ sedis legatos misimus Ba- sileam ad praedictum Concilium. Eis autem facultatem, inter alia, dedimus plenariam illa faciendi omnia quse unioni prsedictse viderentur quomodolibet profutura. Qui, prò loci nobis et grse- cis accomodi electione procuranda ut ad optatam unionem per- veniri posset, opportune insteterunt. Cum vero expectaretur predicta ad debitum fìnem perduci, nonnulli in praedicto Basileensi Concilio existentes ad quamdam nominationem processerunt civitatis Avinionensis, non nomina- tae, non comprehensse in Decreto, et ab ipsis grsecis semper alias repudiat83. Unde factum est, ut dilectas fìlius, nobilis vir lohan- nes Dissipatus, ambassiator et nuncius Imperatoris et Patriarchse prsedictorum, in forma subscripta publice fuerit protestatus: « In nomine Domini. Amen. Tenore prsesentis publici in- » strumenti etc. (Vedi il Documento cvii). » Cumque, per temporis spatium non modicum, de huiusmodi loci electione dissensio fuisset in dicto Concilio, tandem, pacto convento, firmatum et ordinatum extitit, ut, si infra certum ter- minum Avinionenses omnia et singula per Concilium requisita non adiraplerent, Concilium ad alterius loci electionem proce- dere posset et teneretur. Quo termino per plures dies elapso, cum Avinionenses re- quisita non adimplevissent, prefatum sacrum Concilium, iuxta ordinationem prefatam, ad loci electionem processit. Nam, prò oecumenico et catholico Concilio celebrando, elegit Florentiam, aut Utinum in provincia Foriiulii (ponenda in manu Concilii), seu quemcumque alium locum tutum, nominatum in Decreto et accommodum nobis et greecis; unum videlicet de predictis qui citius paraverit galeas, pecunias et alia necessaria, prout in De- creto superinde confecto latius continetur. Novissime autem venientes Bononiam dilecti filii Dissipatus, magnus adriacus, et Emanuel Tracagnoti Vuloti, oratores predi- cti, petiverunt audiri in Consistono generali. Quibus, prò rerum magnitudine, libenter annuimus. Quare, cum die vigesima quarta maii presentis, in dicto Con- sistorio eos audire statuissemus, eorum orationem exposuerunt; ex cuius expositionis tenore, Imperatoris et Patriarche predi- ctorura ad sanctissimam Ecclesise occidentalis et orientalis unio- qCCXLIV PARTE PBIMA - SEZIONE SECONDA nem pia desideria, non solum confìrmari, verum etiam in dies augeri, facile intelleximus. Quodque magis est et plurimi faciendum, materiam eius unio- nis consequend93 eo loci perductam esse conspicimus, ut iamiam huiusmodi operis sanctissimi omnino conficiendi, iuvante Domino, spem maximam teneamus. Nam, cum gesta in Concilio prsefato narrassent, et protestationem prsescriptam per se factam contra nominationem civitatis Avinionensis allegassent, ac postmodum de verbo ad verbum legi fecissent; prò conclusione sua nos humilibus ac supplicibus verbis exoraverunt requisiveruntque, ut nominationem electionemque factam de Florentia vel Utino, aut de alio loco, prout in Decreto superinde confecto plenius continetur, qui citius necessaria paraverit, acceptare atque con- firmare velimus, ut oecumenicum ac catholicum Concilium, et per consequentem effectum sanctissimae Ecclesiarum occidentalis et orientalis unio fiat. Protestantesque nobis, prout Basileensi Con- cilio protestati sunt, quod per eos non stat neque aliqualiter stabit, quin prsedictum CBcumenicum catholicum Concilium fiat; memorantesque damna, scandala, ignominiam et animarum pe- ricula quse incumbent, si eorum iustse et omni ex parte lauda- bili ac summe necessarise postulationi consentire recusabimus. Quare, cupientes quod tam sanctum unionis opus nullo modo pereat, cum ad id perveniendum nullam nobis prò nunc aliam cernamus viam superesse, rerum gestarum ordinem, siraul prote- stationum et requisitionum suarum instantiam attentius consi- derantes, et tanti boni operis periculum formidantes si vel pa- rum ab eorum praesenti requisitione aliqualiter declinaremus (quod penitus impium et contra nostrse mentis institutum esset, qui, ut supra diximus, semper rem istam desideravimus requi- sìvimusque prò Dei laude, nominis christiani celebritate ac am- plitudine, et huiusmodi sanctissimss unionis incomparabili bono) ; de Consilio et assensu venerabilium fratrum nostrorum, sanctse romanse Ecclesie cardinalium, plurimis etiam venerabilibus fra- tribus archiepiscopis, episcopis et dilectis filiis electis, aliisque prselatis in numero copioso in nostra curia residentibus id laudan- tibus, dictorum oratorum petitionibus annuentes, eas grate liben- terque suscepimus, atque electionem Florentise, aut Utini, vel al- terius loci, prò celebratione predicti oecumenici catholici Concilii, ut in Decreto continetur, acceptamus ac etiam confirmamus. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXLV Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrK susceptionis , acceptationis et confìrmationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hgec attentare prsesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, se noverit incursurum. Datum Bononise, anno incarnationis dominice 1437, quarto kalendas * iunii, pontificatus nostri anno VII. ' Crediamo debba dire tertio kalendas (30 maggio), come ha il Cod. Vaticano 4128 e 60 f. Infatti nel Documento seguente, che ha la data del 31, si cita questa Bolla ponti- ficia come scritta il giorno innanzi. CXXVII. (31 maggio 1437 ). Eugenio IV chiede al duca di Genova il salvocondotto pei greci. (JusTiNiAN., Acta Cono. Fior,, part. i, § 6. — Bibliot. Barberin., God. XVI, 85, p. 426). EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Dilecto filio, nobili viro Thomse de Campo Fregoso, duci la- niiensi, salutem etc. Videbit tua nobilitas, ex introclusa literarum apostolicarum hesterna die datarum copia, deliberationem factam, quod oecu- menicum Concilium Florentise aut Utini, prò unione Ecclesia- rum occidentalis et orientalis, celebretur. Quare, cum velint grseci prsefati, prò eorum tutela et securitate, salvumcondu- ctum habere a te et illa Comrauuitate tua, eamdem tuam nobi- litatem in Domino requirimus et hortamur, ut fieri facias, et nobis mittas preedictum salvumconductum in forma copiae quam mittimus introclusam. Datum etc, pridie kalendas iunii 1437. CXXVIII. (6 giugno 1437 ). Bng:enio IV scrive a Lorenzo de' Medici che la Sifrnoria mandi a Bologna un amba- sciatore con poteri sufficienti per promettere a nome di essa ciò che ftuqui fu concordaio relativamente alla celebrazione del Concilio a Firenze. (Arch. di Stat. in Fir., Arch, Dìplom. (Doc. cartaceo), Riformagionij Atti pubblici^ toni. IV. — 1437, inaggio e giugno — p. 5) '. Dilecte fili, salutem et apostolicam benedictionem. Postquam a nobis es profectus, omnia apud nos bene sunt disposita circa rem. din tractatam; sed necessarium est ut ali- quis, nomine illius Comunitatis, ad nos mittatur cum. sufBcien- tibus mandatis, sive ab ipsa Comunitate sive ab illis quatuor qui pridem ad hoc fuerunt deputati, ut conclusio necessaria fìat. Quare, postquam tu hanc rem. diu tractavisti, et, ut credi- mus, mandatum id habes de quo diximus, velis quam poteris celerius bue accedere. Nam,, Domino concedente, conclusionem ipsam presto faciemus, et distincte ac enucleate constituemus qualiter res ipsa prò utraque parte in posterum esse debeat. Si vero tua devotio aliquo casu esset omnino impedita, vel aliter venire non posset, cum dilectis filiis Prioribus et Vexillifero nostris verbis ages, ut quempiam alium cito mittant, mandata habentem necessaria ad ea promittendum que diutius, ut nosti, inter nos fuerunt tractata. Datura Bononie, sub anulo nostro secreto, die 6 iunii 1437, pontiflcatus nostri anno VII. (a tergo) Dilecto Alio, nobili viro Laurentio de Medicis, civi fiorentino. ' (!opia autentica di questo Documento e del seguente esiste nella Filza fi delK- ^■o.r'r Strozziane T'qiiccioni , p. 60, 61, (6 giugno 1437] Lettera ' al medesimo sullo stesso argomento. Lo scrivente chiede con istanza che sia tosto spedito a Bologna il plenipotenziario. Si gradirebbe anzi che venisse da se lo stesso Lorenzo. {Arch. di Stat. in Fir.^ Arch. Dìplom. (Doc. cartaceo), Riformagionij Atti pubblici^ tom. IV. — 1437, maggio e giugno — p. 5 ). Spectabilis vir, amice noster karissime. Videbitis ea que vobis scribit sanctissimus dominus noster. Precamur itaque vestram nobilitatem ut presto venire curetis, ne, prout alias fecistis, multiplicatas litteras expectetis, aut ve- strum adventum per multos dies differatis. Quamprimum nam- que hic affueritis, in die una res conficietur; que nullo modo, sine àuiusmodi vestro aut alterius adventu, in eternum perfìci posset. Quod quidem non sine causa dicimus. Et si mandata que habetis non essent satis piena, habere pienissima. Idem di- cimus de venturo in locum vestri, si vos non veniretis. Quam- quam, si nobis credetis, vos, qui rem optime intelligitis, superata quacumque difficultate, venietis. Iterum dicimus: venite celeriter, nec rem tantopere cupitam modo negligatis, aut plus quam opor- teat differri permittatis. In adventu vestro portabitis vobiscum scripturas illas auctenticas, quas cum reverendissimo domino Sancti Marcelli et domino Ariminensi fecistis. Datum Bononie, die 6 iunii. ' La lettera ha per titolo: Copia lìtterarrmi Camerarii ad eumdem. Par dunque scritta dal cardinale Francesco Condolmero, detto il cardinale di Venezia. Vedi il Documento cxxxvii. cxxx. (7 giugno 1437 }. Lettera del cardinale Cesarini a . . . ' scritta da Basilea, in cui fa menzione d' un'altra sua lettera alla Comunità di Firenze per esortarla ad accelerare il termine delle trattative per la celebrazione del Concilio in detta città. 11 cardinale stesso, insieme a quello di San Pietro e a molti altri bone conscìencie et recte voluntatis^ al sopraggiun- ger dei greci, moveranno tosto da Basilea alla volta di Firenze. {Arch. di Stai, in Fir., Ardi. Diplom. (Doc. cartaceo}, Riformagionij Atti pubblici^ tom. IV. — 1437, giugno — e. St). Spectabilis vìr, amice noster carissime. Non dubitamus, quin ea que hic acta sunt in factis gre- corum satis vobis nota sint ex litteris multorum, et maxime ex hiis quas reverendissimus dominus meus Sancti Petri et nos excelse Coramunitati Florentie scripsimus et in presens scribi- mus. Et quia, uti semper speravimus, Bononie deliberatum est de civitate Florencie prò futuro Concilio, scribimus diete Com- munitati, exortando cives, quanto magis possumus, ad celerem executionem rerum necessariarum. Rogamus vos, igitur, ut vos, prò parte vestra, velitis cum omni sollicitudine et diligencia instare ac laborare quod expe- dienda per ipsos cives cónfestim expediantur, certificando omnes de voluntate et affectione quam gerimus erga illara civitatem, et quod nos, advenientibus grecis, iter nostrum, unacum domino meo Sancti Petri et aliis multis bone consciencie et recte volun- tatis, illuc dirigemus, facturi quidquid a nobis fieri poterit prò honore et utilitate diete Communitatis, cui nos in omnibus ofie- ratis. Rogantes ut sepius nos certiflcetis de omnibus que istic agen- tur circa expedicionem huius negocii grecorum, magnam habituri inde consolacionem et leticiam, si, ut speramus, feliciter et pre- sto res iste expediantur. Valete feliciter. Data Basilee, die 7 iunii 1437. J. cardinalis Sancte Sabine, apostolice sedis legatus. ' Forse a Cosimo o a Lorenzo de' Medici. CXXXI. (7 giugno 1437). Eugenio IV annunzia all' imperatore Sigismondo, ed ai re di Francia, d' Inghilterra, di Sicilia ' e di Portogallo, la fatta elezione della sede del futuro Concilio. Mentre i due ambasciatori del Concilio di Basilea, cioè il vescovo di Digne e Niccolò di Cusa, stavano presso il Pontefice, si venne a conoscere con certezza che la città di Firenze avea copio- sissimamente apprestata ogni cosa per V importante negozio. Il perchè in breve partiranno per la Grecia i detti oratori insieme a quelli dei greci e del Papa. Pongano dunque ogni studio i principi sunnominati, affinchè abbia luogo finalmente la bramata unione delle due Chiese. (JusTiNiAN., Ada Cane. Fior., part. i, § 7. — Cf. Ratn., Ann. eccl _, an. 1437, n. 10). EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuano rei memoriam. Carissimo in Christo fìlio Sigismundo, Romanorum impera- tori, et Hungarise ac Bohemise regi illustri, salutem etc. Cum proximis diebus venissent Bononiam ad nos dilecti fllii lohannes Bissipatus et Emanuel Tracagnoti Vulotis, oratores ca- rissimi in Christo fìlii imperatoris grascorum. et venerabilis fra- tris patriarch-se Constantinopolitani, qui dudum fuerant in Con- cilio Basileensi, petiverunt audiri in Consistorio generali ; quod nos illis faciliter concessimus, attenta magnitudine rerum quas tractare advenerant. Cumque eos in dicto Consistorio audiremus, fecerunt expo- sitionem suam, cui postea respondimus in simili, prout contineri videbis in literis apostolicis, quas tuge celsitudini mittimus. Prse- dicti etiam oratores, audita nostra concessione et approbatione eorum quse petierant, eiusmodi approbationem nostram. habue- runt ratam, prout ex instrumento advocati fiscalis patet, quod etiam mittimus alligatum. Per eosdem etiam dies accidit, quod venerabilis frater epi- scopus Dignensis et dilectus fllius Nicolaus de Cusa, oratores a Concilio Basileensi bac de causa missi, ad nos yenerint, et, eis apud nos existentibus, a dilectis filiis Communitate Florentise ' Vedi il Kiiiiialdi {Ann. fccl., an. 1437, n, 10). DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI COGLI responsionem et certitudinem habuerimus quod omnia, quse iuxta formam Decreti ad hoc negotium necessaria erant, cumu- latissime paraverant. Hincque constituimus quod prsedicti ora- tores grsecorum et Concilii Basileensis, simul cum nostris nim- ciis, propediem in Grseciam. navigent. Quare, Domino concedente, omnia nobis optime disposita et parata videntur, quse prò unione occidentalis et orientalis Ec- clesie videbantur necessaria. Itaque velit tua sublimitas omnia facere, dicere, disponere et ordinare quse huiusmodi grsecorum reductioni et eorum Ec- clesise cum nostra unioni iudicabis et intelliges posse conducere; ut, diebus nostris et tuis, prsecipuum hoc augmentum. suscipiat catholica fides Christiana, quamquam sperari posse videmus plu- rima bona multifacienda, unionem predictam, cum. facta erit concedente Domino, secutura. Cseterum, summa cum displicentia audivimus, quosdam hse- reticos in regno tuo Hungarise (omissis). Datum VII idus iunii. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam. rei memoriam. Carissimo in Christo filio Carolo, Francorum regi illustri, salutem et apostolicam benedictionem. Cum proximis diebus venissent Bononiam etc. ut supra,usque Cseterum summa cum displicentia etc. Regibus Anglice et Portugallice ut supra, usque Cseterum summa cum displicentia etc. CXXXII. ( 8 giugno 1437 ] Lettera del duca di Milano ai vescovi di Milano e di Albenga, nella quale in- veisce contro Firenze, di cui è nemico, dipingendola a foschi colori come indegna, per molte ragioni, d' accogliere i Padri del sinodo. I due vescovi suddetti facciano di tutto per- chè ciò non avvenga, e dichiarino al Concilio che, nel caso fosse decretata siffatta traslo- cazione, égli proibirebbe ai suoi di recarvisi, e darebbe opera per trarre altri nel suo di- visamento. (Mabtene, tom. vili, col. 938). Reverendissimis in Christo patribus dilectissimis nostris, do- mino archiepiscopo Mediolanensi et episcopo Albiganensi, fratri- bus nostris dilectis. Reverendi in Christo patres dilectissimi nostri. Sentimus, tam ex his quse vos nobis scripsistis quam aliorum relationibus, quod quseritur et tractatur ut illud sacrum Con- cilium ad civitatem Florentise transferatur. De quo profecto non possumus non mirari et habere mole- stiam. Nam, sicut scitis, Concilia principaliter fiunt prò refor- matione divinse Ecclesise bonorumque morum, et prò danda toti christianitati pace et quiete; et propterea expedit quod locus, in quo ista Concilia celebrari debeant, omnibus sit communis et pacifìcus, et pacis et tranquillitatis cupidus, et in quo sint per- sonse quse pacem et quietem affectent et prócurent, seditiones vero et guerras ac divisiones abhorreant et effugiant, et demum qui talis sit> ut unusquisque possit et velit ad eum libere et sine aliqua dubietate se conferre. Quare, cum civitas ista Fio-' rentise ab huiusmodi conditionibus longe differat, et, omnibus consideratis, nullatenus ad hsec idonea videatur; non possumus non mirari et dolere, quod eligi debeat prò ipso Concilio. Multae et prope inflnitse rationes adduci possunt ad hoc. Primo, cum dieta civitas guerram facit et habet, et intra sei- psam divisa est, et, tam intra quam extra, habet bellum, ne- dum civile sed plus quam civile, ultra guerram quam habet DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLIII cum. finitimis, et raliter ' ut multo plures sint externi quam in patria residentes, et ita ut deterior sit liuiusmodi divi- sio et bellum civile quam ipsa exterior guerra. Habet etiam cives valde seditiosos, et novitatura cupidos. Et insupor dieta civitas adeo sterilis est, ut non colligantur et percipiantur ibi victualia ad usum dictfc urbis eiusque civium et residentium ibidem sufìicientia et optima. Quantum vero nobis et illustribus prsedecessoribus nostris semula et suspecta semper fuerit, vos siquidem non ignoratis, et omnibus notum. est. His igitur attentis, oneramus vos quo magis possumus, ut apud reverendissimos dominos legatos et quoscuraque cardinales et prselatos, et denique omnes nationes in ipso sacro Concilio existentes, operam adbibeatis quamcumque possibilem, ut dictum Concilium nullatenus Florentiam transferatur,. sed eligatur alius locus pacifìcus, qui conveniat omnibus esse communis; avisan- tes vos, quod, si et quando ipsum Concilium Florentiam trans- ferri omnino deberet, nos non permitteremus aliquem ex no- stris ad ipsum. accedere: im.m.o omnem operam facerem.us, quod adliserentes, colligati, amici et benevoli nostri neminem ex suis ad idem Concilium transferri permitterent, rogaremusque quos- cumqué principes et dominos, ut et ipsi facerent illud idem ; et ulterius prohiberemus toto posse, ne aliqui, tam per terri-' torium eorum quam. nostrum., transitum. haberent ad ipsum Concilium accedendi. Et sicut hucusque dicto Concilio dedimus quoscumque favores nobis possibiles, totum oppositum facere- mus ; daremusque insuper operam apud serenissimum dominum regem. Aragonum., quod nec ipse ex regnis et territoriis suis ad dictum. Concilium aliquos ire perm.itteret, et tam per terram quam per mare prohiberet ne ad ipsum ulla victualia duceren- tur, non quidem respectu Concilii, sed dicti loci, propter eius conditiones quas superius memoravimus. Sunt enim tales quod non potest ipsum Concilium. ibi bene stare, sed causa esset illud periclitari faciendi. Et ita omnibus in ipso Concilio existentibus aperte et late dicatis, nostroque nomine protestemini et afflrmetis, quod prse- dicta omnia effectualiter faciemus^ casu quo dictum Concilium Florentiam transferatur. Et, ex nunc, nos de praidictis apud Porse: taliter. VOL. I, CCCLIV PABTE PRIMA - SEZIONE SECONDA universum mundum facimus excusatos. Hsec namque scribimus et volumus aperte per vos dici, ne umquam possit dici quod ipsis dominis de Concilio de hac mente nostra non avisassemus, quia si scivissent forte aliter elegissent. Datum Mediolani, 8 iunii, anno 1437. Philippus Maria Angelus dux Mediolani, etc. Papise Angleri83que comes. CXXXIII. (Giugno 1437 ). Istruzioni date a Piero Guicciardini, inviato della Signoria di Firenze presso il Sommo Pontefice. Tenga fermi gli obblighi contratti dalla repubblica colla lettera del 28 agosto 1436, e dichiari che le galere non scioglieranno alla vol'a di Costantinopoli finché il Papa non abbia pronunziato Firenze sede del Concilio e non si accinga a recarsi con la sua corte in detta città. (Arch. dì Stai, in Fir., Arch. Diplom.j (Doc. cartaceo), Rìformagionij Atti pubblici^ toni. iv. — 1437, maggio e giugno — p. 4 ) '. Noi pensiamo che tu sia informato, come di giugno nel 1436, per messer Guasparre da Perugia, ambasciadore del Concilio di Basilea, fu richiesta la Comunità nostra di certe cose che '1 Concilio voleva, in caso si transferisse a, Firenze o a Pisa. Fra le quali furono due salvicondocti, l' uno pel Concilio, l' altro per lo 'mperadore de' greci, patriarcha di Constantinopoli et al- tri greci ; e quali pe' Consigli nostri si feciono, dando forma in uno de'decti salvicondocti, come del pregio delle cose da vivere et delle pigioni delle case si avesse a provedere et per chui. Et a boccha gli fu detto, come venticinque case in trenta pe' greci sarebbono loro concedute; et più due galee grosse armate, che si manderebbono in Constantinopoli per recare di qua lo 'mpe- radore e '1 Patriarcha e gli altri greci al Concilio ; e più due ga- lee sottili armate, che a Constantinopoli rimanere dovessono, mentre che lo 'mperadore e '1 Patriarcha fussono absenti da Constantinopoli ; et più trecento balestrieri per guardia della città di Constantinopoli : et tutte le predette cose s' aprestassino et dessono a le spese del Concilio. Et perchè, per armare et man- dare dette galee e fanti, e mandare danari, parte per lasciargli de la parte per le spese de lo 'mperadore et degli altri greci che venissono, era di bisogno gran quantità di danari, gli fu con- sentito che, per insino alla somma di fiorini settantamila si pa- gherebbe, vegnendo il Concilio a Firenze, con assegnamenti ' Copia autentica di questo Documento esiste nella Filza 91 delle Carle Strozziane Uyìiccionij p. 49. CCCLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA e sicurtati della restitutione. E per allora il detto messer Gua- sparre si parti di qua molto contento. Dipoi, nel fine del mese d' agosto, furono facto lectere pa- tenti al Concilio, dove si consentivan quasi tutte le medesime cose per scrittura, aggiugnendo ancora danaio per insino alla somma di fiorini centomila; rimettendo le sicurtà, quanto al modo et la forma, nel cardinale di Sant'Agnolo e di San Piero a' vincoli, et quanto altro è in due di loro d' accordo, come per la copia delle lettere facte et mandate a dì 28 del decto mese d'agosto, che con questa fia particularmente vedrai. Dipoi, per contentamento del Papa, per affectione che s'è avuta per conducere quest' opera secondo il desiderio di tutto questo popolo, si provide pe' Consigli che noi quattro e le due parti potessimo fare quello fusse di bisogno, e obligare la nostra Comunità per insino a la somm.a di fiorini centomila, cogli assegnamenti et sicurtà per la restitutione, di che a noi paresse, come particularmente sai. Ultimamente, per la tornata di Lorenzo de' Medici da Bolo- gna, et per quanto dipoi s'è scritto di costà della 'ntentione del Papa, et degli ambasciadori de' greci, et de' legati e presidenti del Concilio, s' era compreso che le due galee grosse si mettessino in ordine, et così e danari per lettere di cambio o altrim.enti, acciò che, per tutto questo mese o prima, si potessono partire di porto et andare al loro viaggio, e che le due galee sottili e fanti si solderebbono di là, con dare a intendere che, prima che le galee si partissino, il Papa pronuntierebbe Firenze per luogo di Concilio, e la corte sarebbe a Firenze aspettando che, essendo il Papa e la corte a Firenze, si facessono gli assegnamenti et sicurtà per la restitutione che bisognano. Ora il Santo Padre scrive a Lorenzo de' Medici che presta- mente venga a Bologna per conchiudere e fermare le cose ra- gionate, e così scrive il camarlingho cardinale Antonio da Pescia scrive: che '1 Papa intende che si prometta agli ambasciadori greci per noi tutto quello che è stato promesso loro pel De- creto del Concilio. Di che ci maravigliamo, però che pel Con- cilio è stato prom.esso loro cose, che potrebbono portare spesa di duecento in trecento migliaia di fiorini. La quale spesa non intendiamo di fare, se non nel modo et nella quantità di che per la lettera de' dì 28 d' agosto passato s' è detto. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLVII Non diciamo però che, quando il Concilio ci fusse e avesse bisogno di maggior somma di denaro che fiorini centomila, che, dandone assegnamento sufficiente, noi non e' ingegnassimo fare quello volessono; ma non ci obligando però a farlo altrimenti che siano al presente. Quello pare a noi che per ora si debba fare è questo, che tu sia alla presentia del Santo Padre et digli com' egli à scritto a Lorenzo de' Medici che vada, o che si mandi là altri con pieno mandato da noi, a promettere quello che s'era ragionato, e che tu aresti caro intendere quello che s' à a fare. E se ti richiedesse del promettere a' greci 1' observantia di tutto quello che il Concilio à promesso loro, quanto alla spesa^ 0 in simile effetto, puoi rispondere che di questo non fumo mai più richiesti, né ci pare doverlo fare, essendo la somma indeterminata, e che di ciò non n' ài commissione. E subito n'avisa. Se ti dicesse che volesse noi promettessimo a' greci per in- sino in quello si contiene nella lettera de' dì 28 d' agosto pas- sato, siam contenti che, come nostro procuratore e sindico, di che n' è rogato Ser Iacopo da Vinci, il faccia con protestatione che in veruno modo ci intendiamo partire da quanto s' è fatto, ordinato o promesso in questa materia pel Concilio intorno alla sicurtà, assegnamenti o altro che in nostro favore fusse; per- chè non vorremo, per questo nuovo contracto, che pel Concilio si potessono dinegare gli assegnamenti et sicurtà che avessimo avere; facendo questo in presentia degli ambasciadori del Con- cilio, che a ciò consentano se si può. Se ti dicesse che, sanza sicurtà veruna, noi mettiamo in or- dine le galee grosse e mandiamo el danaio; di' che gli è vero, e tutto è facto per contentamento della Sua Beatitudine, et per- chè cosi rapportò Lorenzo piacere a la Sua Santità, e per bene di tanta grande opera; ma che dette galee non partiranno che prima non pronunzi Firenze per luogo del Concilio, e non ven- gha qua con la corte, o almeno pongha le cedole della partita; però che, quando la Sua Santità sarà qui, speriamo la venuta del Concilio et gli assegnamenti et sicurtà, et ogni altra cosa che però fia di bisogno. Tu ài inteso in di grosso il pensiero et parere nostro ; tu, colla prudentia tua, adatta questa materia al proposito nostro CCCLVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA con quella maniera che ti parrà più utile; et avisaci presto di quanto segue. Ser Iacopo da Vinci, perchè s'è trovato con noi a tutti questi ragionamenti, è informato ancora piti particularmente che non n' è scritto di sopra ; sicché da lui potrai sentire piti distesamente, se ti parrà. Egli è rogato del mandato in te, per quanto noi possiamo, in tanta piena forma, quanto si può. Et acciò che non s' abbia, per cagione del mandato, a rimandarlo indreto o indugiare questa materia, il mandiamo costà, e abbiamgli com- messo r extenda in quella piena forma bisogna per gli effetti detti di sopra. CXXXIV. (20 giugno 1437). Piero Guicciardini protesta solennemente in Bologna a nome della Comunità di Fi- renze e alla presenza del collegio dei cardinali, esser detta Comunità preparata a tutto quello che fu concordato per la celebrazione del Concilio a Firenze, e che in conseguenza non sarà da attribuire a sua colpa se la esecuzione delle cose stabilite soffrirà impedimento 0 ritardo. (Arch. di Stai, in Fir., Arch. Diplom. (Pergamena), Riformagioni^ Atti pubblici. — 1437, 20 giugno; ivi (Doc. cartaceo), Riformagionij Atti pubblici^ lom. iv. — n. 143. — p. 9). Reverendissimi in Christo patres et domini. Ne precipue, in hiis que concernunt laudem et cultum. Sal- vatoris nostri Ihesu Christi ac Ecclesie sue sponse, necnon gloriam et perpetuam famam cum. premio perhenni sanctissimi domini nostri et reverendissimorum patrum dominorum cardi- nalium, fratrum et consultorum. prefati sanctissimi domini nostri, aliqua negligentia vel culpa, presertim. apud veritatem rei igno- rantes, apud sacrum Concilium quod de presenti celebratur in civitate Basiliensi, ac ycomenicum Concilium., Domino conce- dente, de proximo celebrandum, necnon reges et principes, do- minia, communitates seculi, totumque christianum populum, devotis oratoribus sanctissimi domini nostri populo et Comuni civitatis Florentie, ac ipsi civitati imputari possit; notifico omni- bus, prout, die mercurii, 19 mensis presentis iunii, feci reve- rendissimis patribus dominis cardinalibus et omnibus quorum interest, quod, prout verum est, dicti populus ac Comune et civitas non insteterunt, nec a se ipsis operati sunt quod dictum sac^-um ycomenicum Concilium celebraretur in dieta civitate Fiorentina, sed ipsa civitas, tam per sanctissimum dominum no- strum, reverendissimos patres dominos cardinales electa, ac etiam in dicto Concilio Basiliensi nominata fuit prò ipso Concilio yco- menico, super sancta unione Ecclesie occidentalis et orientalis, diu desiderata et affectata per populum christianum, et signanter per sanctissimum dominum nostrum, ac deraum decreta in eo- dem Concilio Basiliensi per certum Decretum, in quo ipsa ci- vitas Fiorentina primo et principaliter, expresse ac pure nomi- CCCLX * PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA natur ; et secundo loco opidum Utinense, Aquilegiensis diocesis, de terra Foroiulii, in manu dicti Concilii ponenda; ac tertio loco alius locus tutus qui citius paraverit galeas, et alia neces- saria et oportuna ad dicttim. ycomenicum Concilium., iuxta de- creta et constitutiones prefati Concilii, ac Inter idem Concilium Basiliense et serenissimum romeorum. imperatorem et reveren- dissimum patriarcham Constantinopolitanum et ceteros orienta- lem Ecclesiam representantes, cónventa, ac ultimo per sanctis- simum dominum nostrum in consistono generali confìrmata, et per oratores dictorum dominorum de Grecia approbata et ac- ceptata. Unde ipsi populus et Comune, videntes sic multipliciter, ut sperant, non sine singulari et speciali dono Dei (cuius res agitur) prò tam sancto, pio, salubri et necessario opere civitatem suam electam, nominatam, decretatam, confìrmatam et approba- tam., et per ipsos grecorum ambasiatores acceptatam,, operara dederunt, omni qua potuerunt et possunt diligentia, quantum in eis esset, quod omnia necessaria et oportuna ac requisita predicta perflcerentur per ipsos. Et tandem, concedente divina gratia, ipsi omnia et singula oportuna habuerunt et habent incontinenti parata. Ideo, cum ipsorum civitas sit primo loco nominata et electa, expresse ac sine aliqua conditione et pure, et habeat omnia et singula predicta requisita parata, ideo ego, Pierus domini Aloysii de Guicciardinis, civis florentinus, orator et nuntius dictorum populi ac Comunis civitatis Fiorentine, liabens ad premissa suf- ficiens mandatum, notificavi liec, die predicto, mane, in loco ubi Consistorium secretum fieri solet, de voluntate sanctissimi domini nostri, prout reverendissimus dominus camerarius retulit reve- rendissimis dominis cardinalibus, videlicet de Ursinis, Piacentino, Sancti Clementis, Camerario domini Pape, Sancti Marci, De Co- mite, de Columpna et Firmano, et hodie, si poterò, sanctissim.o domino nostro notifìcabo, qui propter nonnullas occupationes hoc mane me audire non potuit, qui semper afFectatus fuit ad dictum. sanctum opus, ac notifico vobis reverendis patribus, oratoribus dicti sacri Concilii, scilicet reverendis in Christo patribus et dominis, episcopo Dignensi, christianissimi domini regis Francie, ac episcopo Portugaliensi, serenissimi domini regis Portugalie in dicto Concilio ambasiatoribus, ac domino DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXI Nicolao de Cusa, ad Greciara a diete Concilio missis et ordi- natisi necnon ambasiatoribus dictorum serenissimi imperato- ris ac reverendissimi patriarcho Constantinopolitani, videlicet spectabilibus militibus, domino lohanne Dissipato ac Emanuele Tegnacte Guleti, ac omnibus aliis quorum interest vel interesse potest, quod omnia et singula necessaria et oportuna, requisita ad predictum sanctum opus, fuerunt et sunt parata per ipsam civitatem Florentinara. De quibus omnibus presto sum. facere fldem; et protestor melius et utilius ac validius quoad omnes effectus cuiuscumque solempnissime et pienissime protestationis, iuris aut facti, quo possum ; quod si, aliqua negligentia, defe- ctum aut culpam in tam sancto, pio et magno opere comraicti aut evenire contingat, quod hoc non stat nec stabit per ipsos populum , Comune ac civitatem Florentinam, sed per alium vel alios in maximum preiudicium. fidei catholice, necessario * Dei, ac sedis apostolico, et non sine maxime periculo et scandalo in dieta Ecclesia Dei "et populo christiano hoc impedientes vel differentes. Que mala Deus per suam misericordiam latissimam. avertere, et dictum sanctum opus perfìcere et dirigere dignetur. Et hanc meam. protestationem precipue et spetialiter facio ad fìnem et effectum, ut nullus dubitare possit de diligentia maxima in observatione premissorum, ut, quemadmodum in con- spectu divine maiestatis prefata Coraunitas fiorentina est ex- cusata, ita excusata sit apud sanctissimum dominum nostrum et dictum sacrum Concilium et serenissimos imperatorem romano- rum et romeorum et alios quoscumque reges et principes et totum populum christianum, quoniam. per eam, neque per spe- ctabiles cives illius, non stat neque stabit quominus executioni demandentur incontinenti omnia promissa dicto sacro Concilio per reverendissimos patres et dominos sancte romane Ecclesie cardinales Sancte Cecilie, Sancti Petri et Sancte Sabine, in sa- cro Basiliensi Concilio existentes, aut per ipsorum duos diete Comunitatis proeuratores ad hoc specialiter constitutos. De quibus omnibus peto unum et plura instrumenta, ad perpetuam rei memoriam quotquot fuerint necessaria. ' Nel Documento cartaceo è cancellata la pa-vola, necessario ^ e vi è sostituita opportu- namonte la parola Ecclesie, cxxxv. (20 giugno 1437). Istrumento autentico della presentazione fatta in Bologna della suddetta protesta ai due ambasciatori greci. (Arch. di Stat. in Fir., Arch. Diplom. (Pergamena), Eiformagionij Atti •pubblici. — 1437, 20 giugno ). In nomine Domini. Amen. Per hoc presens publicum instru- mentum, cunctis pateat evidenter et sit notum, quod anno a nativitate eiusdem Domini 1437, indictione xv, die vero iovis, 20 mensis iunii, bora tertiarum vel quasi, pontifìcatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Eugenii, divina pro- videntia Pape quarti, anno VII, Bononie, in domo habitationis spectabilis militis domini lohannis Dissipati infrascripti, ambas- siatoris serenissimi imperatoris ac reverendissimi patriarche Con- stantinopolitani, sita Bononie, infra capellam sancti Barbatiani, personaliter constitutus nobilis dominus Pierus domini Aloysii de Guicciardinis, civis magnifico civitatis Fiorentine ac oratoris et nuntii populi et Comunis eiusdem civitatis, me notarium infrascriptum repperit, requirens me, sub debito officii notaria- tus, ut, dicto spectabili domino lohanni Dissipato, ac spectabili Emanueli Tegnacte Guleti coambasiatori dicti domini lohannis prò prefatis dominis imperatore et patriarcha, declarationem et intentionem. dictorum Com.unis et populi predicte magnifico ci- vitatis Fiorentine, et omnia alia et singula in infra inserta cedula contenta, ipsis dominis lohanni Bissipato et Emanueli ambasiatoribus, et aliis quorum intererat notificarem, et hec sibi domino Piero documentum facerem. Unde ego, notarius infrascriptus, sic requisitus, primo pre- dicto spectabili domino lohanni Dissipato militi et ambasiatori, infrascriptam cedulam de verbo ad verbum solempniter perlegi. Qui spectabilis dominus lohannes Dissipati predicta, ut videba- tur, gratanter audivit. Et consequenter, simili modo requisitus, eisdem anno, mense, die et hora, accessi domum habitationis predicti spectabilis do- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXIII mini Emanuelis ambasiatoris, sitam in eadem strata, satis prope domum eiiisdem spectabilis domini lohannis Dissipati, cui do- mino Emanueli eamdem cedulam legi de verbo ad verbum. Quam cedulam, latinis verbis scriptam, eo qiiod ipse dominus Ema- nuel verba illa latina non intellexit, quidam frater Symon de Candia, Ordinis fratrum Predicatorum, ibidem presens, sciens linguam latinam et grecam, ipsi domino Emanueli in greco in- terpretabatur. Qua sic lecta et interpretata, ego copiam eiusdem cedule ipsis domino Emanueli et fratri Symoni, eodem fratre Symone illam copiam prò domino Emanuele recipienti, assignavi. De quibus omnibus et singulis, dictus nobilis Pierus a me notario petiit unum vel plura instrumenta. Acta fuerunt hec anno, indictione, mense, die et locis ac do- mibus quibus supra; presentibus ibidem discretis viris Leonardo Nicolai de Barbadoris de Florentia, Arnoldo Egidii de Lapide, de Thevismonte Leodiensis diocesis, Claro Nerii de Pistorio et Pe- tro Michaelis de Corona, testibus ad premissa vocatis spetialiter et rogatis. Tenor vero diete cedule, sic per me notarium, ut premitti- tur, lecte de verbo ad verbum sequitur et est talis: « Ne precipue in hiis que concernunt etc. (Vedi il Docu- » mento cxxxiv). » Et ego Thomas Petri de Tramplin, clericus Poznaniensis diocesis, publicus imperiali auctoritate notarius, quia premissis omnibus et singulis, dum sic, ut premittitur, agerentur et fie- rent, unacum prenominatis testibus presens interfui ; ideo, ex debito officii mei, quod publicum est, hoc presens publicum in- strumentum, per alium, me aliis occupato, fldeliter et veraciter scriptum, exinde confeci, publicavi et in hanc publicam formam redegi, ac signo et nomine meis solitis, manu propria subscripsi et signavi, rogatus et requisitus, in fidem et testimonium omnium premissorum. CXXXVL (28 giugno 1437] Lettera dei vescovi di Digne e di Porto, e di Niccolò di Cusa, ambasciatori dei pre- sidenti del Concilio di Basilea presso il Sommo Pontefice, ai presidenti medesimi per in- formarli come la Comunità di Firenze, dopo avere inteso il loro arrivo a Bologna, man- dasse in questa città Piero Guicciardini presso il Pontefice. L'ambasciatore annunziò agli scriventi che Firenze aveva in pronto tutto quello che era stato stabilito per la trasla- zione del Concilio. Essi risposero non aver missione né di accettare né di ricusare T of- ferta (di cui nondimeno rendevano grazie), poiché il loro mandato era di recarsi appo il Pontefice ed il collegio dei cardinali, e attendere la decisione dello stesso Pontefice riguardo alla scelta di Udine o di Firenze. L'oratore fiorentino domandò allora che tali cose fossero comunicate ai presidenti del Concilio. Il perchè i suddetti annunziano colla presente l'of- ferta amplissima dei fiorentini, e dichiarano la loro città omni laude et honore dignissima. [Ardi, di Stai, in Fir., Arch. Diplom. (Doc. cartaceo), Riformagionij Alti pubblici^ tom. IV. — n. 145) '. Humili recomendatione p'remissa, reverendissimi in Christo patres et domini. Paternitates vestras decet de omnibus informatas esse que nobis occurrerunt. Igitur, cum in Bononiam venissemus et inclita Florentinorum civitas nostrum intelexit adventum, paucis po- stea diebus, ea de re ad sanctissiraum dorainum nostrum, ora- torem suum direxit spectabilem. virum. Pierum de Guicciardinis, eorum concivem, qui nos dilligentissime convenit, congaudens de nostro accessu. Et inter cetera nobis exposuit, quod civibus diete civitatis eorum antenatis, semper cura fuit et solicitum studium rem christianam, fidem ortodoxara posse augere. Que res, iure et exemplo, m.odernorum civium animos veliementissime inflamma- bat ad dictorum suorum maiorum vestigia prosequendum.. Ea- propter, cum prefata civitas intelexerit, et ex parte sacri Ba- siliensis Concilii foret requisita, per organum preclarissimi utrius- que iuris doctoris domini Guasparris de Perusio, quod mutuare ' Esiste copia autentica di questo Documento nella Filza 91 delle Carte Slrozziane TJguccioni^ p. 53. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXV vellet diete sacrosancte synodo septuaginta milia florenorum prò unione grecorum, et parare galeas duas grossas prò addii- cendo prelatos grecos ad partes Ytalie, et duas subtiles ad cu- stodiam urbis Constantinopol itane, iuxta seriem decreti Basilien- sis super luiiusmodi materia editi, si contingat dictam civitatem elligi et Concilium Basiliense ad dictam. civitatem Florentinara. se transferret prò universali Concilio ibidem celebrando; quibus auditis, ut decet catliolicos viros et Ecclesie fìlios, predicta adim- plere promiserunt per suas autenticas lit.teras eidem sacro Con- cilio directas. Et ad robur ac fìrmitatem. maiorem dictorum suo- rum in ea re, dieta Comunitas florentinorum. procuratores con- stituit reverendissimos in Cliristo patrés et dominos, dominum loliannem tituli Sancti Petri ad vincula, et lohannem. tituli Sancte Sabine, prefatos cardinales, ad dictam, urbem et cives obligandum ad summam centum. milium. florenorum., et alia faciendum in Decreto grecorum. appellato contenta; vigore cuius commissionis, ellectione civitatis Fiorentine, prò loco j^cumenici Concilii, se- cundum formam supradicti Decreti facta, prefati reverendissimi in Cliristo patres eandem Com.unitatem et cives eisdem gre- cis ad hec et alia sufficiens mandatum habentibus, ad summam septuaginta milium florenorum obligarunt, et ad galeas gros- sas duas, prout de manu propria constat predictorum. Qua de re, cum ad predicta exequendum dies cessisset, pre- narratis attentis, aiebat orator, prefatos florentinos cives, galeas predictas grossas cum. suis requisitis hominibus et aliis neces- sariis, cum summa petita etc, ad plenum parasse, atque ad hec nobis intimandum nos accessisse dicebat; illaque nobis offerebat parata et aliis quibuscumque ad quos pertineret. Nos autem, ut iustum erat, gratias egimus, dicentes quod predicta recusare vel acceptare non possemus iuxta datas nobis instructiones, quia destinati eramus ad sanctissimum dominum nostrum, ac sacrum colegium cardinalium, qui, advocatis ora- toribus tam florentinorum quam venetorum, de altero locorum, Utina vel Florentia, concordare haberent; et nos in hoc Sancti- tatis dom.ini nostri voluntatem. expectare opportebat. Placuitque dicto oratori, viro clarissimo, ut predicta vestrls reverendissimis dominacionibus nota forent. Ideo has litteras destinare, in fidem predictorum, decrevimus, paternitatibus ve- stris, inclitam florentinam civitatem, amplissime et promptissime CCCLXVI PAUTE PRIMA - SEZIONE SECONDA se votis Patrum prò execucìone tam sancti negocii offerenteni;, omni laude et honore dignissimam recomendantes. Scripta Bononie, 22 iunii 37. Vestrarum reverendissimarum paternitatum humiles et devoti P. Dignensis episcopus. A. episcopus Portugalensis. N. de Cusa prepositus monasteriensis Treverensis. (a tergo) Reverendissimis in Christo patribus et dominis, do- minis J. Sancti Petri ad vinculla, J. Sancte Sabine, sancte ro- mane Ecclesie presbyteris cardinalibus, J. archiepiscopo Taran- tino, in sacro Basiliensi Concilio apostolica auctoritate digressis, presidentibus dominis nostris, precipue colendis et metuendis. CXXXVII. (4 luglio 1437). Istrumento col quale si fa fede come i due oratori greci consentano che sia prorogato fino al 15 del mese corrente il termine già spirato per la partenza degli ambasciatori latini alla volta di Costantinopoli, e che la nomina della sede del futuro Concilio si differisca all' epoca dell'arrivo in porto dei greci, purché non si esca dal Decreto recentemente fatto a Basi- lea ed approvato dal Sommo Pontefice, consenziente il sacro collegio dei cardinali. [Bibliot. Vaiic, Cod. Vatic. 4128, e. 61 t; Barberin.^ Cod. XVI, 85, p. 408). In Chrìsti nomine. Amen. Noverint universi, presens publi- cum instrumentum inspecturi, qualiter anno, die^ loco et mense infrascriptis, constituti in presentia reverendissimi in Christo patris et domini, domini Francisci cardinalis Venetiarum, came- rarii apostolici, spectabiles viri dominus Johannes Bissipatus ma- gnus adriacus, et Emanuel Tracagnoti Vulotis, oratores sere- nissimi domini imperatoris grecorum et reverendissimi in Christo patris et domini, domini patriarche Constantinopolitani, adstan- tibus ibidem et attente audientibus reverendis in Christo patribus, dominisPetro Dignensi, Antonio Portugalensi episcopis, et Nicolao de Cusa preposito monasterii Memel, Treverensis diocesis, decre- torumi doctore, sacri Basiliensis Concilii oratoribus, in nostra nota- riorum ac testium infrascriptorum. ad hec vocatorum presentia; idem reverendissimus dominus cardinalis camerarius, nomine et vice sanctissimi domini nostri pape Eugenii, ac ambassiatorum prefatorum sacri Basiliensis Concilii adstantium, proposuit et dixit ad prefatos oratores imperatoris et patriarche Constantinopoli- tani quod in Decreto sacri Basiliensis Concilii conventionali inter Ecclesiam nostram occidentalem et ipsos dominos grecos, inter alia, duo continentur: primo, quod galee cum aliisque premis- sis de mense mali preterito de portu discessisse debuissent prò eundo in Constantinopolim; secundo, quod ambassiatores unum ex locis, comprehensis in Decreto, in Constantinopoli domino Impe- ratori et Patriarche nominare deberent prò ycumenico futuro Concilio. Et quia ille terminus maii iam per ipsos ambassiatores do- CCCLXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA mini Imperatoris et Patriarche, in Basilea primo continuatus esset usque ad finem mensis preteriti, et deinde per eosdem in Bononia, in presentia sanctissimi domini nostri Pape, continua- tus usque ad decimamquintam. diem presentis mensis, ita quod ambassiatores infra illum. diem portum exeant versus Constan- tinopolim. ; interrogavit ipse prefatus dominus cardinalis, nomine et vice ut supra, ipsos prefatos ambassiatores Imperatoris et Patriarche an ita foret, et de ipsa prorogatione contenti essent usque ad decimamquintam diem iulii presentis, prout in forma prefata. Secundo, idem dominus cardinalis proposuit et dixit ad eosdem, nominibus quibus supra : quoniam vobis ambassiatoribus satis constat, quoad nominationem loci faciendam in Constanti- nopoli, de intentione reverendissimi domini luliani cardinalis legati, unius ex presidentibus in Concilio Basiliensi, ac etiam quid expediat iuxta occurrentia vobis notissima; a vobis scire optamus, an contenti esse velitis quod dominus Imperator et Patriarcha, cum aliis, ad unum ex^tribus portibus, scilicet Vene- tiarum, Ravenne vel Arimini, conducantur, et tunc, cum. in portu fuerint, locus unus ex comprehensis nominetur; et sic de vo- stro consensu prò hoc Decreto conventionali per nos quoad pre- messa satisfiat. Ad quas quidem interrogationes, facta eis interpretatione di- ctorum et propositorum per reverendum. patrem dominum C. Coronensem, adstatim prefati ambassiatores, quoad primam. in- terrogationem (prorogationis termini usque ad decimamquintam diem predicti mensis) responderunt, ita esse quem.adm.odum. re- verendissimus dominus cardinalis proposuisset, eosque ad hoc in ipsam. prorogationem in forma premissa consentire. Ad secun- dara vero interrogationem (nom.inationis loci prò ycumenico Con- cilio) prefati am.bassiatores responderunt, quod eis constaret de intentione prefati domini luliani legati et presidentìs, ac de oc- currontibus ad plenum essent informati, ita quod eis dare con- stet plus ad negotii salutarem fìnem expedire nominationem dififerre loci quousque Imperator et Patriarcha ad ultimum por- tum pervenerint, quam eam in Constantinopoli facere. Ideo, cum ipsi promptissimi semper fuerint et sint ad omnia illa consentire que expeditioni feliciori servire possent, deliberati sunt consen- tire quod ipsa nominatio loci prò ycumenico Concilio fìat in ultimo portu, servato tamen Decreto electionis loci nuper in sa- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXIX ero Basiliensi Concilio, per ipsum dominum lulianum et alios presidentes apostolicos ac Concilium, super hoc edito, et per sanctissimum dominum Eugenium papam. consistorialiter appro- bato, sacro collegio cardinalium consentiente. Super quibus omnibus interrogationibus reverendissimi do- mini cardinalis Camerarii, nominibus quibus supra, et responsio- nibus dominorum ambassiatorum Imperatoris et Patriarche, ut prefertur, factis; nos infrascripti notarii publici, ad hoc singula- riter vocati, requisiti fuimus per prefatum reverendissimum domi- num cardinalem Camerarium, nomine et vice sanctissimi domini nostri pape Eugenii, et per prefatos reverendissimos patres am- bassìatores sacri Concilii Basiliensis, nomine et vice eiusdem Concini, quatenus nos prefata omnia in publicam formam. in fidei robur redigeremus, adstantibus, audientibus et intelligen- tibus . ambassiatoribus Imperatoris et Patriarche Constantinopo- litani, et expresse hoc idem adnuentibus, et fieri similiter po- stulantibus. Acta fuerunt hec Bononie, in palatio qui dicitur notariorum, habitatione supradicti reverendissimi domini cardinalis Venetia- rum, camerarii apostolici, et in camera ipsius domini, supra plateam, die 4 mensis iulii 1437, pontificatus sanctissimi domini nostri, anno VII. Presentibus reverendissimis in Christo patri- bus et dominis, dominis C. episcopo Ariminensi, C. electo Coro- nensi, domino Galeatio de Mantua, cam.ere apostolice clerico, et domino Bartholomeo de Battiferris, secretarlo reverendissimi do- mini cardinalis Sancte Sabine, in Concilio Basiliensi legati et presidentis apostolici, testibus ad prefata habitis, vocatis et ro- gatis. VOL. I. CXXXVIII. (5 luglio 1437). Lettera dell'imperatore Sigismondo al vescovo d'Argentina, suo oratore presso il Con- cilio di Basilea, nella quale mostrasi sdegnato per l'apposizione della bolla del sinodo fatta al Decreto della minoranza sulla sede del futuro Concilio; dichiara di non volere che questo sia celebrato in Italia : e, poiché per difetto di quei d'Avignone occorrerà fare un nuovo Decreto, dà ordine al suo ambasciatore che insista per la città di Buda '. ( Martene , tom. vili, col. 940). Sigismundus, Dei gratia Romanorum imperator semper au- gustus, Hungarise ac Bohemise et Dalmatise etc. rex. Venerabilis, devote, dilecte. Receptis diebus prseteritis nonnullis litteris et scripturis de manu istìus tui cursoris, et tandem aliis a Petro Saez, magistro monetse Basileensis, ex eisdem multa et magna percepimus in sacro Concilio emergentia, preesertim de bullatione illius bullse, uti scribis, tam fraudulenter factse, super nominatione civitatis Florentiae. Intelleximus etiam ea quae persuadere videris ad scribendum imperatori grsecorum et aliis, subiungendo qualiter nominationi Florentise repugnasti, adhserentibus tibi oratoribus fere omnium regum et principum. Habuimus etiam copias ipsius bullse et litterarum receptarum tam italicarum quam. latinarum : quje omnia legimus, et in prsesentia nostrorum. et sacri Imperii electorum, nobilium et Communitatum, cum quibus hic in Dei nomine congregati sumus, referre et iterare mandavimus. Qui, una nobiscum, de huiusmodi sinistris et periculosis novitatibus maxime perturbati fuerunt, cum. merito locus esse debeat tri- stitige, ubi tam. periculose agitur de rebus nedum tam magni et Celebris Concilii, verum etiam totius Ecclesise. Sed utique sic laudamus reclamationem tuam super loco Florentise propter rationes per te assignatas atque alias nobis notas; nec curse habendum est quod archiepiscopus Tarentinus ad talia verba tecum devenit. Nam adhuc dicimus, quod volun- ' La lettera è diretta ; Venerabili Paulo, episcopo Argentinensi, oratori nostro in sacro BasìUensi Concilio, àeiiote et sincere dilecto. Il Martene osserva : « Hic episcopua desideratur in syllabo episcoporum Argenlineusiura apud Sanmartanum. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXXI tas nostra et electorum est in ilio, ut futurum Concilium non celebretur Italise, sed in locis ubi principes orbis convenire et rebus grsecorum, in quibus eis tota virtus consisteret, eorum liberationi a gentili servitute possint operose consulere. Et quamvis iam sacro Concilio scribimus, ut, usque ad ces- sum oratorum nostrorum et sacri Imperii electorum, ab omni novitate supersedere velint, prout in copia et littera praesentibus inclusa clarius intueberis; tamen, propter defectum Avenionen- sium, qui solvere non audebunt, nec forsan poterunt, devenien- dum erit ad novam electionem. Et quia Patres adventum hu- iusraodi nostrorum oratorum expectare non valeant, volumus ut omni diligentia instes prò Buda, quam obtinere speramus, consideratis conditionibus rerum omnium quae emerserunt et videntur prse oculis ; quamvis sanctissimus dominus noster Papa nobis transmisit Bullam super approbatione Florentise, Utini, vel alterius loci decretati prius cum necessariis parari, propria et dominorum cardinalium manibus subscriptam, cuius copiam e vestigio tibi transm.ittem.us. Sed unum tibi iniungimus, quod, nostri parte, quantum tibi convenit persuadere cures, ut tantum facinus in Ecclesiam Dei commissum non transeat impunitum, sive sint ecclesiastici sive laicales personse, quatenus in futurum. via huiusmodi scandali prsecludatur. Et quia nostri culminis littera sacro transmissa Concilio, cuius copiam, uti prsemisimus, habes Me insertam, tenet credentiam in tuam. et Gregorii egregii militis oratoris nostri personas, volumus ut illa prsesentata super credentia re- feratis, aut unus vestrum referat, ut intentionem nostram mo- deretur secundum quod vobis, iuxta occurrentium rerum qua: litatem, prò bono rei videbitur utilius faciendum, nobis omnia quae ibidem emerserint continuo rescribentes. Datum Egrse, die 5 mensis iulii, regnorum nostrorum Hun- garise LI, Romanorum XXVII, Bobemiae XVII, Imperii vero V. Ad mandatum domini Imperatoris Gaspar Sligk cancellarius. Prseterea scribimus civitati Basileensi, ut obediant sacro Con- cilio in processu contra tales qui falsitatem in bulla Concilii commiserunt : quara. litteram eis prsesentare debeas, quia revera magna machinatio in Ecclesia Dei tentata est. CXXXIX. (6 luglio 1439). Salvocondotto dato ai greci da papa Eugenio. (JusTiNUN., Acta Cono. Fior., part. i, § 9, — Ratnald., Ann. eccl.j an. 1437, n. 10) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Carissimo in Ghristo filio lohanni Palseologo, imperatori Ro- mseorum illustri, et venerabili fratri losepho, patriarchse Con- stantinopolitano, salutem. etc. Quia, annuente Domino, in Italia fiet universalis et catho- lica synodus, in qua, iuxta concordata in synodo Basileensi et in Constantinopoli postmodura conflrmata, occìdentalis et orien- talis Ecclesia conveniet; cupientes quod omnibus nostrse mentis caritas appareat, et omnis suspicio, quse circa facultatem et liber- tatem venientium exhiberi possit, de medio tollatur; tenore prse- sentium damus, concedimus vobis, Imperatori et Patriarchse prse- dictis, aliisque venerabilibus fratribus Alexandrino, Antiocheno et Hierosolymitano patriarchis, omnibusque vobiscum et cum ipsis, usque ad numerum septingentarum personarum, cuiuscumque status, gradus, ordinis vel dignitatis tam spiritualis quam tem- poralis existant, ad universalem et catholicam. synodum prse- dictam accedentibus vel venientibus, plenum et liberum salvum- conductum, omnesque praedictos et eorum quemlibet, cum perso- nis salvis et rebus suis, in omnibus regnis, provinciis, dominiis, civitatibus, arcibus, castris, villis ac locis subiectis obedientise romanse, per quse ire, stare, redire et recedere vel transire con- tigerit, ad nostrani liberam et fìrmam custodiam recipimus per prsesentes; promittentes omnibus et eorum singulis, tenore prsesen- tium, securam et liberam facultatem eundi et redeundi ad Italiam predictam, et illic standi, morandi, conversandi, habitandi, et cum omnibus securitatibus, libertatibus et facultatibus ; cum lis, qui * Questo Documénto si trova anche nel Cod. Vatic. 4128, e. 60 t. I DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXXIII obedientiae sanctse romanoe Ecclesiae dediti et subiecti sunt, dis- putandi, syllogizandi, iusta et rationabilia proponendi, omnia- que alia libere et sine impedimento aliquo dicendi, faciendi et exponendi quse ad unionem Ecclesiarum Christi illis conferre videbuntur ac placebit; insimul et divisim, cum bonis suis pro- priis, rebus et substantiis suis, recedendi quoque, eundi et re- deundi secure et libere et sine lassione, omni impedimento reali et personali cessante ac penitus remoto. Item, si tisec unio (quod Deus avertat) non sequeretur ncque ad finem optatum procederet, praedicti Imperator et Patriarcha, et alii superius nominati, nostris sumptibus et galeis, sine lon- gitudine temporis ac omni impedimento cessante, cum honore suo, bona voluntate nostra, quemadmodum ad prsedictam qatho- licam futuram synodum venerunt, ita Constantinopolim redeant, sive unio in dieta synodo secuta fuerit sivé non. Non obstantibus in prsedictis, et quomodolibet praedictorum, aliquibus differentiis, discordiis et divisionibus, tam prseteritis quam quse prsesentia ipsorum elucescerent, et in futurum oriri et adaugeri possent in Ecclesiis praedictis occidentali et orientali, sive inter prsefatam romanam Ecclesiam ac illius subditos et su- biectos, et Imperatorem ac Patriarcham et graecos alios antedi- ctos, aliisque non expressis conclusionibus, decretationibus, sen- tentiis, terminationibus, quomodo vel qualiter aliquid esse vel fieri debeat. Nec obstantibus aliquibus pignoribus et obligationibus,' pu- blicis vel privatis, neque accusationibus, excessibus, criminibus aut delictis, si qua prsedictos aut aliquem praedictorum quoque et quocumque modo acta et commissa fuerint. Et universaliter, non obstantibus aliquibus aliis, etiamsi talia essent, quibus in praesenti de illis opportunum esset specia- lem facere mentionem. Si autem accideret, aliquem ex ipsis groecis alieni occiden- tali et romanae Ecclesiae subiecto iniuriam vel laesionem ali- quam inferre in persona, honore et rebus, vel alio modo; spectet eius delieti cognitio, usque ad debitam, iustam et decentem re- feetionem et reintegrationem damni illati, ad Imperatorem et Patriarcham prsefatos. E contra vero, si aliquem ex nostris et nobis et romanae Ecclesiae subiectis contingat alicui subiecto Ec- clesie orientali aliqualiter iniuriari vel aliquam laesionem facere CCCLXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA in persona, honore et rebus, vel alio modo ; ipsa cognitio ad nos spectet, qui passis integre satisfieri curare debeamus. In aliis vero accusationibus, excessibus, criminibus, et aliis qusecumque fuerint, unaquseque pars cognoscat, et suos iudicet. Mandamus itaque omnibus et singulis prselatis. regibus, du- cibus, principibus, locatenentibus, Communitatibus, et aliis par- ticularibus quibuscamque personis, cuiuscumque gradus vel prsb- eminentiee existant, quse romanse et occidentali Ecclesise sunt subiectse, quatenus praedictam et eorum quamlibet inviolabiliter observent, et, quantum in eis sit, faciant observari, prsefatosque Imperatorem, Patriarcham et alios omnes et quemlibet eorum ad prsefatam synodum venientes, ac inde redeuntes, simul et divisim, favorabiliter tractent atque suscipiant, celeremque et securum illis transitum prsebeant. Volumus autem prsesentem salvumconductum in sua vi et robore manere, quousque praefati Imperatore Patriarcba et grseci omnes superius nominati, cum suis familiaribus et suis, usque ad numerum prsescrìptum septingentarum personarum, Constan- tinopolim redeant ^ Datum Bononise, pridie nonas iulii. ' Nel Cod. Vatic. 4128, dopo la parola redeant,, si legge « Et in omnen eventum eaiti- » dem vira quam salvusconductus Basiliensis Concilii supradicti concessum habet. » CXL. (6 luglio 1437). Il Sommo Poutetìce crea Antonio Comlolmero Capitano generale delle quattro galere dal Pouteflce stesso fatte apprestare nel porto di Venezia per essere spedite a Costanti- nopoli. Il Capitano dovrà condurre in Occidente il Paleologo, il patriarca Giuseppe e gli altri greci, mettendosi agli ordini dei nunzi apostolici Marco arcivescovo di Tarantasia e Cristoforo vescovo di Coron, e usando del consiglio degli oratori del Concilio di Basilea Pietro vescovo di Digne, Antonio vescovo di Porto e Niccolò di Cusa ; i quali tutti si re- cano a Costantinopoli. (JusTiNiAN., Acta Cono. Fior., part. i, § 8). EvGENivs episcopus, servLis servorum Dei, ad perpetuarli rei memoriam. Dilecto fìlio, nobili viro Antonio Coudulmario, galearum no- strarum Constantinopolim mittendarum Capitaneo, salutem. Strenuse probitatis tuse ac circumspectse prudentise conspicua merita, quibus personam tuam Dominus insignivit, fìdelisque promptitudinis voluntatem, quam ad nostrum et romance Eccle- sia? honorem et statum te gerere novimus, et singularem navi- gandi peritìam, cuius magnam laudem in patriam diu reportasti, diligenter attendentes; spem. indubitatam gerimus, quod, quae tuo exercitio committentur, disponentur utiliter, et salubriter tuo ministerio dirigentur. Sane, cum, prò ducendis in Italiam carissimo in Christo filio nostro Romseorura imperatore, et venerabili fratre losepho pa- triarcha Constantinopolitano cum aliis prselatis grecis, ad oecu- menicum Concilium. prò unione occidentalis et orientalis Ecclesiae celebranda, quatuor galeas apud civitatem Venetiarum parari et expediri fecerimus, super quibus, hac de causa Constantinopolim mittendis, in earum reversione prsedicti Imperator, Patriarcha et graeci in Italiam navigare debebunt, in ipsisque gubernandis, et in accessu redituque suo feliciter, dante Domino, dirigendis, precipue requiratur sufRciens dux et caput; tuse personse ima- ginatio occurrit, fidelitatis et devotionis ardorem eximium, quo nostram personam et eamdem Ecclesiam colere dignosceris, re- preesentans oculis mentis nostrse. CCCLXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Tenentes igitur indubie, quod, ex tuis actibus virtuosis, ga- lese prsedictse in accessu eiusmodi et reditu (iuvante Domino) secure perducentur, et alia qu8e cupimus et tibi mandata sunt feliciter implebuntur; te galearum quatuor praedictarum, ac pa- tronorum et aliorum officialium, huiusmodi armatarura, remi- gumque in illis deputatorum ac deputandorum, generalem Capi- taneum facimus, creamus, constituimus, et, tenore praesentium, deputamus. Tibi galeas, patronos, homines et remiges huiusmodi, in accessu et reditu predictis, dirigendi et gubernandi, necnon supradictós Imperatorem, Patriarcham et greecos, iuxta volun- tatem et raandatum venerabilium fratrum nostrorum Marci ar- chiepiscopi Tarantasiensis et Christophori episcopi Coronensis, quos ad id nuncios apostolicos mittimus, ac iuxta consilium et directionem venerabilium fratrum nostrorum Petri Dignensis, Antonii Portugallensis episcoporum, et Nicolai de Cusa prsepositi Confluensis, Basileensis Concilii oratorum, etiam hac de causa Constantinopolim missorum, in Italiam conducendi, universosque ofRciales armatos et remiges inobedientes seu quomodolibet de- linquentes aut aliqualiter excedentes, secundum iustitiam et tuae voluntatis arbitrium puniendi et corrigendi, ac in eos merum et mixtum imperium exercendi, et omnia et singula faciendi quse ad plenissimum capitaneatus oflScium dignoscuntur de iure vel consuetudine pertinere, iuxta formam et consuetudinem com- missionum, quse a dilectis fìliis dominii Venetorum similibus armatarum Capitaneis, in Romaniam mitti consuetis, dari con- sueverunt, concedentes plenam et liberam potestatem. Districte quoque mandantes patronis, officialibus, hominibus armatis et remigibus supradictis, quatenus tibi, tamquam eorum Capitaneo, piene pareant et intendant. Curet itaque devotio tua traditum tibi officium huiusmodi sic attente, diligenter et sollicite exercere, quod tua probitas virtuosa votivum et speratum in hac parte fructum pariat, quod- que, prseter divinum preemium quod exinde merebis, amplam tibi nostram et apostolicse sedis gratiam merearis. Datum etc, 6 iulii. CXLI. (7 luglio 1437] Eugenio IV dà commissione a Michele Zeno e Baldassare Lupari di provvedere, per conto della Chiesa romana, le somme necessarie per la venuta dei greci. {Bibliot. Barberin.^ Cod. XVI, 85, p. 513). EvGENivs etc. Dilectis fìliis, nobilibus viris Michaeli Zeno ile Venetiis, Castellanse dicecesis, scutifero, et Baldassari Lupari, civi Venetiarum, familiaribus (?) nostris, salutem etc. Cura, prò tractatu unionis Ecclesise orientalis cum. nostra Ecclesia occidentali et conductione grfficorum ad partes Italise, multis et magnis sumptibus ac pecuniarum quantitatum expo- sitìone porro necessarium sit, ac propterea, prò huiusraodi ne- gotiis effectu mancipandis, devotiones vestras, de quarum fìde- litate et prudentia singularem in Domino flduciam obtinemus. duxerimus eligendas et deputandas; vobis et vestrum cuilibet quascumque pecuniarum quantitates et summas a quibuscum- que personis, imo et romanae Ecclesiae nomine, sub illis modis, formis et conditionibus, de quibus discretioni vestrse melius vi- sura fuerit, ad cambium recipiendi, easdemque pecuniarum quan- titates sic receptas ad personas, a quibus eas acceperitis, rait- tendi, solutionis causa ac festinandi, omniaque alia et singula quse prò ipsa materia unionis et solutione expensarum huius- modi, ac prò apparatu et fulcimento galearum et balistariorum, tam in civitate Constantinopolitàna quam alibi necessaria fue- rint, aut etiam opportune tractandi, curandi, faciendi et perfì- ciendi, plenam et liberam, tenore prsesentium, concedimus facul- tatem et etiam potestatem. Stabilimus enim ratum et gratum quicquid in promissis et circa promissa feceritis, faciemusque ea vobis in computis vestris effectualiter assignari et acceptari. Datum Bononise, anno incarnationis dominicas 1437, nonis iulii, pontificatus nostri anno VII. Io. de Steccatis. CXLII. (ì luglio 1437). Salvocondotto dato da Eugenio IV a Baldassaro Lupari, il quale si reca a Costantinopoli e altrove per affari risguardanti il Sommo Ponteflce e la Chiesa romana. (Bibliot. Bar'jerin.^ Cod. XVI, 85, p. 515). EvGENivs etc. Universis etc. saluterà etc. Cum, prò nostris et romanse Ecclesiae arduis negotiis pera- gendis, ad diversas mundi partes, et praesertim civitatem Con- stantinopolitanam, dilectum fllium, nobilem viruro. Baldassarem Lupari, civem Bononiensem, familiarem nostrum, in praesentia- rum destinemus; nos, cupientes eumdem Baldassarem, cum eius comitiva nec non familiaribus .equestribus et pedestribus usque ad numerum octo, in personis, equis et valisiis, rebus et bonis suis quibuscumque, in eundo, stando et redeundo, piena ubi- que securitate et immunitate ac favorabili tractatione gaudere, universitatem etc. Datum Bononise, anno incarnationis dominicse 1437, nonis iulii, pontificatus nostri anno VII. P. De Vivianis. CXLIII. (8 luglio 1437). Eugenio IV, considerando esser necessaria nel Concilio la presenza di personaggi prestanti per santità, religione e scienza delle sacre Scritture, dà incarico a Cristoforo Garatoni, fatto vescovo di Coron e ambasciatore pontificio in Grecia, di ordinare, in virtù di santa obbedienza, a coloro i quali a ciò giudicherà idonei che si rechino al Concilio stesso quanto più presto potranno. (RvYNALD., Atm. eccl., an. 1437, n. II. — Bihliot. Barberin., Cod. XVI, 85, p. 5H). EvGENivs etc. Venerabili fratri Christophoro, episcopo Coro- nensi, nuntio et oratori nostro, salutem etc. Cura, inter cseteras pias cogitationes nostras ac vigilias, va- riosque conatus quos efFecimus ut occidentalem et orientalem Ecclesiam cum recta religione et fide coniugatami esse videremus, te iteratis vicibus ad nonnullas mundi partes destinaverimus; cumque huius salutaris unionis desiderati fructus desiderata- que conclusio. Dei benignitate atque clementia, appropinquare vi- deatur, utque omnia quse ad nos attinent prò consummatione huius Dei causse, iuxta desiderium cordis nostri, valeamus; cum te in prsesentiarum nuntiura et oratorem nostrum, una cum ve- nerabilibus fratribus Petro Dignensi et Antonio Portugalliensi episcopis, sacri Basiliensis Concilii oratoribus, ac dilecto Alio nobili viro Emmanuele, carissimi in Christo fìlli nostri lohannis Palaeologi imperatoris Constantinopolitani illustris, ac venera- bilis fratris nostri loseph. patriarchse Constantinopolitani oratore, ad civitatem Constantinopolitanam et nonnullas alias mundi partes prò Imperatore et Patriarcha praefatis, et aliis grsecis, prselatis et ecclesiasticis personis, nostris triremibus ad oecumeni- cum Concilium, in Italia Deo auctore celebrandum, conducendis, transmittamus ; et maxime opus sit in huiusmodi Concilio viri sanctimonia vitae et religionis et doctrina sacrarum literarum praestantes intersint: fraternitati tuse, de qua ob comprobatam tuam in hac salutari exercitatione, et etiam in aliis arduis rebus integritatem ac prudentiam specialem in Domino fiduciam obti- nentes, convocandi, citandi et in virtute sanctse obedientise prse- CCCLXXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA cipiendi et mandandi omnibus et singulis personis ecclesiasticis sub ritu romanse Ecclesise existentibus, quas ad id idoneas esse putaveris, cuiuscumque status, ordinis, conditionis, dignitatis vel praeeminentioe existant, etiamsi archiepiscopali prsefulgeant dignitate, ut, quamprimum eis commoditas aderit, ad dictum oecumenicum Concilium veniant, rescissis contrariis quibuscum- que privilegiis, indulgentiis, exemptione et literis apostolicis generalibus vel specialibus, sub quacumque forma vel expres- sione verborura concessis, per quse nullum cuique cuiuscumque status, gradus, conditionis vel ordinis etiam Cisterciensis, Clu- niacensis, Prssmonstratensis, Gradimontensis, Cartusiensis, Val- lisumbrosse, Camaldulensis, Humiliatorum , Sancti Benedicti, Sancti Augustini, Hospitalium Sancti lohannis Hierosolimitani, Sanctse Marise Theutonicorum, Sancti lacobi de Spata et Cala- travensis, et quorumcumque aliorum ordinum existant in hac parte volumus afferri suffragium nequaquam obstantibus, plenam et liberara, auctoritate apostolica, tenore prsesentium, conce- dimus facultatem. Datum BononÌ93, anno incarnationis dominicse 1437, vni idus iulii, pontificatus nostri anno VII. X. de Recanato. CXLIV. (10 luglio 1437). Lettera d'Eugenio IV al Paleologo e al patriarca di Costantinopoli, colla quale di- chiara che le promesse fatte agli ambasciatori greci dal cardinale di Venezia, risguardanti la sede del futuro Concilio, furono fatte per ordine di lui; e promette dal canto suo d'osser- varle pienamente. (Bibliot. Valic, Cod. Vatic. 4128, e. 60 f; Barberìn.j Cod. XVI, 85, p. 362). EvGENivs etc. Carissimo in Christo filio lohanni, Romeorum imperatori il- lustri, et venerabili fratri loseplio, patriarche Constantinopoli- tano, salutem. etc. Cum dilectus filius Franciscus cardinalis Venetiarum, came- rarius noster, certas promissiones oratoribus vestris nomine ve- stro recipientibus, fecerit per hos dies, manu propria subscriptas, super nominatione loci fienda prò ycumenico Concilio celebrando, prout in ipso chirographo latius continetur: nos, intendentes ea, que per dictum cardinalem nostro nomine et camere apo- stolice sunt promissa, observare et ejBFectualiter, quantum, in nobis erit, adimplere ; vobis, tenore presentium, attestamur chi- rographum illud de nostro mandato factum fuisse, promittimus- que illud et contenta in ipso observare et plenarie adimplere. Datum VI idus iulii. CXLV. ( 12 luglio 1437 ). Eugenio IV crea Giovanni Dissipato suo familiare e scudiero d'onore, (Bibliot. Barherin., Cod. XVI, 85, p. 474). EvGENivs etc. Dilecto Alio, nobili viro lohanni Bissipato, militi Constantinopolitano, familiari et scutifero nostro honoris, salu- tem etc. Dum generis nobilitatem, vitag ac morum honestatem alia- que dona virtutum., quibus personam tuam fide dignorum testi- monio iuvari percepimus, necnon sincerse devotionis affectum., quem ad nos et romanam geris Ecclesiara, diligenter attendimus, decens reputamus et congruum, ut te gratiosis prseveniamus honoribus, et opportunis prosequamur favorìbus. Ut igitur in effectu percipias quod suggerit nostrae mentis affectus, te in familiarem ac scutiferum nostrum honoris gra- tiose recipimus, ac nostrorum familiarium et scutiferorum ho- noris consortio favorabiliter aggregamus, intendentes quod per hoc favorabilis apostolici prsesidia plenius sortiaris; Ut autem. te et familia, cura, qua nobis servire promisisti, decenter sustentare possis, provisionem. annuam mille florenorum auri de camera, anno singulo, a nobis et ofRcialibus nostris ad id deputatis, tibi, aut quibus iusseris persolvendum, tenore prsesentium deputamus; mandantes prsedictis officialibus nostris, qui prò tempore fuerint, quatenus dictos mille florenos, singulo (ut prsefertur) anno, tibi solvere curent. Sic igitur de bono in melius studiis virtutum intendas ; quod merito ad faciendum tibi pleniorem gratiam invitemur. Nulli vero etc. IV idus iulii, anno VII. CXLVI. (16 luglio 1437). lettera della Signoria di Firenze al Concilio di Basilea, colla quale si ribattono vi- gorosamente le calunnie del libello riportato di sopra e dalla Signoria stessa attribuilo, an- ziché al duca di Milano, a un qualche suo zelante ministio. {Arch. di Stat. in Pir., Ri for magioni ^ Class, x, Dist. 1, Cod. 34, e. Ili l). Reverendissimi in Christo patres et domini, post recommen- dationem. Audivimus, litteras quasdam diffamatorias civitatis nostre publicatas fuisse apud sacrum Basiliense Concilium, sub nomine ac titulo domini ducis Mediolani. Quarum litterarum exemplam ad nos delatum. maturiori examine considerantes, tenemus prò certo litteras illas nunquam ab ilio domino missas fuisse, sed potius per aliquem ex ministris suis in Concilio degentibus, qui forsan piacere illi credidit, fuisse perscriptas. Sumus enim ex- perti, bello et pace, quanta gravitate et moderatione dominus ille in scribendo consueverit uti; nec est credibile mores nunc eum mutasse. Ostendit preterea stilus figuraque dicendi non esse illas domini ducis Mediolani litteras, cum ille dominus eleganter et accurate, presertim in rebus maioribus, scribere suas litteras consueverit. He autem littere, in Concilio publicate, stilum. ha- beant grossum et incompositum, ac pene rusticanum: sententias vero ambitiosas et inconsideratas. Nunquam profecto dominus ille, qua sapientia est, ea scripsisset de nobis que sunt mani- festissime falsa, nec ea que in se videret posse verissime retor- queri. Atque ita quod circuraspecta domini sapientia tacuisset, inconsiderata servi temeritas publicavit. Cuius diffamationibus stultis et fatuis respondere breviter placet apud reverendissimas paternitates vestras, ut, si qui forte, litteris illis decepti, contra veritatem aliquid suspicati sint; in- tellecta demum veritate, eam complectantur, ac fraudem scri- bentis et impudentiam recognoscant. Primum igitur, cur fatuus ille minister tantum abhorrere civitatem nostram ab idoneo Concilii loco asserit? Fuit enim CCCLXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA alias in civltate Florentie Concilium generale per tempora fe- licis memorie domini Victoris pape II sub annis domini mlvii, quo in tempore et ipsa civitas longe minor erat quam nunc est, et Ecclesia christianorum longe maior. Quod si tunc sufFecit Con- cilio generali civitas nostra, et prò idoneo loco delecta est, cur nunc non est suffectura? Quid temporibus nostris, cum esset in Ecclesia Dei miserabile scisma longe inyeteratum, nonne Flo- rentia locum. prebuit citramontanis ultramontanisque cardinali- bus prò Concilio celebrando? Nonne securitatem maximam et omnium rerum copiam exhibuit affatim, in tanto concursu ho- minum tantaque Concilii celebritate? Si igitur unus locus nobis subiectus, et in nostra potestate dominioque constitutus, idoneus fuit ad tantam Concilii' generalis multitudinem educandam, Flo- rentia ipsa cum ilio et aliis locis sui domimi, non erit idonea ad Concilium. substinendum ? Pudeat te, scurra nefarie et improbe minister, pudeat te stultitie et ignorantie tue; et saltem. illud considera, quod ista tua impugnatio loci nostri videtur sapientiam sacri Concilii Basiliensis de insipientia redarguere. Si enim abhorret omnis qualitas civitatis nostre ab idoneo Concilii loco, ut tu predicas, stulti ergo tot reverendissimi patres, qui suo decreto civitatem Florentie prò idoneo loco nominarunt, oratores miserunt, nos requisiverunt. Nonne, igitur, te potius fatuum et insanura. pu- tare debemus, quam illos tot reverendissimos patres et totum Basiliense Concilium aberrasse? Apud quos, cum. ista loqueris, non intelligis fatuitatem tuam, neque consideras inlionestatem. Abhorere mores civium nostrorum a pace Ecclesie dicere audes, cum cives nostri principes fuerint ad scisma pestiferum de Ecclesia extirpandum, prestito favore et loco Pisarum illis qui pacem et quietem et unionem optabant? Quo facto, Gallia, Anglia, Germania, Italia, cetereque provincie et gentes, prius divise, unite sunt. Et si non fuit illa pienissima unio, tamen fuit maxima ex parte et in principalioribus locis. Fuit denique principium et via ad perfectissimam et completissimam unionem. Sterilem esse dicis civitatem Florentie, adeo ut non colli- gantur ibi sufficientia victualia ad usum civium et hàbìtantium. 0 bestia! Quanto rectius erat te silere, quam tam fatue loqui! An est cuiusquam civitatis territorium magis plenum, magis locuples, magis abundans quam nostrum? An est locus in orbe DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCLXXXV terrarum, ubi tanta prestantissimi vini, purissimi olei, optimi tritici, suavissimorum fructuum copia exuberet, quanta in fio- rentino territorio? An Florentia sterilis esse potest, cum sit tota illius regio quasi pomarium quoddam? cum plures sint ci- vium ville extra urbem., quam omnium, reliquarum civitatum Italie, si in unum omnes congregentur? cum tantus sit splendor edifìciorum, ut mirabile appareat intuentibus? cum tanta mul- titudo, ut conficere possint alteram maximam civitatem ? An sterilis Florentia dici potest, que habet ipsa per se fructuosis- simum agrum, et accedit Pratensis Pistoriensisque uberrimus ager, qui est quasi suburbanus nostre civitatis, et sint bine Arretinus ager feracissimus omnium, illinc Pisanus non minoris ubertatis? Que due notabilissime civitatés, sub dominio fioren- tini populi constitute, pienissima et indefecibilia horrea civitati Florentie subministrant, nec plus distant a civitate Florentie quam unius diei iter. Quare desinat iste levissimus minister in hac parte loqui, cum nulla sit in Italia civitas copiosior, nulla fecundior. Huic stultitie sue aliam falsam assertionem adiungit, dicens nos habere bellum civile ac divisionem intra urbem, usque adeo ut plures ex civibus nostris sint exititii quam in patria resi- dentes. 0 stulte et insane! Hec tu dicere audes, cum habeat civitas nostra intra se multitudinem civium pene innumerabi- lem ; exules autem non sint ultra quattuor vel quinque, quorum nomina cognoscantur? Ubi sunt, quesumus, isti exules nostri, aut qui sunt vel quales? Die tu ipse, utrum plures exules et rebelles habet dominus tuus an nos ; et utrum magis suspectos cives suos ille, an nos nostros. Atqui ille nonnisi arcibus in civitate sua confìdit, nos- nullam in civitate nostra arcem lia- bemus. Quod signum est in nobis confìdentie civium, in ilio diflBdentie; in nobis nullius suspicionis, in ilio maxime. Inquit, insuper, nos bellum habere cum finitimis. De hac etiam parte sapientius fuerat siluisse, ne explicare haberemus unde ce- ptum sit bellum, et quo redactum. Sed nolumus in singulis com- morari. Tantum vero dicimus: nos bellum non substinere, sed inferre. Itaque est in potestate nostra, quandocumque velimus, bellum deponere; quod facere non potest is cui bellum infertur. Denique bellum in alieno territorio est; nostrum vero territorium bello caret, ac nichil sentit ex belli calamitatibus aut terroribus. VCL 1. Z CCCLXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Extremum est quod protestatur minister, si Florentiam Con- cilium transferatur, dominum suum esse impediturum, quantum poterit, omnes qui ad illud venirent. Magnifìcum certe ac ma- gnanimum opus, impedire eos qui prò pace christianorum et prò reformatione Ecclesie sint ad Concilium venturi ! Crede mi- chi, sapientia domini tui nunquam se tam fatue dehonestasset in verbis, nec putavisset esse honoris ac dignitatis sue ista di- xisse, que et Deo et hominibus sunt inimica. Scimus vero pe- regrinos nostros, qui domum beati Antonii Viennensis aut beati lacobi petunt per territorium illius domini, semper illesos tran- sire consuevisse, etiam per medium ardorem belli quod nobiscum habuit. Ex quo manifestum est, dominum illum esse alterius mentis et alterius honestatis quam sonent littere ab hoc mini- , stro cum tanta stultitia perscripte. Denique, ubi maiorem libertatem, ubi maiorem securitatem, ubi communiorem locum repperire sacrum Concilium posset, quam in civitate nostra? ubi omnium rerum tantam habilita- tem et copiam? ubi tantam amenitatem urbis et domorum? Neque enim satis est si annonam habeat Concilium, sed insuper multarum rerum copia exigitur; quibus necubi melius quam in nostra civitate Concilium abundabit. Preterimus illa que nostris aliis litteris ostensa sunt, nos et pecunias et cetera oportuna in promptu habere ad cuncta per sacrum Basiliense Concilium promissa grecis adimplenda, Silemus de aptitudine situs, quod, cum duobus maribus Italia cingatur insule modo, nos ex parte altera mare attingimus, por- tumque in eo habemus inclitum et famosum, ab altero autem mari non amplius viginti miliaribus cum. territorio nostro di- stamus : ut, sive per inferius mare veniant greci et alii Conci- lium petentes, statim in portu nostro descendere possint; sive per superius mare adveniant, in quo Ravenna et Ariminum est, propinquum sit territorium nostrum ad eos excipiendos. Quare non usque adeo miretur iste detractor noster, si, his tot tantisque oportunitatibus et rationibus attentis, sacrum Con- cilium inclinatur ad civitatem nostram preferendam ; nec tam impudenter fatuus iste sapientiam sacri Concilii de insipientia reprehendere ausu temerario presummat. Data Florentie, die 15 iulii 1437, CXLVII. (16 luglio 1437) Riijsrfinio IV rrea suoi nunzi pfl ni'.Tinri presso i erpci, per il trnsporto di que-^li ul- timi in lialia, ìMarco urcivesrovo di Turnuiasia e ('ristotbro Garatoni vescovo di (^oron. ( JusTiisiAN.. Ada Coììr. Fior., part. i, § 11). EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Venerabilibus fratribus Marco archiepiscopo Tarantasiensi, et Christophoro episcopo Coronensi, nunciis et oratoribus apo- stolicis, salutem etc. Grandia virtutum merita, quibus personam vestram dotavit Altissimus, vestrseque fidei promptitudo, et comprobata in labo- ribus assiduis, quos prò nostris et apostolicse sedis obsequiis studio indefesso subiistis, animi vestri constantia, nos inducunt ut illa vobis audenter committamus, per quae ardua et neces- saria sedis apostolicae ac roraanse Ecclesise negotia prudenter, solicite et diligenter exsequutioni mandentur, et vestra virtus in eo negotiorum exercitio a nobis deputata, sese reddat omni- bus clariorem. Sane, cum, prò unione occidentalis et orientalis Ecclesiae maximo a nobis studio dudum qusesita, carissimum in Christo filium. nostrum. lohannem Romseorum imperatorem, et venerabi- lem fratrem. losephum patriarcham Constantinopolitanum aliosque praslatos et nobiles grsecos in certo numero ad partes Italise per- duci oporteat super galeis mittentium impensa expediendis, prout in Decreto superinde confecto, a nobis postea comprobato, la- tius continetur ; nosque, ad tollendas quorumdam differentias de missione dictarum galearum inter se contendentium, ipsas pro- priis sumptibus parari fecerimus et unam ex eis prsemiserimus : volentes id quod restat perflcere, .et prsedictos Imperatorem, Pa- triarchamque et grsecos alios, duce Deo, in Italiani conduci facere; vobis, quos, hac de causa, sedis apostolicae nuncios et oratores, de venerabilium fratrura nostrorum sanctse romanae CCCLXXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Ecclesise cardinalium Consilio et assensu, creavimus, prout te- nore prsesentiura facimus et creamus, ut ad civitatem Venetia- rum vos conferatis, et super ipsis galeis, ad hoc paratis, in Con- stantinopolim navigetis, preedictosque exinde Imperatorem, Pa- triarcham, praslatos, nobiles aliosque grsecos quos illi secum ducere velint, ad partes Italise, quanta cum eorum maiori commo- ditate et honorificentia poteritis, perduci curetis, committimus et mandamus : omnia et singula faciendi, gerendi et administrandi, quse prgedictorum Imperatoris et Patriarchae et aliorum grsecorum in Italiani adventui necessaria duxeritis, vel quomodolibet oppor- tuna, licentiam vobis, potestatem, et plenariam concedentes, te- nore praesentium, facultatem. Mandantesque dilectis filiis nobilibus viris Capitaneo et pa- tronis galearum prsedictarum, quatenus in cunctis, quse ad dire- ctionem prsedictorum Imperatoris, Patriarchse et graecorum spe- ctabunt, vobis pareant et intendant. Datum etc, idibus iulii. CXLVIII. ( 15 luglio 1437 ). T,o stesso Pontefice concede al suniioitiiuaio arcivescove di Taranta'«ia le facoltà dei cardinali legati de lalere. (Bib/iol. Barberin., Cod. XVI, 85, p. 475). EvGENivs etc. Venerabili fratri Marco archiepiscopo Taran- tasiensi, nuntio et oratori nostro Constantinopolim misso, salu- tem etc. Cum, per alias certi tenoris literas, te et venerabilem fratrem episcopum Coronensem nuntios et oratores nostros Constanti- nopolim ituros, prò ducendis in Italiani carissimo in Christo filio nostro imperatori Romaeorum et venerabili fratre patiiarcha Con- stantinopolitano, constituerimus, prout in illis continetur; nos, cupientes tuam honorare personam, ut, durante tempore huius- modi commissionis tibi factse, potestatem, facultates et auctori- tatem habeas, quse legatis de latere sanctEe romanse Ecclesise cardinalibus similiter missis dari consueverunt, fraternitati tuse auctoritate apostolica concedimus per prsesentes Idibus iulii etc. CXLIX. (16 luglio 1437). Eugenio IV, dopo aver confermata la nomina fatta dai presidenti del Concilio di Ba- silea degli oratori che debbono, a nome del Concilio, recarsi in Grecia colle galere per il trasporto degli orientali, ed aver loro aggiunto i due nunzi rammentati di sopra, comunica siffatte nomina al Paleologo ed al Patriarca, pregandoli a voler benignamente accogliere i suddetti personaggi. {.lusTi.NiA.N , Ad. Conc. Fior., par. i. § 10. — Raynald., Ann. eccl.^ an. 1437, n. 12) '. EvGENivs episcopus, sèrvus servorum Dei, ad perpetuam rei raemoriam. Carissimo in Christo filio lohanni Palaeologo, Romseorum. im- peratori illustri, et venerabili patri losepho, Constantinopolitano patriarchse, salutem etc. Cum pridem sacra Basileensis synodus, prò futuro oecume- nico Concilio in Italia celebrando ad sanctissimam unionem oc- cidentalis et orientalis Ecclesise, Deo propitio, consequendam, locura elegerit, et dilectis fìliis lohanni tituli Sancti Petri ad vincula, ac luliano tituli Sanctse Sabin», sanctse romanse Ec- clesiss presbyteris cardinalibus, et venerabili fratri lohanni ar- chiepiscopo Tarentino, in ea synodo apostolicse sedis legatis et prsesidentibus, eligendi oratores ad vos cum galeis ex parte pre- fatse synodi destinandos, ac eis omnia et singula committendi quce ad exequutionem incumbentium negotiorum fuerint neces- saria, plenam dederit potestatem, velati in Decreto superinde confecto plenius continetur; praefati legati et praesidentes, ex huiusmodi sibi potestate concessa, venerabiles fratres Petrum Dignensem, Antonium Portugallensem episcopos, carissimorum in Christo filiorum Francise et Portugalliae regum illustrium in dieta synodo oratores, ac dilectum filium' Nicolaum de Cusa, prsepositum monasterii. . . . (sic), decretorum doctorem, ex parte dictse synodi ad devotiones vestras transmittendos elegerunt; qui- bus etiam dilectum filium lohannem de Ragusio, Ordinis prae- ' Questo Documento si trova anche a e. 61 J del Cod. Vatic. 4128. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXCl dicatorum, sacrse theologiae professorem, nunc apud nos ' orato- rem, adiunxerunt, cum piena potestate prsemissa omnia faciendi, ut in literis et instructionibus super hoc eis traditis seriosius continetur; nobis deinde instantius supplicantes, ut electionem et commissionem huiusmodi approbare, et oratores ipsos cura literis nostris cum dictis galeis * ad vos ulterius transmittere di- gnareraur: nos autem, omnia et singula supradicta rata et grata habentes, ipsorum oratorum profectioni, ut petitum est, liben- ter annuimus. Quare caritatem vestram exhortamur in Domino, quatenus oratores prsefatos, latores prsesentium, ad vos prò tanto pietatis opere venientes, placeat benigne suscipere, ipsosque simul cum venerabilibus fratribus Marco Tarantasiensi archiepiscopo et Christophoro Coronensi episcopo, specialibus oratoribus nostris super dicto Concilio, ut prsemittitur, in Italia celebrando, li- benti animo exaudiatis, eis una cum prsedictis oratoribus nostris in omnibus ad rem huiusmodi pertinentibus fidem plenariam adhibendo. Datum idibus iulii 1437. ' Leggi : vos. • Nel Rainaldi, in luogo di galeis, leggasi : ef ali'' CL. (17 luglio 1437). Cedula sottoscritta dall' ambasciatore greco Giovanni Dissipato, colla quale dichiara a nome dell' Imperatore e del Patriarca di riconoscere il Concilio di Basilea unicamente nei presidenti pontifici e nei Padri ad essi uniti, e che dagli orientali non sarà dato ascolto veruno alle sollecitazioni di quella parte del Concilio di Basilea che pretende rappresen- tare il Concilio stesso nella controversia della traslazione. .lusTiNiAN., Ada Cono. Fior., part. i, § 12. — Raynald., Ann. eccL, an. 1437, n. 13) '. Ego lohannes Bissipatus, orator serenissimi domini imperato- ris Romeeorum et reverendissimi domini patriarchse Constanti- nopolitani, fateor prsesenti litera, propria manu subscripta, re- verendissìmos dominos Sancti Patri ad vincula et Sanctse Sabinse presbyteros, sanctse romanse Ecclesiee cardinales, aliosque prò sanctissimo domino nostro Papa et sede apostolica in Basileensi Concilio prsesidentes, cum patribus eis adhserentibus, qui ul- timum Decretum per sanctissimum dominum nostrum. Papam ad meam et collegse mei requisitionem. confirmatum ediderunt, et qui reverendum patrem dominum Petrum. Dignensem, dominum A. Portugallensem episcopos, et dominum Nicolaum de Cusa decretorum doctorem., oratores Constantinopolim miserunt, Con- cilium Basileense facere, cui serenissimus dominus raeus impe- rator Romseorum et reverendissimus dominus meus patriarcha Constantinopolitanus obligantur, postquam ipsi patres de Conci- lio prsefati aut sanctissimus dominus noster Papa, caput Concilii prsefati, adimpleverint promissa in primo Decreto conventionali, prout in eodem Decreto conventionali de ipso domino imperatore Romseorum et patriarcha scriptum reperitur, et quemadmodum etiam ipse Imperator per auream suam bullam, et Patriarcha per plumbeam ibidem scripta approbarunt et ratificarunt. Et ad hoc ut omnis tollatur ambiguitas, dico quod, in casu quo alii patres qui Avinionem. elegerunt et se Concilium Ba- sileense facere putant ad Constantinopolim cum galeis et pecu- ' Questo Documento si trova anche nel Cod. Vatic. 4128, e forma parte del seguente. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXCIII niis accesserint, et prsefatos dominos meos Imperatorem et Patriar- chara nomine Concilii Basileensis per bullas auream et plum- beam inquisiverint quateniis finaliter Sabaudiam veniant, qui locus noniinatus est in primo Decreto, et protestati fuerint Con- cilium Basileense ad alium locum non consentire vel transferri velie, et alia fecerint quse quomodolibet etiam movere possent Imperatorem et Patriarcham aut ad veniendum cum ipsis, aut penitus non veniendum hoc tempore ad terras latinorum; attento quod, in casu quo etiam illa pars Concilium faceret, iamdudum in promissionibus defecit quoad electionem loci, et lapsum temporis in quo galese mitti et alia fieri debebant, ita quod Imperator et Patriarcha absoluti sunt ab omni promissione illis facta, quod tunc, illis requisitionibus et protestationibus non obstantibus, ipsi Imperator et Patriarcha ad requisitionem ambassiatorum domini nostri et Concilii Basileensis prsenominatorum secundum vim , formam et continentiam primi Decreti et aurese bullse Imperatoris et plumbese Patriarchae oranino venient ; et in casu quo prsefati domini praesidentes , una cum. patribus eis adhserentibus, Concilium Basileense non facerent, adhuc, prò bono negotii et ad finem ut sanctissima et desideratissima unio non pereat, per mihi traditam potestatem serenissimum dominum meura Imperatorum et reverendissimum dominum Pa- triarcham et alios patres Ecclesise orientalis {)er praesentem pa- ginam obligo et obligatos esse ostendo ad veniendum ad requi- sitionem ambassiatorum sanctissimi domini nostri Papse et Con- cilii praenominatorum ; ita tamen, quod ipsi ambassiatores iter arripiant versus Constantinopolim infra quintum diera augusti immediate sequentis, et secum omnia promissa in primo Decreto deferant. Quod si hoc fecerint, Imperatorem et Patriarcham cum aliis patribus Ecclesia orientalis ad intrandum galeas causa veniendi ad unum ex tribus portibus in secundo Decreto nomi- natis, infra trigesimum diem a die quo Constantinopolim appli- caverint, obligo et obligatos esse ostendo per prsesentes literas, manu mea subscriptas. GLI. ;i7 luglio U37). Istrumento col quale si fa fede della presentazione della cedala suddetta, e della sua accettazione per parte del Sommo Pontefice e del sacro Collegio. (JusTiNiAN., Ada Conc. Flor._, part. i, § 12. — Ratnald., Ann. eccl., an. 1437, n. 13) '. In Christi nomine. Amen. Anno ab eiusdem natìvitate 1437, die 17 mensis iulii, tempore pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Eugenii IV, divina providentia Summi Pontificis, constitutus coram pr?efato sanctissimo domino nostro et sacro collegio revendissimorum dominorum cardinalium spectabilis miles dominus lohannes Bissipatus, magnus adriacus, serenissimi domini, domini lohannis Palseologi Romseorum. im- peratoris, et reverendissimi patris et domini, domini losephi pa- triarchse Constantinopolitani orator, considerans afFectionem ma- xiraam tam ipsius sanctissimi domini nostri et sacri Collegii quam dominorum Imperatoris et Patriarchìe prsefatorum ad san- ctissimam unionem orientalis cum occidentali Ecclesia, ita ut, Deo propitio, indubie speretur, mediantibus ipsis, unionem prse- dictam., ad magnam Dei gloriam et catholicse fidei exaltationem, optatum finem habituram ; a>ttendensque, per nonnullos qui viden- tur asserere se facere Concilium generale, et aliquos alios, eo- rum nomine, queedam fore attentata, et in dies, ut accidit, atten- tari, quse potius ad divisionem quam ad unionem manifeste con- spiciantur tendere, ac timens ne, inimico homine superseminante zizania, ex iis in futurum aliquid dubietatis vel difficultatis su- boriri possit quod, centra mentem ipsius sanctissimi domini no- stri Papse et sacri Collegii ac praedictorum dominorum Impera- toris et Patriarchse, eius sanctissimse unionis efFectum haberet aliquatenus perturbare: idcirco, ad omnia talia submovenda ac ad confirmandos animos omnium quserentium pacem et unitatem Ecclesi9e Dei, omnia et singula, per eum et collegam suum, ' Questo Documento si trova anche nel God. Vatic, 4128, e termina a p. 65. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCXCV spectabilem virum dominum Emanuelem Tarcagnoti Vulotis, coramuniter et divisim, nomine prsedictorum dominorum Impe- ratoris et Patriarchae in prseteritum facta, ad robur infrascrìpto- rum quomodolibet competentium conflrmando, ex facultatibus sibi concessis per prsedictos dominos Imperatorem et Patriar- cham, quse infra subiiciuntur dixit et asseruit, ac publice re- cognovit et firmavit, prout in quadam cedula tunc exhibita et lecta, cuius tener de verbo ad verbum nunc sequitur et est ta- lis, videlicet: « Ego Johannes Bissipatus etc. (Vedi il Documento cl). » Qua cedula, ut prsemittitur, lecta, sanctissimus dominus no- ster et reverendissimi domini cardinales prsedicti acceptaverunt. approbaverunt et grata habuerunt omnia in eadem contenta, et ipsius domini lohannis, nomine quo supra, factas promissiones; petentes, mandantes et rogantes, ut de praemissis unum et plura conficerem instrumenta. Similiterque statim petiit idem dominus Johannes, ut de ce- dula, ut prsefertur, lecta, de promissionibus per eum factis, et de acceptatione illorum facta per sanctissimum dominum no- strum et reverendissimos dominos cardinales, unum et plura con- ficerem instrumenta. Tenores vero mandatorum, de quibus supra fìt mentio, se- qiiuntur et sunt tales: « Imperiura nostrum commisit vobis etc. (Vedi il Documen- » to xciv). » Sequitur mandatum Patriarchce. « Humilitas nostra committit vobis etc. (Vedi il Documen- » to xcv). » Acta fuerunt hasc Bononiae, in palatio sanctissimi domini nostri Papae, in logia inferiori prope hortum, die, mense, anno et pontifi- catu supradictis, praesentibus reverendissimìs in Christo patribus et dominis, dominis Bartholomgeo de Corneto prothonotario aposto- lico, C. episcopo Ariminensi, Ludovico episcopo Tragusiensi, Ni- CCCXCVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA colao de Cusa decretorum doctore, et nobili milite domino Paulo Barbo honorabili cive Venetiarum, testibus ad prsemissa habitis, vocatis et rogatis; et me Biondo Antoni! Biondi Foroliviensi, pu- blico imperiali auctoritate notarlo, et nunc supradicti sanctis- simi domini nostri Papse secretarlo, qui praedicta rogatus no- tavi, et in hanc publicam formam, aliena manu, propter occu- pationes, redigi feci, nomine meo et signo consueto ad fidem et robur prsemissorum manu propria apposito. CLIL (20 luglio 1437 ). Bolla pontificia, colla quale Eugenio IV, udita la solenne dichiarazione fatta il 17 di questo mese dall'ambasciatore greco, si obbliga dal canto suo ad osservare pienamente il Decreto convenzionale stabilito a Basilea nella sessione del 7 maggio, ed ordina che, in caso di sua morte, il sacro Collegio conduca a termine l'adempimento delle promesso. fJusTiNiAN, Ada Cono. Fior., part. i, n. 12) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Optatam suramisque hactenus a nofeis quessitam laboribus Ecclesiarum Christi occidentalis et orientalis unionem perfici, et ad debitum fìnem perduci intensissimis desideriis afFectantes, et possibilibus diligentia, solicitudine et vigilantia satagentes; omnia facere, preecavere et prsevidere intendimus quse ipsam prsedictse unionis conclusionem confirmationemque quomodolibet concernere videantur. Sane, cum dilectus filius Johannes Bissipatus, mìles Constan- tinopolitanus, magnus adriacus, carissimi in Christo fìlii nostri lohannis imperatoris Romseorum illustris et venerabilis fratris losephi patriarchse Constantinopolitani orator, nuncius et pro- curator, corani nobis et venerabilibus fratribus nostris, sanctas romanse Ecclesise cardinalibus infrascriptis, comparens, exhibitis mandatorum suorum quse habet in piena forma instrumentis, vice et nomine prsedictorum Imperatoris et Patriarchse, certam per instrumentum publicum, manu propria subscriptum, obliga- tionem fecerit, cuius tenor sequi tur et est talis: « In Christi nomine. Amen. Anno etc. (Omittitur tenor, quia habetur supra Me immediate) ^ » nos, cupientes in hac re sinceram intentionem nostram omnibus, et prsesertim prsefatis Imperatori et Patriarchae aliisque grsecis, notam et manifestam esse ; de venerabilium fra- trum nostrorum sacrosanctse romanse Ecclesise cardinalium con- ' Questo Documento si trova anche nel Cod. Vatic. 4128, p. 65. ' Vedi il Documento cu. CCCXCVIII PARTE PRIMA - SEZIOKÉ SECONDA silio et assensu, tenore prsesentium, ex certa scientia, promitti- mus et una cum praedictis venerabilibus fratribus nostris ac eorum singulis, coram Deo et sanctis eius, attestamur, et nos obligamus omnia contenta in prsedicto conventionali Decreto Ba- silese celebrato observare et flrmiter adimplere, et in nullo de- fìcere, centra facere vel venire; cuius rei causa omnia nostra bona prsesentia ac futura, ac cameram apostolicam. obligamus. Et insuper, si, casu cui universa caro subiacet singulis m.o- mentis, noster obitus interim accideret priusquam tanta tamque laudabilis res perfìci potuisset, de prsedictorum venerabilium fratrum nostrorum Consilio et assensu, nostram. mentem fore declaramus, et prsesentium tenore disponimus, volumus et ordi- namus, quod qusecumque ex contentis in prsedicto Decreto, casu prsedict^ adveniente, perfici et adimpleri forte restarent, adim- pleant atque perflciant praedicti venerabiles fratres nostri, sanctas romanse Ecclesise cardinales. Nulli ergo hominum liceat hanc paginam nostrse promissio- nis, attestationis, obligationis, declarationis, dispositionis, volun- tatis et ordinationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare prsesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, se noverit incursurum. Datum Bononie, xiii kalendas augusti, anno VII. CLTII. (20 luglio 1437). Il Sommo Pontefice commette al suo nunzio arcivescovo di Tarantasia d' imporre ai quattro vescovi mandati da quei di Basilea a Costantinopoli, ed ai loro complici, di desi- stere dalla loro impresa sotto pena di scomunica da incorrersi ipso facto. (Ratnald., Ann. eccl., an. 1437, n. 14. — Bibliol. Barberin.^ Cod. XVI, 85, p. 477). EvGENivs etc. Venerabili fratri Marco archiepiscopo Taran- tasiensi, saluterai etc. Pervenit nuper ad audientiam nostrani, venerabiles fratres lohannem Lubicensem, D. Parmensem, L. Visensem. et Ludovi- cum de Palude episcopos, tanquam oratores et commissarios Basiliensis Concilii ad carissimum. in Christo filium. lohannem Romseorum imperatorem, et venerabilem fratrem loseph Con- stantinopolitanum patriarcham, cum nonnullis buUis, instructio- nibus et galeis ex parte dicti Concilii accedere, eosque requirere velie ut ad certum locum prò celebrando cecumenico Concilio veniant, in quem nos expresse et specialiter, ex iustis et ratio- nabilibus causis, non consensimus, nec etiam consentiraus. Cum autem talis requisitio, si fieri contingeret, Decreto con- ventionali in Basiliensi Concilio edito obviet manifeste, ac in enervationem privilegiorum. et auctoritatis apostolicse sedis ten- dere dignoscatur, ad quam solum universalium et oecumenicoruro Conciliorum convocatio pertinet, ita quod sine Romani Pontificis expresso consensu qusecumque congregatio nec Concilium facere nec auctoritatem habere manifestum sit, teneanturque omnes in- feriores omni conatu huius apostolicse eminentise defensare pri- vilegia et auctoritatem, prsesertim episcopi et superiores propter prsestita ipsi Romano Pontifici fidelitatis iuramenta; atque alias prò unione huius Ecclesise cum occidentali, ex parte dictorum Im- peratoris et Patriarchse et sibi adhìerentium per eorum oratores tam in dicto Concilio Basiliensi quam hic coram nobis in gene- rali Consistorio, de non veniendo ad dictum locum, sed ad illum solum in quem sedes apostolica expresse consenserit, sit publice protestatum; idcirco fraternitati tuse, tenore prsesentium, aucto- ecce PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ritate apostolica committimus et mandamus, quatenus prsefatos episcopos et eorum complices, ac alios quoscumque, cuiuscum- que gradus, status, prseeminentise et conditionis existant, ac qua- vis ecclesiastica vel mundana prsefulgeant dignitate, et de quibus esset habenda mentio specialis, auctoritate prsedicta, moneas et requiras, quatenus a requisitione huiusmodi et alio quocumque actu, qui directe vel indirecte secundo Decreto electionis loci per nos in dicto generali Consistorio acceptato et approbato, ac coiiventionibus inter nos una cum venerabilibus fratribus no- stris sanctae romanse Ecclesise càrdinalibus et oratores preefato- rum Imperatoris et Patriarchee nuper factis, et prosecutioni commissionis tibi et aliis per nos factse obviare aut aliquod impedimentum. prsestare possit quovis modo, sub poenis periurii ac excommunicationis, ac etiam privationis et inhabilitationis, ubi opus esse videbitur, in quas incidere volumus ipso facto in indilate desistant, et prosecutioni tam sancti operis, tecum et aliis qui iuxta dictum secundum Decretum prò futuro oecume- nico Concilio celebrando in Italia secundum traditam a nobis formam. adhserent, omnibus aliis demissis, et continuo assistant et alia faciant quse ad prosecutionem huiusmodi negotii iuxta formam et instructiones a nobis tibi et aliis traditas necessaria esse videris aut quomodolibet opportuna. Alioqui omnes et singulos contradictores et rebelles, cuìuscumque gradus, prsee- minentise, dignitatis vel ordinis, ut praemittitur, existant, in ipsas poenas incidisse declares. Nos autem quidquid in prsemissis feceris, ratum et gratum. habebimus, illudque faciemus ab aliis, auctore Domino, inviolabiliter observari. Datum 20 iulii. CLIV. (31 luglio 1437}. La fazione dei Basileesi, crescendo ogni giorno più in audacia, cita il Sommo Ponte- fice a comparire, nel termine di sessanta giorni, innanzi al suo tribunale, per rispondere intorno ai faiti dei quali essa pretende accusarlo. {Ada Cono. Basii. ^ sess. xxvi. — Bibliot. Laurenz.^ Plut. xvi, Cod. 12, p. 85). Sacrosancta generalis synodus Basileensis, in Spiritu Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam reprsesentans, ad per- petuam rei meinoriam. Cum Christi Ecclesia variis et acerrimis languoribus subia- ceret (omissis) hsec sancta synodus. . . . decernit, ut intra sexaginta dies, a die prsesentis sessionis et affixionis numerandos, quera terminum praefato domino Eugenio peremptorie prsefìgit, si qua interim. coram hac sanrta^^synodo super pr^raissis et aliis proponendi.s, prò sui defensione aut excusatione alleganda vel proponenda duxerit, per se vel alium ad hoc legitime deputatura coram eadem synodo Basilese compareat. Dicto autem. elapso termino, sive di- ctus dominus Eugenius per se vel alium comparuerit, sive non, htec sancta synodus ad ulteriora procedet, cognoscendo et ter- minando prout Ecclesise sanctse Dei, Spiritu Sancto dictante, con- spexerit expedire. Universis in super sanctfe roraanse Ecclesiae cardinalibus, in virtute sanctse obedientise et sub poena alias prsestiti buie sa- cro Concilio per se vel alium nomine suo iuramenti, et, quoad eos qui iuramentum. non prgestiterunt, sub poena privationis fructuum suorum beneficiorum; mandat et prsscipit, ut, infra eum- dem terminum, in hac civitate Basileensi compareant, saluti san- ct[e matris Ecclesise cum c?eteris in synodo congregatis consul- turi et opportune provisuri prout Spiritus Sanctus dictaverit. Hoc ipsum quoque universis principibus ac populis rhristianis innotescere volumus, ut, videntes sanctse matris Ecclesia et universa christianitatis angustias, in unam sententiam prò ho- CCCCII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA nere Dei creatoris nostri et animarum salute pariter conveniant, et quod toti orbi salutare fuerit communi consensu amplexentur. Decernit tandem hsec sanata synodus huìus decreti publica- tionem in prsesenti sessione factam, eiusque afSxionem in valvis maioris Ecclesise Basileensis, vim habere monitionis et citationis quoad omnes et singulos actus in hac re fieri necessarios usque ad finalem terminationem, etiam ad sententiam diffinitivam au- diendum et eius executionem faciendum inclusive, et ita uni- versos arctare ac si personaliter apprehensi et eis intimatum fuisset. Datum Basilese, in nostra sessione publica solemniter in ecclesia malori Basileensi celebrata^ pridie kalendas augusti, anno a nativi tate Domini 1437. CLV. (6 settembre 1437). Sapientissima lettera di frate Ambrogio Traversar! a Eugenio IV, nella quale, dopo aver dimostrato essere ormai tempo di finirla colla ribelle congregazione di Basilea, lo consiglia a imitare l'esempio di papa Leone, intimando un nuovo sinodo. Savi suggeri- menti sopra alcune riforme da introdurre, sull'unione colle Chiese d'Oriente, sul modo di renderla duratura,.dopo che sia ristabilita. (Travers. , epist., ed. cit., tom. n, col. 50). Si plus fortasse mihi vindice fiducise apud Tuam Beatitudi- nem, quam postulet vel humilitas mea vel suprema dignitas tua, charitati quseso adscribas, pater beatissime, quse me non sinit conquiescere cogitantem pericula urgentia, et caute sollicitum ac pie trepidantem, ne quid fiat contra dominum meum.. Animadverto furentem rabiem, et ex plerisque aliis et ex funesto ilio monitorio quod nuperrime evomuerunt adversus Sanctitatem Tuam, ut iusta metus causa deesse non possit, quod nihil ad aliud videntur convenisse, quam. ad eversionem eccle- siasticse tranquillitatis et pacis; nihil aliud cogitare quam de- pressionem ac deiectionem apostolicse sedis et abrogationem Tuse Sanctitatis. An vero obscura ista esse possunt? Saxa ipsa pro- fecto atque parietes id clamare videntur, nullusque tam brutus et insensatus est, qui non advertat quorsum illorum conatus impii et piis mentibus execrabiles tendant. Obsistendum est, pater sanctissime, enitendumque viribus omnibus, ne prsevaleant iniqua raolimina, neu dormientibus (quod de Proteo ferunt fabulse) innectantur vincula; exerendse omnes ingenii vires, tota expedienda auctoritas, ne prsemamur aut opprimamur imprudentes. Cogenda videtur a domino nostro legitima synodus sacerdotum, exemplo Leonis papse, qui contra secundam Ephesinam synodum, et quidem constantem ex sacer- dotibus plurimis, non ex vulgari multitudine neque nisi aposto- lica auctoritate conflatam atque a se primum probatam, aliud Rom^e Concilium collegit in quo gesta illius irritavit, quia in perniciem ecclesiasticse disciplinae, et fidei catholicae eversionem CCCCIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA emanarant. An vero Ephesina synodus est qiiam ista nocentior? Quis hoc sapiat, nisi piane desipiat? Non, ex illa, tantum per- niciosi erroris, non maius seminarium hseresum profliixit, quam ex hac furiosse multitudinis factione provenit. Et veretur san- ctissimus dominus noster se gregarise isti turbse opponere, eius- que vesaniam apostolica auctoritate comprimere ac noxia illius germina evangelica falce succidere? Sextum. iam. Basilese exscessit annum incondita illa m.ultitudo, nihilque illa egit quod ad sedi- ficationem, plurima vero quse ad destructionem universalis Ec- clesiee tendant. Ego confido in Domino, si Sanctitas Tua cum fidelibus Christi tibi adhserentibus sacerdotibus reforraationi Ec- clesiasticss disciplinse insistere pergat instar venerabilium ilio- rum antiquorum conventuum, intra pauciores menses quam illi exegerunt annos, peraget omnia, et restituet Ecclesise ornatum suum, ac priscse sanctitatis effigiem., maxima cum Dei laude et exultatione totius corporis mystici. Pendendum de Deo est, pater beatissime, ipsiusque in rebus dubiis implorandum auxilium'. Sed et, si qua in nobis viget, est exercenda prudentia. Exscitandi sunt christiani principes literis ac nuntiis, docendi de iniquitate et iniustitia confusse multitudinis, orandi ne patiantur, quantum in se est, tetrum aliquid illos machinari. Aperiendum est aera- rium sacrum, et militibus tuis, qui bella Domini bellare parati sunt fideliter atque constanter, eroganda stipendia. In rem. grse- corum advocandi omni ex parte theologi. Illi ipsi, quia sunt inopes, de largitate apostolica et conducendi et substentandi. Commendavi tuse pietati lohannem de Turre Cremata, hominem singularem et integerrimum. Alium. de Monte Nigro non dissi- milis meriti advocandum provideat Sanctitas Tua. Generales Prae- dicatorum, Minorum, Carmelitarum, homines strenuos et pruden- tes, consciscat dominus sanctissimus noster. Istiusmodi militura exercitum cogat, non modo rei grsecorum, verum et ecclesiasticis negociis omnibus summe necessarium.. Vigilet in nobis studium solers ac religiosum, pater beatissime, quia adversarii nequa- quam dormiunt. Auferenda sunt furentibus arma. Si quid inde- corum, si quid foedum, si quid inhonestum, si quid quod scan- dalizet Ecclesiara ulla ratione deprsehenditur, mature tollatur. Nego ego cuiquam ita cordi esse posse Ecclesise ornatum sobrium, ut Tuse Sanctitati; quia id ratio postulat, ut sponsse inviolatse servandae nulli propensior incumbat cura quam sponso. An vero DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCV cuiquara obscurum esse potest quanto semper studio, quo adfe- ctu dilexeris decorem domus Dei, utque omnes vendentes et ementes eiicere de tempio curaveris, et cathedras vendentium, coliimbas evertere? NuUus ambigit, pater beatissime, iiitegritati tuse displicere foeda omnia, et perversos quosque ac distortos offendere in tuse rectitudinis normam, neque parcituram virgam Tuse Sanctitatis, si quid indignum in domesticis maxime fidei forte deprst>henderit. Verum, quoniam lubrica et varia hominum ingenia sunt, et fìt plerumque ut ultimi mala nostra noscaraus, multum licet vigiles et cauti perspiciamus omnia; plurimum. in ea re ponen- dum diligentise censeo, pater beatissime, ut quse circa te sunt, munda sint omnia, quia, iuxta proverbium antiquum, immundum mundo propinquare fas non est. Neque ego hoc dixerim, quod, de bis qui lateri tuo inhserent iugiter, aliquid eiusmodi suspi- cer; quorum vita, mores, ingenia tibi sint exploratissima necesse est, et de quibus sinistrum aliquid suspicari nulla omnino per- mittit ratio; sed quod omnes ordines curite et cuncta officia exscedere sibi praestitutos legitime limites facile possint, a qui- bus quidquid peccatur, ignaro te ac penitus inscio, Tuse potissi- mum Beatitudini adscribunt ingrati nimiura. iudices. Non sufficit, pater sancte, mundas servare manus nostras, nisi officialium quoque nostrorum ut mundse sint omni studio diligentiaque curemus. Sed de bis nimium multa. Ignoscat, oro, Beatitudo Tua confìdentiae fortassis immodicae fideli ex pectore tibique impri- mis dedito profectae. Atque, ut de gra3cis Tuse Sanctitati penitus explicem senten- tiam meam, ante omnia illos, si advenerint, multum honorifice liberaliterque tractandos censeo, atque omni cum honore haben- dos. Non ambigo equidem adquieturos nobis, quippe quos et auctoritates Sanctorum Patrum, non miinus grsecorum quam la- tinorum, et rationes ipsse revincunt omnino irrefragabiles. Sed prospiciendum caute statuo ne, quod saepe alias contigit, rela- bantur in pristina, sitque irritus labor noster omnis. Mittendum Constantinopolim. legatum perpetuum censeo ex latere Tuae San- ctitatis qui illarum partium negocia dirigat; hominem sincerum et religiosum atque prudentem, servaturum in Ecclesia illa unio- nis initse bonum. Promovendos aliquos ex ipsis qui sint dignio- res ad supremi etiam cardinis apicem, habendosque apud te in eccovi PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA honore. Impiibes pueros grascos vel centum hic traducendos, informandosque latinse Ecclesise ritibus et innocentibus moribus, et tam grsecis quam latinis literis imbuendos apiid nos summa cum diligentia. Hi enim ipsi potissimum, quando erunt adulti, si illis congrua adhibeatur cura, in fide et devotione romanse Ecclesise et sanctse sedis apostolicse gentiles servabunt suos, eis- que Ecclesise illarum partium credi tuto poterunt. Ante te, pater beatissime, qui hac usus sit diligentia inventus est nemo, ac per id merito tu prsedicandus felici hoc et saluberrimo invento tuo, iudicio cunctorum comprobaberis. Non detrectavit Benedictus, prò Pontiflce apud suos habitus, ex his, qui de iudseis- conversi ad Christum sua mirabili diligentia fuerant, episcopos ordinare quos idoneos est arbitratus. Atque hi ipsi postmodum acerrimi propugnatores catholici dogmatis fuerunt hodieque sunt. Haud dissimile studium Tuse Sanctitatis similis sequetur effectus. Ve- rum hactenus ista. Sanctitatem Tuam incolumem Christus, Dominus noster, diu- tissime servare dignetur, domine beatissime. Ex nostro monasterio, 6 septembris. CLVI. ( 14 settembre 1437 ) . Salvo'-oiKlotto di Niccolò d'Este, marchese di Ferrara, a favore di tutti coloro f-n '>petta prender parte al Concilio ecumenico, che è per trasferirsi a Ferrara (JusTiNiAN., Ada Cono. Fior., part. i, § 17. — Bibliot, Laurenz., Plut. XVI, Cod. 13, e, 355 «) ', Universis et singulis ad quos presentes littere pervenerint, piiim desiderium et sinceram in Domino caritatem, Cura per Altissimi operam, cuius causa agitur, speremus sa- crum Basiliense Concilium per sanctissimum dominum nostrum, doiuinum Eugenium, divina providentia Papam. IV, prò eisdem caussis prò quibus in civitate Basiliensi fuerat ab initio congre- gatum, et specialiter prò tractanda, et, Deo propitio, consequenda unione occidentalis ac orientalis Ecclesie, ad civitatem Ferrarle de proximo transferendum, ubi prelatorum, principum et aliorum fìdelium, prout tantarura rerum pondus et magnitudo requirit, multitudo conveniat; idcirco nos, Nicolaus marchio Estensis etc, desiderantes ut tam sanctum opus, quantum in nobis est, opta- tum consequatur effectum , in primis prefato domino nostro sanctissimo (quamquam omnino superfluum videatur humilem ac devotum filium et vassallum patri et domino suo totiusque Ec- clesie sancte pontifici, nisi forsitan prò quadam recognitione de- votionis et fidei ista prestari), post reverendissimis in Christo patribus et dominis, sancte romane Ecclesie cardinalibus, patriar- chis, archiepiscopis, episcopis, abbatibus ceterisque prelatis, nec non etiam serenissimo principi et domino, domino Sigismundo Romanorum imperatori semper augusto (si ipsum ad prefatura Concilium venire contigerit), ac etiam serenissimo domino, do- mino lohanni Constantinopolitano ac grecorum imperatori, prin- cipibus et principum oratoribus, ac reliquis omnibus et singu- lis, tam grecis quam latinis, cuiuscumque status, gradus, pree- minentie, dignitatis et conditionis existant, clericis vel laicis, ' Questo Documento si tro\ a anche nel Cod. Vatic. 4128, p. -18. CCCCVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA quocuraque nomine seu titulo nuncupentur, coniunctim et di- visim, veniendi et accedendi ad prefatarn civitatera Ferrarle et locum Concini; etiam per civitates, terras, castra et loca que- libet nostro regimini, ditioni et gubernationi subiecta, et alia quelibet quantum in nobis est, ac in predictis civitate et Con- cilio standi, moram trahendi, consulendi, tractandi et agendi omnia et singula que ipsis et ipsorum cuilibet, secundum Deum et eorum conscientiam, prò exaltatione fìdei catholice, bono statu et pace universalis Ecclesie et totius populi christiani visa fue- rint expedire, et inde recedendi prò libitu voluntatis tociens quociens eis vel eorum cuilibet placuerit, libere, tute ac secure, sine aliquo impedimento aut nocumento vel molestia reali vel personali, qualitercumque et ex quacumque causa, civili vel cri- minali, que inferri posset, cura omni eorum comitiva et familia ac servitoribus clericis et laicis, cum omnibus et singulis eorum rebus ac bonis in auro, argento, iocalibus, equis, pecuniis, vi- ctualibus, in quacumque materia consistentibus, per terram et aquam, die noctuque, plenum et liberum salvumconductum, se- curitatem ac libertatem, bona fide daraus et concedimus per pre- sentes, volentes in hoc nostro salvoconductu, securitate ac li- bertate, omnes clausulas necessarias et oportunas, et que in ta- libus de iure vel consuetudine apponi consueverunt intelligi et prò expressis haberi, ita quod omnes et singuli predicti sine aliqua contraditione seu cavillatione aut quocumque quesito co- lore, omni securitate ac libertate, in rebus ac personis efficaci- ter ac plenarie gaudeant et potiantur. Non obstantibus quibuscumque legibus vel statutìs municipa- libus aut aliis quibuscumque, per que huic nostro salvoconductui in aliquo quoquo modo derogari aut preiudicari posset, etiamsi talia essent de quibus spetialis et expressa mentio foret habenda. Quem salvumconductum, securitatem et4ibertatem, toto tem- pore ipsius universalis Concilii, a die dationis presentium et per quatuor menses post ipsum finitura Concilium, inviolabiliter in omnibus supradictis durare volumus. Promittimus etiam et bona fide polliceraur, omnes et sìngu- los benigne et caritative tractare et tractari facere; mandantes ex nunc omnibus et singulis officialibus ac subditis et vassallis nostris, ceterisque nostro nomine militantibus aut quodvis aliud facientibus: ceteros vero tara ecclesiasticos quam seculares re- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCIX quirentfis et exhortantes in Domino, quatenus omnes et singu- los supradictos ad huiusmodi civitatem et Concilium accedere volentes per civitates, terras, passus, portus, pontes et loca que- libet tarn nostra quam ipsorurn, et tam per aquam quarn per terrara, quotions eis placuerit transire, morari et recedere cum rebus et bonis supradictis, absque aliqua solutione datii, pedagii vel gabelle aut alterius cuiusvis oneris, ob Dei et tantorum patrura reverentiam, bonorumque omnium in ipso Concilio, ut speramus, promovendorum intuitu, ac etiam. nostri conterapla- tione, libere permittant, nec eis aut eorum alicui in personis, rebus vel bonis huiusmodi, molestiam aliquam vel offensam in- ferajit vel ab aliis inferri permittant, predictis omnibus etiam per quatuor menses post dictum finitura Concilium duraturis. Circa autem pensiones domorum, forum seu precium victua- lium ac omnia alia ad usum dicti Concilii in eo existentium necessaria, seu quomodolibet oportuna, habundanter et alias, prout prefato sanctissimo domino nostro visum fuerit, providere faciemus. In quorum robur et testimonium. has nostras fieri et regi- strari iussimus, nostrique soliti sigilli appensione muniri. Datas Ferrarle in palatio curie nostre, anno nativitatis Do- mini nostri lesu Christi 1437, indictione xv, die 14 mensis septembris '. Ego Nycolaus marchio Estensis me subscripsi manu propria. ' Negli Atti del Giustiniani e nel Cod. Vatic. 4128, in luogo di seiitembriSj dice no- vembris; ma crediamo sia un errore. CLVII. (17 settembre 1437). Salvocondotto generale concesso dal Papa per il medesimo scopo. ( JusTiNiàN., Acta Cono. Fior., part. r, § 16. — Btbliot. Laurenz.j Plut. XVI, Cod. 13, p. 355) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, universis et sin- gulis ad quos presentes Utero nostre pervenerint, salutem et apostolicam benedictionem. Cum speremus quod per operam Altissimi, cuius causa agi- tur, Concilium Basileense transferetur de proximo ad civitatem Ferrariensem prò tractanda in eo occidentalis et orientalis Ec- clesiarum unitate, prò reformatione universalis Ecclesie, Chri- stiane fìdei augmento, et pace fìdelium, vel ante si transferri contigerit; nos summis desideriis cupientes ut ad huiusmodi trans fé rendum Concilium prelatorum, et principum, et aliorum multitudo fìdelium copiosa conveniat, prout tantarum rerum pon- dus et magnitudo requirit, et etiam ne aliqui ex quavis causa a veniendo ad illud retrahantur, universitati vostre notum faci- mus per presentes, quod nos, de Consilio et assensu venerabi- lium fratrum nostrorum sancte romane Ecclesie cardinalium, omnibus et singulis clericis et laicis, tam grecis quam latinis, cuiuscumque status, ordinìs, dignitatis vel gradus extiterint, etiarasi imperiali, regali, cardinalatus, patriarchali, archiepisco- pali vel alia quavis ecclesiastica vel mundana dignitate preful- geant, ceterisque ecclesiarum et monasteriorum quorumvis pre- latis, generalibus quoque ac magistris et doctoribus, ac aliis in qualibet dignitate vel gradu constitutis, et ordinum quorumcum- que reliquisque omnibus cuiuscumque conditionis et qualitatis' ex- titerint, et quocumque nomine seu titulo nuncupentur, coniunctim et divisim, veniendi et accedendi ad ipsam civitatem Ferrarien- sem, etiam per civitates, terras, castra et loca quelibet, nobis et ' O'iesto Documento si trova anche nel Cod. Vatìr. 412S, e. M t. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXI romane Ecclesie subdita, et alia quselibet quantum fuerit in nobis, ac in eadem moram trahendi et ibidem libere consulendi, tractandi et agendi omnia quse in eis, secundum Deum et eo- . rum conscientiam, visa fuerint prò bono statu et pace univer- salis Ecclesie expedire; et inde recedendi prò libitu voluntatis totiens quotiens eis vel alicui eorum placuerit, libere, tute ac secure, sine quovis impedimento aut nocumento personali aut reali qualitercumque, et ex quacumque causa civili vel criminali inferendo, cum omni eorum. comitiva familiaque ac servitoribus laicis et ecclesiasticis cum omnibus et quibuscumque eorum. re- bus ac bonis in victualibus, libris, auro, argento, equis, pannis, vel alia materia consistentibus, per terram. et aquam, die no- ctuque, plenum et liberum salvumconductuni, securitatem ac libertatem, bona fide damus et concedimus per presentes, volen- tes in hoc nostro salvoconductu, securitate et libertate omnes clausulas necessarias et oportunas, et que in talibus de iure vel consuetudine apponi consueverunt, intelligi et prò expressis haberi; ita ut omnes et singuli predicti, sine aliqua cavillatione seu contradictione aut quocumque quesito colore, omni securi- tate ac libertate in rebus et personis efficaciter ac plenarie gau- deant. Non obstantibus quibuscumque legibus vel statutis munici- palibus aut aliis quibuscumque, per que buie nostro salvocon- ductui in aliquo quoquo modo derogari aut preiudicari possit, etiamsi talia essent de quibus specialis et expressa raentio foret habenda. Quem salvumconductum, securitatem ac libertatem, toto tem- pore ipsius Concilii universalis et per quatuor menses ante ipsius inchoationem, et totidem eo finito, firmiter et inviolabi- liter in omnibus suprascriptis clausulis durare volumus. Promittimus etiam et bona fide pollicemur, omnes et singulos benigne et caritative tractare; mandantes ex nunc omnibus et sin- gulis nostris et ipsius Ecclesie vicariis, gubernatoribus et oflicia- libus, ac subditis et vassallis, necnon gentium armorum nostrarum Capitaneis, conductoribus et stipendiariis quibuslibet ad nostra stipendia militantibus; ceteros vero quoscumque requirentes et in Domino exhortantes, quatenus omnes et singulos supra no- minatos ad huiusmodi civitatem et Concilium accedere volentes, per civitates, terras, passus, portus, pontes et loca qu?elibet, CCCCXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tam nostra quarti ipsorum, et tam per aquam quam per terram, quotiens eis placuerit transire, raorari ac recedere cum rebus et bonis predictis absque aliqua solutione datii, pedagii vel gabelle, aut alterius oneris exactione, prò nostra et apostolice sedis reverentia libere permittant, nec eis aut eorum alicui in per- sonis, rebus vel bonis huiusraodi aliquam molestiam vel offen- sarn inferant, nec ab aliis permittant inferri. Prsesentibus per quatuor menses ante tempus ipsius Concilii inchoandura totoque Concilii tempore ac etiam per menses quatuor post finitura ipsura Conciliura duraturis. Datura Bononie, anno incarnationis dominice 1437, xv kalen- das octobris, pontiiìcatus nostri anno VII. CLVIII. ( 18 settembre 1437). Bolla pontificia colla quale Eugenio IV, richiamata in breve la storia delle ribellioni dei Basileesi dai primordi del Concilio fìiio al preteso monitorio del 31 di luglio, trasfe- risce il Concilio stesso da Basilea a Ferrara, qualora i suddetti rimangano ostinati nella loro ribellione. (JusTiNiAN., Ada Cono. Fior., part. i, § 13. — Bihliot. Laurenz.j Plut. XVI, Cod. 13, p. 351) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad futuram rei memoriarn. Ddctoris gentium admoniti saluberrima suavissiraaque do- ctrina, hortantis ut solititi siraus servare unitatem spiritus in vinculo pacis, ad ea maxime convertimus aciem mentis nostrEe, et indefessa solicitudine, cura et cogitatione conatus omnes in- tendimus, per quse in corpore mystico, sancta videlicet Ecclesia, perpetua caritas et pax inviolata perduret, ac, si qua membra dissentiant, ea commode corpori reinserantur suo, ut dum per Sancti Spiritus gratiam, qui est Patris et Filii amor atque con- nexio, membra omnia sub Christo capite unum in Ecclesia corpus efRcimur, unica etiam per Spiritum unitate in Christo societas simus, et pax quse est perfectum unitatis vinculum sincera capitate et concordi animorum coniunctione servetur, omnisque discordise et srissurse fomes extinguatur. Sane, dudum in minoribus constituti divisionem orientalis et occidentalis Ecclesise, quippe ex qua mala innumera et chri- stianoe religioni detrimenta provenire videbamus, ferentes seger- rime semper ac molestissime, agentesque prò virili nostra ut tolleretur; instetimus multum, in Constantiensi Concilio primum, tum etiam apud feliris recordationis Martinum papara V, prse- decessorem nostrum, satisque laboravimus, ut, sublato pariete de medio utriusque Ecclesise, unio proveniret. Ubi vero, ad apostolatus apicem assumpti, honesto buie et ' Questo Documento si trova anche nel Cod. Vatic. 4128, p. 44, ed ivi, p. 65. CCCCXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA pio desiderio nostro debitum, ex iniuncto nobis desuper curse pastoralis officio, accessisse conspeximus, eam rem ardenti animo et tota alacritate suscepimus. Ac primum quidem adierunt nos, per nostrum, studium et diligentiam, oratores carissimi in Christo fìlii lohannis, grseco- rum imperatoris, et venerabilis fratris losephi, Constantinopo- litani patriarchse. Tum vero, missis e vestigio Constantinopolim nunciis nostris habitoque tractatu diligenti, id tandem commu- nicato consensu omnium, placuit ut, ex antiquo instituto, prò celeriori ac faciliori executione tantae rei legatus de latere cum praelatis etiam et theologis ac doctoribus, tam dignse materise tra- ctandse necessariis, Constantinopolim a nobis mitterentur. In eam conclusionem. imperator quoque Trapezuntius, et Armenius pa- triarcha, et alii quamplures pari voto consenserunt. Necdum ad nos huiusmodi deliberationis conclusiones per- venerant, cum alium longe diversum unionis modum. (in Basi- leensi Concilio iam Decreto flrmatum.) missus ab ipso Concilio orator, ut approbaretur requisivit a nobis. Displicuit quidem iam tunc quod sedi apostolicse parum de- ferri videretur, et de re tam gravi et ardua, tot mensibus agi- tata, contra honestse et antiquse consuetudinis normas, nihil antea nobis per ipsum. Concilium fuisset nunciatum. Avidi ta- men predictse unionis, simulque veriti ne, si dissensio ulla in- tercederet, optatissimse nobis rei ruptura sequeretur; licet de- liberationem aliam longe diversam et multo expeditiorem ex Constantinopoli in dies affuturam. verisimiliter expectaremus (si- cuti et factum est postea) conclusioni ipsius Concilii prsebuimus assensum. Subsecuti graecorum. oratores, cum instantissime postularent ea capitula a nobis confirmari in quibus Imperator et Patriarcha prsefati cum. oratore nostro convenerant, exhortati a nobis sunt et attentius admoniti, ne conclusionum. varietatem segre ferrent, neve diffiderent, auspice Deo, prospere et prò votis successura omnia; nobis gratam esse viara omnem per quam ea res, tam sancta, tam necessaria, optatum effectum esset habitura, ncque opem et operam. nostram ullo tempore unquam defuturam.. Missi postmodum ab ipso Concilio nuncii ad ipsos Impera- torem. et Patriarcham, ut Decretum illud ratificarent postularunt. Cornperto autem ex oratore nostro nos Decreto illi consensisse, DOCUMENTI V] ILLUSTRAZIONI CCCCXV et ipsi consensum dederunt; alias, ut profitebantur, id nulla ra- tione facturi. lis ita peractis, eiusdem unioiiis desiderio nos magis ac ma- gis incensi, de venerabilium fratrum nostrorum, sanctae romanse Ecclesise cardinalium, Consilio atque assensu, dilectos filios nostros Nicolaum tituli Sanctse Crucis in lerusalem, et lohannem tituli Sancti Petri ad vincula presbyteros cardinales, nostros et apo- stolicse sedis legatos, Basileam misirnus, eis inter csetera facul- tatem dantes ea omnia tractandi et agendi quse memoratse unioni quoraodolibet profutura viderentur. Institerunt illi ut locus eligeretur nobis et grsecis accomraodus, quo ad optatum unionis finem mature possit pervenir!; ac, licet ob difficultates plurimas quas gignebant inordinati quorumdam motus et cumpugnantise voluntatum parum spei de conficiendo dict» unionis negocio tribueretur nobis, expectavimus tamen, neque a spe et intentione nostra omnino decidimus quousque nonnullos ex ipso Concilio ad eam norainationem loci processisse cognoviraus, quam iustis et rationabilibus causis gratam habere neque potuimos neque ullis rationibus possumus. Civitatem enim nostram Avenionensem., in Decreto non nominatara nec compre- hensam et a grtecis ipsis expresse et ssepenumero repudiatam, nobis etiam irrequisitis, quantum in se fuit elegerunt, non sa- tis advertentes quantum ea res importet mali, quantumve pre- dictee unioni afferat detrimenti, centra Concilii Decretum, con- tra grsecorum instantiam, contra denique pium nostrum deside- rium, tanta facilitate praesumpta. Est quippe locus ipse nobis parum commodus, et provinciis multis ac regnis, regibusque et principibus non modo ingratus, verum et situ ipso suo non satis tutus. Quibus ex rebus illa loci nominatio nullo pacto fuit admit- tenda cui, nisi, auctore Domino, obviavissemus, ut ex certis auctoribus et gravibus, de ipso etiam Concilio viris, certiores facti sumus, actum esset de ecclesiastica pace et optatissima illa unione. Denique ex grsecorum oratoribus, quorum alter ad nos, alter ad Basileense Concilium profectus est, mandatis pariter instrumen- tis utrobique traditis, cunctis palam fuit ipsos Imperatorem et Patriarcham perstare in sententia, locum scilicet esse eligendum qui nobis et illis esset accommodus; aperte protestantibus, nisi nos in loco adessemus, Imperatorem ipsum et Patriarcham ne- CCCCXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA quaquam accessuros. Qusestus est graviter orator ipse quod ad eum evocaretur locuni qui esset remotissimus, et, prseter na- vigationis longinquse perìcula, mare ipsum piratis quoque esset infestum, ac per id cseteris suspectum, in primis illis suspectis- simum; protestatus (nisi conditiones in Decreto appositse ser- varentur, locusque, ut prsefertur, eligeretur idoneus) Ecclesise latinorum quod optata tantoque studio et labore qusesita unio non sequeretur imputandum fore. lis omnibus intenta meditatione et diligenti deliberatione pen- satis, providendum omnino visum est ne grseci a proposito iure desisterent. Ea ferme fuit omnium sententia, non modo unionem istam, nisi aliter provideretur, non secuturam, verum. in ipsa quoque occidentali Ecclesia novitates noxias et scandala plura em.ersura necessario. Nos itaque, tanto constricti articulo, tam variis casibus, tara, multis omni ex parte se aperientibus periculis prò viribus oc- currere cupientes, de prsedictorum venerabilium fratrum Consilio et assensu, venerabili fratre lohanne archiepiscopo Tarentino ad ipsum Basileense Concilium destinato, dilectis filiis lohanni Sancti Petri ad vincula et luliano titoli Sanctse Sabinse presbj^- teris cardinalibus, apostolicse sedis legatis, ac ipsi archiepiscopo, per literas nostras comraisimus atque mandavimus, ut, per pas- sionem lesu Christi, ad evitandas omnes dissensionum. materias, exhortarentur venerabiles fratres et dilectos fìlios in ipso Con- cilio existentes, vellent ob laudem et reverentiam Dei ac Salva- toris nostri lesu Christi, et per aspersionera. sui sacratissimi san- guinis, ut, prò pace et felici tantarum rerum consummatione, locus eligeretur prò huiusmodi transferendo Concilio qui gratus esset grpecis, et nobis aptus, atque accessu facilis, disceptationibus ac dissensionibus omnibus subductis de medio; ambulantes- in rectitudine et simplicitate cordis, iactarent in Deum cogitatus suos, ac de Deo confidentes in suis consiliis caritatis legibus obsequerentur, quse, iuxta apostolum, non irritatur, non cogitat malum., non quserit quae sua sunt, non gaudet super iniquitate, sed, e contra, patiens ac benigna est; debere eos, qui Ecclesise Dei negociis tractandis insisterent, superiores esse mundo, non quse sua sunt quserere, sed quse lesu Christi; nullam cuiusvis loci electionem debere esse impedimento quominus tara salutaris rei subsequatur effectus. Ista nos et similia prò affectione no- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXVll stra ipsis in Concilio existentibus tranquille proponenda man- davi mus. Iniunximus prseterea legatis ipsis ac prsesidentibus nostris, ut nihil omitterent ex iis quse ad liunc finem conducere posse ulla ratione viderentur ; requirerent, hortarentur, rogarent omnes et singulos regum et principum praelatorumque oratores, procu- ratores ibi pra3sentes, vicinosque itidem pralatos et principes sibi ut socii accederent, secumque hortarentur omnes ad locum ipsum aptum concorditer eligendum; tentarent denique omnia per quDG ad optatum tantse rei efFectum pacifico perveniri posset. Nec tunc quidem tam pia, tam sancta, adeoque salutarla, tam modeste postulantes auditi sunt; quin potius, spretis adlior- tationibus nostris, Avenionis civitatis electionem, ipso iure nul- lam, decretare tentarunt, legatis et praesidentibus nostris et aliis prselatis plurimis et gravibus religiosisque personis renitenti- bus, atque ad novam loci alterius electionem procedendum esse decernentibus. Tum vero, sedandi tumultus causa, ad id tandem, deventum est, approbantibus cunctis, ut secundee darentur induci-ae ea con- ditione, ut, nisi intra prsescriptum et prsestitutura diera., Avenio- nenses promissas pecunias numeratas persolvissent, integrum iam esset ac liberum et debitum Concilio locum alium eligere. Cum vero intra condictum terminum. pecunias illi nequaquam exsol- vissent, legati ac prsesidentes praedicti, aliique ex prselatis plu- rimi, et omnes ferme regum principumque oratores, procuratores prselatorum, theologique ac doctores habendam rationem. hono- ris ac dignifcatis occidentalis Ecclesise, ea studiose servando quse grsecis fuerant promissa censentes, ecclesiasticseque pacis ac uni- tatis cupientissimi, et saniorem ipsius Concilii partem facientes, ad quos etiam esset ius eligendi devolutum, cum partem aliam nihilominus ante saepe requisissent ut ad alterius loci electio- nem intenderet, alioquin protestantes se ista amplius sine gravi offensa Dei et ipsius Ecclesise insigni nota dissimulare non posse; postquam autem. minime exauditi erant, ad electionem loci, Flo- rentise, scilicet, aut Utini, sive alterius cuiuslibet in Decreto com- prehensi qui galeas et necessaria alia maturius parasset, cano- nice legitimeque processerunt, prout ex Decreto inde confecto clarius constat. Eam electionem memorati Imperatoris et Patriarchse orato- VOL. 1, W CCCCXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA res, ut consequendse unioni summe necessariam, gratissimi am- plexi sunt ; profectique inde ad nos, ut electionem huiusmodi adniittere et confirmare vellemus precibus humillimis petive- runt; simul nos impensius orantes atque requirentes, ne rem hanc sanctissimam desertam esse pateremur, protestati publice in generali Consistorio, quod per eos nequaquam staret, si sancta ista unio non sequeretur. Nos antera hsec omnia attentius considerantes, conspicientes- que rem eo devenisse ut prsedictos oratores necessario exaudire cogeremur, nec superesse modum alium prosequendi operis tara pii, et servandi latine Ecclesise honoris; de prsedictorum. vene- rabilium fratrum nostrorum Consilio et assensu, ipsorum. petitis annuimus, nominationeraque factam de Florentia, aut Utino, vel alio ex locis in Decreto comprehensis, in alio generali Consistorio admisimus atque confirmavimus, ac demura cura ipsis oratoribus, mandatum.ad hoc habentibus, nonnullis prius tractatis, conclu- sis atque firraatis, quse de memoratorum Imperatoris et Patriar- ^chse adventu ad has partes spera nobis indubiara pollicentur, multis cura laboribus ingentique suraptu operara dedimus, ut galese quatuor et alia mitterentur prò ipsorum. adventu neces- saria. Sicque, Deo largiente, factum est. Hsec ubi didicere qui Avenionem prsetulerant, semper prò inordina|iis quibus agitantur affectibus turbati, quia, iuxta beatse memorise prsedecessoris nostri Leonis I sententiam, dura privata© ca'usse religionis exercentur obtentu, coraraittitur ira- pietate paucorum quod universalera Ecclesiara vulneret, multa ad perturbanda prsedicta machinati sunt. Nara primum quidera in venerabilera fratrera nostrura lo- hannera archiepiscopura supra nominatum, qui Decretum in ea forraa raittebat ad nos qua fuerat in publica sessione proraulga- tura, nonnulla confingentes, irruerunt; oraneque praeterraisso iuris ordine, ipsum, postea quam prirao, secundo ac tertio ea prò sua iustitia petierat quEe iure nulli deberent denegari, priraura in dorao sua sub cautione iurisiurandi detinere conati sunt, deinde deputationem et Congregationem generalem per iudices datos suspectissimos illi interdicere tentarunt, ac postremo contra gravaraen utruraque se tueri de iure satagentem suaraque iusti- tiara asserentera, sub excoraunicationis, privationis et inhabili- tationis pcenis in dorao propria tumultuario multitudinis impetu DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXIX detinere, et quodammodo carcerare moliti sunt. Gravamen prae- terea gravamini adiicientes, dilectum filium Arnoldum de Re- chluichiisen, dicti archiepiscopi procuratorem, prò iustitia illius in Congregatione generali et malori ecclesia loqui volentem, manibus iniectis percusserunt, ac per capillos ad carcerem tra- here conati sunt adeo violenter atque inhoneste, ut cardinalis San- dx Sabinse, legatus antedictus, de violentia illata et de sublata libertate Concilii necessario sit publice protestatus. Per hanc itaque illatam violentiam iusto metu constrictus archiepiscopus ipse, in defensionem sui quosdam nobiles armatos domi habere compulsus est. Tandem; iustissima quadam petitione in generali Congregatione porrecta, cui adiecta erat protestatio quod nisi in sua iustitia audiretur et a gravaminibus et oppressionibus quse in dies augebantur cessaretur, ipse ob iustum. metum inde decedere cogeretur; cum non modo non fuisset admissa ipsa petitio, verum centra exhibitorem potius ut ad carceres tra- heretur esset acclamatum, coactus est et iniunctum sibi orato- ris ac prsesidentis officium. deserere, et, adiunctis sibi seque du- centibus dilectis fìliis nobilibus viris Wilhelmo marchione de Erohing et Rodulpho de Ravistein et aliis plerisque illorum nobilibus, a prtedicto Concilio omnino discedere. Omittimus alia plura gravamina, ut cursores nostros primum, tum dilectum filium priorem Furnensem Ordinis Prsemonstratensis ad nos specialiter missum, in itinere, interceptis literis nostris, pecuniisque et bo- nis aliis nudaverint, ut ex nostris sit nemo qui sine iusto metu vel illuc ire vel inde redire possit. Quantum generali Concilio ista conveniant, cunctis ratione utentibus liquet. In secunda Ephesina synodo, perniciosissima illa quidem, apostolicse sedis legatos violatos legimus, quod ac- quiescere subscriptioni nefarise noluerint. Verum hsec inferiora non sunt. Sed omittimus ista. Referre quidem piget ob Ecclesise matris iniuriam atque iacturam, sed dicendum tamen est: illi ipsi qui, prò tractandis Ecclesise negociis, prò pace et unitate in Ecclesia catholica servanda, prò reformatione utili et honesta inducenda, se convenisse profitentur, quique sextum iam annum in huiusmodi tractatibus minimo cum fructu exegerunt, cum universus christianus orbis esset predictse sanctissimse illius unionis quasi iamiam imminentis expectatione suspensus, ex qua dici non potest quantum Isetioris spei humanis rebus et chri- CCCCXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA stianse religioni accederet, eos ad eversionem potius tam pii operis confasionemque nominis christiani et universalis Ecclesise scissuram, et totius religionis excidium moliri manifeste depre- henditur. Et quid mirum, si in oratores nostros seeviant qui in nos quoque adeo effrenate feruntur? Prsetensum quippe quoddam monitorium, sive (ut ipsi appellant) citatorium, conviciis, contu- meliis atque iniuriis plenum, adversus nos et in gravamen ve- nerabilium fratrum nostrorum sanctse romanse Ecclesise cardi- nalium conflare ausi sunt, novo piane exemplo et quod priora omnia ssecula ignoraverunt, et quod, uti ne fìeret, cum lohannes et lulianus cardinales, prsedicti sedis apostolicse legati, variis modis obsisterent et validissimis ac gravissimis verissimisque rationibus improbitatem facti coarguerent, demonstrarentque apertis documentis id cantati, bono publico, paci Ecclesise, iu- stitisB sacrisque canonibus ita adversari, ut ipsi abhorrerent illic adesse ubi de tali tractaretur monitorio, auditi non sunt. Et cum instanter orarent et expresse postularent, ut a re tam mon- struosa desisterent, conscientiasque exonerando suas, excusarent coram Deo et bominibus innocentiam suam., quod monitorium illad prò viribus et supra vires impugnarent, plurimaque ex ilio sequi poterant scandala et mala memorantes, maximaque in- stantia utentes, veluti ex protestationibus suis publice et solen- niter factis apertissime constat; tantis tamen, tam piis, tam iustis postulationibus furor ille non cessit. Cum vero memorati lulianus et Johannes legati octo primum, deinde trium dierum. inducias peterent, infra quos rationes in scriptis redigerent, quibus cum nullo modo ad dictum prseten- sum monitorium, seu citatorium, esset procedendum evidentis- sime demonstrarent; non solum auditi non sunt, verum, contra ipsius ordinationes Concilii, eadem. die et generalis Congregatio et sessio repente ac prsecipitanter est habita, quod nunquam an- tea vel in minimis privatisque negociis fuerat factum. In ea sane prsetensa prsecipitique sessione, etsi praelatos sub poena prsestiti iuramenti cogere et psene violenter attrahere co- narentur, legati tamen ipsi et plures ex oratoribus regum et principum prselatique plurimi, iustitise potius et ventati defe- rentes quam illorum cedentes comminationibus, nulla ratione huic tam inhonestse ac monstruosse rei interesse passi sunt. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXXI sed magis ac magis institernnt, ut a diete monitorio abstineretur; nihil inno vari debere identidem aperte protestantes. lis profecto legatorum nostrorum rationibus, iustissimisque petitionibiis ac protestationibus necessariis acquievissent, nisi pauci ex primo- ribus (qnos sequitur inferiorum turba, partim ambitionis corrupti peste, partim potentiura. quorumdam sseciilarium, seu furori obse- quentes, seu deliniti obsequiis, seu minis ac terroribus adacti) sub specioso reformationis nomine sese duces atque auctores harum novitatum prebuissent, inque tempus imminentis iam. Concilii oecumenici, si quid adversus nos conceperant, animo distulissent. Ea vero cum comperisset carissimus in Christo filius noster Sigismundus, Romanorum imperator, obstupuit, precipitemque sententiam schismatis metu, quod sublatum temporibus proximis * isti inferre tentarent, veliementer exhorruit, ac protinus per ve- nerabilem fratrem Petrum. Augustensem episcopum, oratorem suum ad prsefatum Concilium destinatum, ut abstinerent ab huius- modi novitatibus et scandalis omni instantia requisivit, et, si quid adversum nos promulgassent, revocarent. Quod quidem, ut ex certissimis nunciis accepimus, facere omnino neglexerunt. Et quid mirum, si illi minus obtemperent honesta postulanti, centra sanctorum canonum statuta, qui excusso de sub iugo divini timoris collo, tam libere, tam licenter eunt in pastorem, ponti- ficem suum? Quorum conatibus, nisi opportunius provideatur, rem hanc sanctse unionis orientalis et occidentalis Ecclesise, ex qua diebus nostris propagari christianitatis terminos speramus, et sub huius spe et expectatione christianorum multitudo ab infìdelibus op- pressa respirat, intercipi ac destituì, Ecclesiseque reformationem et pacem christiani populi, quam iam annis sex mundus preesto- latur, in deformationem potius intestinumque bellum converti, quis adeo rationis ac iudicii ignarus est, quin videat, quin in- telligat? Suborientur, ut timendum est, insuper alia incommoda et mala necessario; scandalaque et divisiones, non modo in re ecclesiastica veruni in regnis quoque, principatibus, dominiisque temporalibus puUulabunt ex infausto hoc germine, quse sine ma- xima Dei ofiensa nos amplius dissimulare non posse, nemo sanse mentis ignorat. Cum igitur ad huiusmodi pericula, scandala et detrimenta ' 11 Cod. Lanroiiiiano ha << quod sublatum laboribus phirimis isli iiil'erre eie. » CCCCXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ab universali Ecclesia et a populo christiano (sicuti ex debito adstringimur pastoralis officii) propulsanda et longius arcenda, niMl seque expediens occurrat quam si in unum conveniamus omnes, caritatis, pacis et concordise vinculo adstricti, et semotis privatis affectionibus ; ad memoratse unionis Ecclesise utriusque sanctorumque reliquorum operum prosecutionem, quorum gratia Concilium Basileense ab initio fuerat institutum, studia et vota nostra convertamus. Omnibus itaque ac singulis, quse supra digesta sunt, et aliis iustis et rationabilibus causis ad hoc animum nostrum, permo- ventibus, atque eo in primis, quia quod factum est sine conside- ra tione iustitise et centra omnem canonum disciplinam ratum haberi nulla permittit ratio; et quia dissensionis scandalum non auferret Basileensis synodus, sed ii, qui in illa se duces ac principes novarum rerum faciunt, potius augerent; iis, inquam, omnibus accuratissima meditatione pensatis, quorum gratia ne- que nobis neque nostris tutum aut liberum sit in eo Concilio, quod sub ditione est et quasi tyrannide quadam 8em.ulorum nostrorum redactum, quicquam proponere aut tractare; habi- taque super iis omnibus et singulis cum preefatis venerabilibus fratribus nostris matura deliberatione: de ipsorum omnium com- muni Consilio et assensu, plurimis etiam adhibitis venerabilibus fratribus nostris archiepiscopis, episcopis ac dilectis fìliis electis, abbatibus, aliisque praelatis in curia nostra existentibus, id idem consulentibus atque laudantibus; volentes tam perniciosis et imminentibus turbationum, scandalorum et confusionum peri- culis in Dei Ecclesia, ut prsemittitur, obviare (si et in quantum, supradicti in ipso Basileensi, Concilio existentes in obstinato proposito suo perseveraverint vigore vel occasione dicti prsetensi monitorii, seu citatorii, in aliquo procedendo aut aliquam. aliam novitatem contra nos et venerabiles fratres nostros sanctse roma- nsB Ecclesiae cardinales, vel prsesidentes et oratores nostros, qui in dicto Concilio fuerunt, vel aliquem ex eis in posterum infe- rendo, vel etiam a die prsefati asserti monitorii forsitan factam continuando quovismodo, vel quovismodo servando) -tenore prse- sentium, auctoritate apostolica, et ex certa scientia, et ex pleni- tudine potestatis, civitatem. Ferrariensem., quam et prò futuro oecumenico Concilio ex nunc assumimus, ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex nunc, prò loco dicti Concilii transfe- DOCUMKNTI E ILLUSTRAZIONI UCCCXXIII rendi nominamus, assignamus ac etiam deputamus; locum quidem gratum gra^cis, rebus gerendis utilem, idoneum et accommodiim omnibus regibus et mundi principibus et prjelatis, tutum et liberum, in Decreto grsecorum comprehensum, et prò quo omnia graecis proraissa expedita et parata sunt: ad eumdemque locum proefatum Basileense Concilium, ad omnes et singulos efFectus inchoatos et inchoandos, et prò eisdem causis prò quibus fuerat Basilese congregatum, Consilio, assensu, auctoritate et potestate similibus, ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex nunc, transferimus et translatura fuisse et esse declaramus. Causa bohemorum quoad articulura communionis sub utraque specie, quem solum articulum volumus in dieta civitate Basi- leensi a data prsesentium infra triginta dies continuari posse, dumtaxat excepta; quos etiam bohemos, si prò ea causa ad di- ctam civitatem Ferrariensem et Concilium sic translatum. eis magis venire placuerit, in eum casum benigne suscipiemus, tractabimusque cum omni humanitate et cantate possibili, et ab aliis tractari faciemus. Hanc autem translationem, in quantum prsedicti Basilese exis- tentes non resipuerint, ut prseraittitur, locum habere intelligimus et declaramus ante ipsorum grsecorum adventum; ipsis autem, graecis venientibus et in dictum locum Ferrariae prò oecumenico Concilio celebrando, ut certi reddimur, consentientibus, ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex nunc, ipsum Basileense Con- cilium ad prsefatam civitatem Ferrariensem pure, libere et sim- pliciter transferimus, et decernimus inchoandum. In quo etiam sic translato talia, auctore Beo, proponere et agere intendimus, ex quibus nostram innocentiam orbis totus agnoscere poterit, et quse sunt adversum nos, quorumdam ma- levolentia et malignitate conficta, falsa et omni veritatis fun- damento destituta, intellìgere , ac nostram bonam voluntatem ad ea prò quibus dictum Basileense Concilium, ut prsemittitur, fuerat congregatum. evidentius poterit intueri. Decernentes ac etiam declarantes omnem aliam nominatio- nem, declarationem, electionem vel translationem, quavis aucto- ritate aut quocumque preetextu factam vel etiam in posterum faciendam (prseterquam auctoritate nostra, de qua constet per autenticas literas nostras super hoc confìciendas) nullius esse, prout est, roboris vel momenti. CCCCXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Mandantes insuper et prsecipientes venerabilibus fratribus et dilectis fìliis sanctse romanse Ecclesise cardinalibus, patriarchis, archiepiscopis, episcopis, electis, abbatibus, et aliis qui de iure et antiqua consuetudine generalibus Conciliis interesse tenentur, quatenus ad prsefatum Concilium., ut prsemittitur, translatum, se transferant ad ea tractanda et peragenda quse ad Dei laudem et gloriam sanctorumque operum profectum. prò quibus ipsum Basileense Concilium fuerat congregatum, necessaria et utilia videbuntur: signanter in materia boh.em.orum,, si quid fortassis in ea restaret peragendum, et specialiter ad materiam unionis orientàlis et occidentalis Ecclesise, ut supra dictum est, quam quanta possumus industria et diligentia ad felicem usque exi- tum prosequi intendimus. Quos omnes et singulos ad omnia et singula prsemissa ex nunc citamus, requirimus et monemus, securitatem quoque et salvumconductum omnibus et singulis, prout in aliis nostris lite- ris inde confectis latius continetur, damus et concedimus etiam per prsesentes. Insuper, auctoritate, potestate, Consilio et assensu prsedictis, sub excommunicationis, privationis dignitatum., beneficiorum et officiorum ac inbabilitationis poenis, quas contrafacientes incur- rere volumus ipso facto, adversus quas poenas restituì vel reha- bilitari preeterquam a nobis non possint, sed nec ab excommu- nicatione absolvi nisi in mortis articulo constituti, districtius inhibemus, ne in prsefata Basileensi civitate, aut alibi quam. in civitate Ferrariensi supradicta, deinceps, ut preemittitur, Con- cilium aut aliquis conciliaris actus teneatur, seu aliquod officium ad ea subordinatum de coetero exerceatur, neque etiam aliquis in dieta civitate Basileensi remanere, prseterquam ad articulum bohemorum, ut dictum est, et ad alium locum quam Ferrarise, sub nomine aut pretextu Concilii, accedere audeat. Decernentes etiam, ex nunc, irritum et inane ac nullius ro- boris vel momenti si secus, quavis auctoritate, etiam sub nomine et auctoritate Concilii, prseterquam nostra, de qua per litteras nostras, ut prsemittitur, super hoc confìciendas, constet, a qui- busvis, communiter vel divisim, cuiuscum.que status, gradus, prseeminentise et conditionis existant, etiamsi cardinalatus, pa- triarchali, archiepiscopali et episcopali dignitate prefulgeant, scienter vel ignoranter forsitan contigerit attentari. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXXV Ordinationibus, statutis, constitutionibus, decretis, declaratio- nibus quavis auctoritate, etiain sub nomine generalis Concilii fa- ctis, et aliis in contrarium facientibus, etiamsi talia forent de quibus esset liabenda etiam de verbo ad verbum mentio specialis; qiiibiis omnibus (auctoritate, potestatis plenitudine, Consilio et as- sensu slmilibus) ex prcemissis necessariis et urgentibu,;^ causis su- pradictis derogamus ac derogatum esse, apostolica auctoritate, tenore prceseutium, declaramus, casterisque in contrarium quo- modolibet facientibus non obstantibus quibuscumque. Nulli ergo omnino liominum liceat liane paginam nostrae as- sumptionis, nominationis, assignationis, deputationis, translatio- nis, declarationis voluntatis, constitutionis, mandati, praecepti, citationis, requisitionis, monitionis, dationis, concessionis, inhi- bitionis et derogationis infringere vel ei ausu temerario con- traire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem. omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, se noverit incursurum. Datum Bononiag, anno incarnationis dominicse 1437, xiv ka- lendas octobris, pontiflcatus nostri anno VII. Eugenius catholicae Ecclesiae episcopus subscripsi. Ego lordanus episcopus Sabinensis subscripsi. Ego Branda episcopus Portuensis subscripsi. Ego Antonius, tituli Sancti Marcelli, presbyter car- dinalis subscripsi. Ego Nicolaus, tituli Sanctae Crucis, presbyter cardi- nalis subscripsi. Ego Franciscus, tituli Sancti Clementis, presbyter cardinalis subscripsi. Ego Angelottus, tituli Sancti Marci, presbyter car- dinalis subscripsi. Ego Prosper, Sancti Georgii ad velum aureum, dia- conus cardinalis subscripsi. Ego Dominicus, Sanctae Marisa in via lata, diaconus cardinalis subscripsi. CLIX. (18 settembre 1437). Isti'umento del procurator fiscale del Sommo Pontefice, risguardante la solenne let- tura, fatta nel Concistoro generale di questo giorno, della BoUa. Doctoris gentiwn e àei sal- vocondotti del Papa e del marchese di Ferrara. (Bibliot. Vatic, Cod. Vatic. Palat. 381, p. 173 J. Instrumentum procurato r'is fiscalis de lectione Bullce trans- lationis Conciliì ad Ferrariam. In nomine Domini. Amen. Universis et singulis, prsesens pu- blicum instrumentum, inspecturis, pateat evidenter, quod, cum. alias sanctissimus in Christo pater et dominus noster, dominus Eugenius, divina providentia papa IV, paci et unioni universa- lisEcclesise intendens, prout suis patentibus literis apostolicis ac ex publicis documentis in generali Consistorio, in quo idem dominus noster pontifìcaliter prsesidebat, confectis latius edoceri potest; attendens quod reverendissimi domini, sedis apostolicse legati, et aliorura ipsorum intentionibus et opinionibus in Ba- siliensi Concilio existentes, accepto quodam Decreto loci Avi- nionensis prò futuro oecumenico Concilio celebrando prò utrius- que Ecclesise, occidentalis videlicet et orientalìs, unione iam evanuerat, prò eo quod iuxta terminum. ab Avenionensibus prseflxum non fuerant per eos parata necessaria prò grsecorum adventu, prout in Decreto grsecorum. continetur, et ex plurimis aliis causis legitimis electio dicti loci iam ad eos devoluta erat; iidemque domini legati et alii prsemissi, oratoribus grascorum ibidem proesentibus, ad electionem dicti loci prò dicto oecumenico Concilio celebrando, Florentìse, aut Utini, vel alterius loci de comprehensis in dicto Decreto qui citius necessaria paravisset prò adventu grEecorum., processerunt : ac ipsi oratores dictam. electio- nem ratam. et gratam. habuerunt et laudaverunt ex causis tunc in Decreto expressis ; postmodum, ipsis oratoribus ad romanam curiam advenientibus et in dicto generali Consistorio existenti- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXXVII bus, idque instanter, nomine et prò parte serenissimi domini imperatoris Romssorum ac reverendissimi domini patriarclise Constautinopolitani et aliorum graecorum postulantibus, praedi- ctam electionem Florentise, aut Utini, vel alterius loci prò ce- lebratione prsedicti oecumenici Concilii, ut in Decreto contine- tur, acceptasset et confirmasset, et iam necessaria prò adventu grsecorum prseparari fecisset ; quia tamen nonnulli in dicto Ba- siliensi Concilio existentes, qui non pacem et unionem univer- salis Ecclesise sed potius dissensionem. et scandala in eadem qu8erere satagentes, et impatienter ac moleste prsefatas electio- nes et confirmationes et alia plura bene gesta per Sanctitatem Suam ferentes, accessum ad dictam civitatem Avinionensem, qui locus nec Sanctitati Suse nec greecis accommodatus est, festina- bant, et, quod detestabilius est, centra Sanctitatem Suam et sanctse romanse Ecclesiae cardinales in romana curia residentes attemptare prsesumpserant, quod Deo et toti mundo abhorren- dum videtur; attento pr?esertim quodam prsstenso monitorio, seu citatione, per eos contra eamdem Sanctitatem. ex falsis causis deiecto, ordinis initium futurse scissurae in Ecclesia Dei (quod absit), licet ipsorum culpa et dolo, sequendum. esse videbatur : volens huiusmodi futura pericula, scandala et detrimenta ab universali Ecclesia et a populo christiano, sicut ex debito pa- storalis officii adstringitur, propulsare et longius arcere; in eius sacro generali Con sistorio pontifìcaliter prsesidens, de Consilio et assensu omnium reverendissimorum dominorum sanctee ro- manae Ecclesiae cardinalium, videlicet lordani episcopi Sabinen- sis, Brandse episcopi Portuensis, Antonii tituli Sancti Marcelli, Nicolai tituli Sanctse Crucis, Francisci tituli Sancti Clementis, Angelotti tituli Sancti Marci presbyterorum.; Prosperi tituli San- cti Georgii ad aureum vellum, et Dominici tituli Sanctse Marise in via lata diaconorum cardinalium, et de prsesentia et Consilio quamplurimorum reverendissimorum ac reverendorum. patrum, dominorum archiepiscoporum., episcoporum, abbatum et aliorum venerabilium prselatorum in eodem Consistono existentium (si et in quantum supradicti in ipso Basiliensi Concilio existentes in obstinato proposito suo perseveraverint, vel occasione dicti prsetensi monitorii, seu citatorii, in aliquo procedendo, aut ali- quam aliam novitatem contra eamdem Sanctitatem et praefatos reverendissimos dominos sanctae romana? Ecclesiae cardinales. CCCCXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA vel prsesidentes et oratores, qui in dicto Concilio fuerint, vel aliquem. ex eis in posterum inferendo, vel etiam a die dati asserti monitorii forsitan facta continuando quovis modo, vel quovis modo servando) auctoritate apostolica, ex eius certa scien- tia ac ex plenitudine potestatis suse, civitatem. Ferrariensem, quam etiam prò futuro oecumenico Concilio ex tunc assumpsit, ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex nunc, prò loco di- cti Concilii transferendi nominavit, assignavit et etiam deputa- vit, locum quidem gratum grsecis, rebus ger'endis utilem. et ido- neum, et commodum omnibus regibus, prjelatis et principibus, tutura et liberum, in Decreto grsecorum comprehensum, et prò quo omnia grsecis promissa, expedita et parata sunt, ad eum- demque locum praefatum. Basiliense Concilium ad omnes et sin- gulos effectus inclioatos et inchoandos, et prò eisdem causis, prò quibus fuerat Basilese congregatum, Consilio et assensu, au- ctoritate et potestate prasdictis, ex nunc prout ex tunc et ex tunc prout ex nunc, transtulit et translatum fuisse et esse de- claravit; causa bohemorum quoad articulum. communionis sub utraque specie, quem solum articulum voluit in dieta civitate Basiliensi a die datarum literarum super dieta declaratione scrip- tarum infra triginta dies continuari posse, dumtaxat excepta. Quos etiam bohemos, si, prò causa huiusmodi ad dictam civitatem Fer- rariensem et Concilium sic translatum eis magis venire placuerit, in eo casu se benignum suscepturura obtulit et tractaturum cum. omni humanitate et caritate possibili, et ab aliis tractari factu- rum. ; praefatam autem translationem, in quantum, prsedicti Basilese existentes non resipuerint, ut prsemittitur, locum habere intel- lexit, et declaravit ante ipsorum grsecorum adventum. Ipsis autem grsecis venientibus, et in dictum locum. Ferrarise prò oecumenico Concilio celebrando consentientibus, prout idem dominus noster se certum. reddi asseruit, ex nunc prout ex tunc ipsum Basiliense Concilium ad prsefatam civitatem Ferrariensem pure, libere et simpliciter transtulit et decrevit inchoandum. In quo etiam sic translato talia, auctore Domino, proponere et agere contendebat, ex quibus suam innocentiam. orbis totus agnoscere poterit, et quse sunt adversus Suam Sanctitatem, quorumdam. malevolen- tium. et malignitate, conficta, falsa et omni veritatis fundamento destituta intelligere, ac suam. bonam voluntatem ad ea prò quibus dictum Basiliense Concilium, ut prssmittitur, fuerat con- DOCUMKNTI E ILLUSTRAZIONI C'CCCXXIX gregatum quilibet poterit intueri: decernens ac etiaiii declarans omnem aliam declarationem, electionem vel translationem, qua- vis aiu'toritate aut quocumque prsetextu factam. voi otiaiu in po- sterum laciendam (pi-iììterquam auctoritate sua, de qua constet per auteuticas literas apostolicas super hoc coiificiendas) nullius esse roboris vel momenti; mandans insuper et prtBcipiens re- verendissimis patribus dominis sanctse romanse Ecclesia cardi- nalibus\ patriarchis et archiepiscopis , ac reverendis omnibus patribus episcopis, doctoribus, abbatibus et aliis qui de iure et antiqua consuetudine generalibus Conciliis interesse tenentur quatenus ad prsefatum. Concilium, ut preemittitur translatum., se transferant ad ea tractanda et peragenda quse ad Dei laudem et gloriam sanctorura operum profectum, prò quibus ipsumBasiliense Concilium fuerat congregatum, necessaria et utilia videbuntur. Signanter in materia boliemorum, si quid fortassis restaret in ea agendum, et specialiter hanc materiam. unionis orientalis et occidentalis ut supra dictum est, quam. quanta posset industria et diligentia ad felicem usque exitum prosequi intendebat. Quos omnes et singulos ad omnia et singula prsemissa ex nunc ci- tat, requirit et monet, securitatem. quoque et salvumconductum omnibus et singulis dedit et concessit, prout alias per suas apo- stolicas literas concesserat. Et insuper, auctoritate, potestate, Consilio et assensu prsedictis, sub excommunicationis, privationis dignitatum, benefìciorum et officiorum, et inhabilitationis poenis, quas contrafacientes incurrere voluit ipso facto, et adversus quas poenas restitui, rehabilitari praeterquam ab ipso non possint, sed nec ab excommunicatione absolvi nisi in mortis articulo constituti, districtius inhibuit, ne in prsefata Basiliensi civitate aut alibi quam in civitate Ferrariensi supradictadeinceps Con- cilium aut aliquis conciliaris actus teneatur, seu aliquod officium ab ea subordinatum de castoro exerceatur; neque etiam in dieta civitate Basiliensi remanere, prseterquam ad articulum bohe- morum., ut dictum est, et ad alium locum. quam Ferrarise sub nomine aut prsetextu Concilii accedere ; decernens etiam irritum et inane et nullius roboris vel momenti, si secus, quavis aucto- ritate, etiam sub nomine et auctoritate Concilii (preeterquam sua, de qua per literas, ut praemittitur, super hoc confìciendas constet) a quibusvis, communiter vel divisim, cuiuscumque status, gradus vel praeeminentiee et conditionis existant, etiam si cardi- CCCCXXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA nalatus, patriarchali, archiepiscopali et episcopali dignitate prse- fulgeant, scienter vel ignoranter contigerit attentar!, prout prse- missa omnia et singula in quibusdam literis apostolicis super hoc confectis, et in dicto generali Consistorio de verbo ad verbum lectis sub data xiv kalendas octobris prsssentis anni, pontifìcatus sui anno VII cuin non ohstantibus et clausulis in eis contentis latius continetur. Post hsec incontinenti in generali Consistorio lectse fuerunt literas apostolicse supra salvoconductu per eumdem nostrum Pa- pam universis et singulis volentibus ad dictum Ferrariense Con- cilium se transferre concesso, inchoando a die datarum dictarum. literarura, et quatuor mensibus post ipsum Concilium fìnitum duraturo. Et similes literse patentes illustris domini marchionis Ferrariensis cum. suo magno et solito sigillo impendentibus mu- nit^e, cuius salvusconductus similiter a die datarum ipsarum literarum incipit et finitur ut supra, subscriptse, ut asserebatur, de manu propria ipsius domini Marchionis in forma pienissima lectae fuerunt. De quibus omnibus et singulis sic gestis, egregius vir N. , prsefati domini nostri Papse procurator fiscalis, rogavit omnes dominos protonotarios, clericos et notarios camerse apostolicse, ac cseteros notarios et tabelliones publicos in dicto sacro generali Consistorio existentes, ut, sub nomine fisci dicti domini nostri Papse, confìcerent unum vel plura, publicum seu publica, instru- mentum seu instrumenta ad futuram rei memoriam. Acta fuerunt hsec Bononise in dicto generali Consistorio, sub anno a nativitate Domini 1437, die vero mercurii, 18 mensis septembris, pontifìcatus eiusdem domini nostri Eugenii Papse etc. anno VII, prsesentibus etc. CLX. ( Settembre (?) 1437). Eugenio IV annunzia ai cittadini di Basilea la traslazione del Concilio, espone le ra- gioni che r hanno determinata, e gli esorta a mantenersi fermi nella loro antica devozione verso il Sommo Pontefice e la sede apostolica, resistendo alle suggestioni di coloro che vor- rfbbero indurre novità nella Chiesa di Cristo. (R\YNA.LD., Ann. eccL, an, 1437, n. 17. — Cf. Bibliot. Barberin., Cod. XVI, S.y, p. 215). Dilectis filiis magistro civium et consulibus civitatis Basi- leensis, salutem etc. S.emper alias multum dileximus vos, dilecti filii; tum vero maxime tempore hoc Basileensis Concilii eximio quodam et pa- terno amore complexi sumus vestram devotionem, quos tanquam prsecipuos nostros et Ecclesias fìlios habernus in visceribus ca- ritatis. Nam, cum semper gesseritis erga nos singularem fidem et devotionem, cum.que in Concilio prsefato semper qusesiveritis qu8e essent pacis et concordise, obviantes prò posse scandalis quse oriri videbantur, cumque etiam semper habueritis nostros lega- tos et nuncios in summa veneratione, estendendo erga ipsos benevolentiam et caritatem, ac prsestando eis in opportunis au- xilium et favorem, merito vestram. devotionem gerimus infixam in intimo cordis nostri : atque utinam facultatem nobis Deus tribuat ut meritis vestris iuxta nostrum desiderium satisfacere valeamus! Ostendemus enim quam grata sint nobis et quam ac- cepta obsequia vestra et fervens zelus quem ipso opere erga nos plurimis in rebus demonstrastis ; sed ille, cuius causa hsec fe- cistis, Salvator noster, retribuet vobis abundanter secundum me- rita vestra. Verum, si quando fuistis prudentes, dilecti filii; si quando vos ostendistis bonos nostros et Ecclesia fìlios ; si quando pacem uni- versalis Ecclesise amastis; si quando prò honore ac statu nostro et sedis apostoliche conservando operam. impendistis, nec * opus est ut virtutem vestram, ut constantiara, ut pristinam fidem et integritatem animi, ut sinceritatem cordis, totis viribus, omni- ' Fotse : nnnc. CCCCXXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA bus gentibus demonstretis, ut ostendatis vos cupere pacem Ec- clesiae et schismata evitare, ut faveatis bonis, perversorum impe- ti! m comprimatis, denique ut ea agatis propter quse sincera fìdes et integra religio vestra ex fructuosis et bonis operibus omni- bus innotescat. Nostis, ut credimus, dilecti fìlii, plures dissensiones hacte- nus exortas esse in Concilio super electione loci, ad quem oecu- menicum., ut grseci dicunt, Concilium transferretur, cum graeci oratores eum locum vellent et aperte peterent ad quem ipsorum Imperator ac Patriarcha cum. eorum preelatis commode nobiscum possent convenire. Itaque nos, ea considerantes, pluribus ac iustis de causis necessitate quadara coacti, prò bono universalis Ec- clesise et pace populi christiani certis modis et formis transtu- limus Concilium. Basileense ad civitatera Ferrariensem, prout vi- dere poteritis per copiam literarura nostrarura prsesentibus in- terclusam.. Hoc non feciraus in vestrum contemptum, non ad subtrabendara. vobis utilitatem. quibus omne bonum optamus, non ad displicendum. vobis quibus in omni facto cupimus com- piacere; sed quia aliter fieri non potuit ad prsesens. Nam, cum necesse esset omnino eligere locum idoneum ad quem. impera- tor ac patriarcha grsecorum cum eorum prselatis vellent acce- dere, quique etiam. nobis esset habilis (cum. ipsi absque prsesen- tia nostra nolint ad Concilium venire), Basileam vero grseci, prout notum vobis esse debet, penitus recusassent, necesse autem esset prò tanti boni consummatione alicubi Concilium fieri ; elegimus eam civitatem, quse, et ipsis ac nobis reliquisque omnibus qui voluerint accedere, accommoda atque idonea ab omnibus iudi- catur. Hoc significare voluimus prudentise vestrse, ut ea, qua soliti estis, sapientia firmi et immobiles perseveretis in fide et devo- tione nostra et apostolicse sedis; utque cupientibus aut conan- tibus aliquas novitates in Ecclesia moliri, quantum in vobis est in virtute Altissimi resistatis, ne, propter aliorum. culpam, aut in gravissimum aliquod crimen incidatis aut vestra devotio ali- qua nota infamise aut dedecoris apud principes cliristianos ex novis dissensionibus possit aspergi; sed eam famam, eam lau- dem, eum. honorem, quem ante inchoatum Concilium. habuistis, etiam translato et finito Concilio in perpetuum. conservetis. Datum Bononiae etc. CLXI. { 23 settembre 1437 ). Il Sommo Pontefice chiama al Concilio, in virtù di santa obbedienza, i rappresentanti delle Università, i Generali degli Ordini religiosi con alcuni maestri e dottori, gli oratori degli Ordini militari e gli Abati. (JusTiNiAN., A.cta Cono. Fior.,, part. i, § 15. — Bibliot. BarbmHn,^ Cod. XVI, 85, p. 351). Dilectis filiis, rectoribus et Universitati studii parisiensis, salutem. Cum Basiliense Concìlium ad civitatem Ferrariensera prò oecumenico Concilio inibì celebrando, tam propter occidentalis et orientalis Ecclesiarum unitatein. quara reforrnationem Eccle- sise ac pacem christiani populi et aliis rationabilibus causis, to- tis viribiis, auctore Domino, procnrandas, duxerimiis transferen- dum, prout vestra devotio videre poterit per copiam. litterarum prsesentibus interclusam ; eidem devotioni vestrae in vìrtute san- ctse obedientise iniungimus et mandamus, quateniis (cum per Dei gratiam speremus, immo certi reddamur, quod carissimus in Cliri- sto filius noster grsecorura. imperator ilkistris ac venerabilis frater noster patriarcha Constantinopolitanus cum eorum prse- latis et clericis, prò quibus iam dudura. cum galeis et aliis ne- cessariis et conventis misimus, circa kalendas novembris proxime futuri accedent ad Concilium memoratum) quantocius poteritis aliquos de Universitate vestra insignes doctores vel magistros, Deum timentes, qui huiusmodi Concilio intersint, ad ipsum Concilium destinare curetis, ut, Dei altissimi cooperante miseri- cordia, per ipsorum doctorum. et magistrorum ac aliorum pru- dentiam et virtutem, ea tractentur et agantur quse cedant ad laudem Dei, pacem christianorum et statum et exaltationem Ecclesise suse sanctee. Datum Bononige, ix kalendas octobris, anno VII. Simili ter scrihitur TJniversiiatibus (in Francia) Aiirelianensi, Andegavensi, Tolosance, Aquensi (Baiocensis dioecesis), Moniis Pessulani, Avenionensi ; (in Hispania) Salmaticensi, ValUsoleti; VoL I. oc CCCCXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA (in Alamania) Viennensi, Lipsensi, Erfurdensi, Heidelber- gensi, Coloniensi; (in Brabantia) Lovaniensi (Leodicensis dioecesis); (in Polonia) Cracoviensi ; (in Italia) Perusince, Papiensi, Paduance ; (in Anglia) Oxoniensi, Cantahricice ; (in Scotia) Sanctandt^ece. Dilecto filio, Generali Magistro Ordinis prsedicatorum, salu- tem etc. Cum Basiliense Concilium ad civitatem etc. ut in proocima us- que Concilium memoratum) quantocius poteris te conferas, atquo una tecum duodecim Magistros tui Ordinis perducas, de quibus devotioni tuse per alias nostras litteras mandantes^intimavimus, ut in ipso Concilio, Altissimi cooperante misericordia, per tuam, illorum et aliorum prudentiam et virtutem tractentur et agan- tur ea quse cedant ad laudem. Dei, pacem christianorum, ac statum et exaltationem Ecclesise suge sanctse. Datum Bononise, anno etc, ix kalendas octobris, anno VII. Similiter scrihitur Generali Ministro Ordinis Minorum. Similiter scrihitur sequentibus {dimissa clausula « ut du- cant duodecim Magistros etc. » sed « ut ducant alios insignes viros Deum timentes » ) : Generalibus Magistris Bieronymitanorum, Carmelitarum ,, Humiliatorum, Servorum, Camaldulensium. Similiter subscriptis, ut veniant * oratores ad Concilium: Generalibus Magistris militiarum , Rhodi Sancii lohannis Hierosolymitani, Prutenorum Sanctce Marioe Theutonicorum , Sancii lacobi de. Spaia, de Alcantara, de Calatrava, de Viseo. Subscriptis {ut veniant): Abbaiibus Cisterciensium, Celestinom^m, Cluniacensium, San- cii Antonini Viennensis, Prcemonstraiensium. Prceceptori Sancii Spiritus in Saxia. ' Nel (Tlusiluiaiii : ni mitlani. (26 settembre 1437). La fazione dei Basileesi dichiara nullo il Decreto del 7 mag-gio, fatto dalla parte sana del Concilio intorno alla traslazione del sinodo. {.iota Cono. Basil.j sess. xxvii. — Bibliot. Laurenz.j Cod. Stroz. 33, e. 175;). Sacrosancta generalis synodus Basileensis etc. Cum dudum, ex ordinatione nostra concorditer conclusa, lit- terse sub bulla huius sacri Concili i super nominatione locorum Basilese, Avinionis et Sabaudise prò celebrando cecumenico Con- cilio in adventu grsecorum fuerint expeditse: et deinde ad nostrani notitiam pervenerit, quasdam alias litteras, nominationem Flo- rentise et Utini continentes, clandestine et contra ordinationem huius sacri Concilii fuisse bullatas ; cupiens hsec sancta synodus unumquemque de iis rebus veraciter informari, ne quempiam falsa prò veris recipiendo decipi contingat, decernit et declarat omnes litteras continentes nominationem. quorumcumque aliorum locorum prò antedicto Concilio celebrando, prseter iam dieta loca Basilese, Avinionis et Sabaudise, quibus bulla sacri Concilii in- veniretur appensa, fuisse falso bullatas et contra huius sanctee synodi ordinationem, nec litteris talibus ullam fidem esse adhi- bendam, aut ipsis seu earum transumptis, quacumque auctoritate, etiamsi papali, transumptas fuerint, esse utendum. Huiusmodi litteras sic falso bullatas cassat, irritat et damnat, ac cassas et irritas esse decernit ; inhibens omnibus et singulis, quavis digni- tate prgefulgeant, etiamsi legatione papali de latere, dispositione vel mandato, seu quavis alia seu alio fungerentur, sub poenis excommunicationis, quam ipso facto incurrant, ac inhabilitationis activse et passivai ad quascumque pontificales aut alias dignitates ecclesiasticas vel sseculares, et ad beneficia obtenta et obtinenda, ne prsefatis litteris falso bullatis aut earum transumptis utantur, aut utentibus auxilium, consilium vel favorem in iis prsestare prsesumant. Datum in sessione nostra publica etc, vi kalendas octobris, anno a nativitate Domini 1437. CLXIIL ( 1 ottobre 1437 ). La fazinne «Juddetta dichiara contumace il Sommo Pontefice, e che si procederà con- tro di lui, nonostante la sua assenza. {Ada Cono. Basii. ^ sess. xxviii. — Bibliot. Laurenz.j Plut. xvi, Cod. 12, p. 92). Hsec sancta synodus Basileensis, in Spiritu Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam reprsesentans, et ad huiusmodi actum legitime congregata, et prò tribunali sedens, audita petitio- ne promotorum et procuratoris fiscalis eiusdem sanctse synodi, et, ex eorum relatione et productione instrumentorum, visa eiusdem domini Eugenii papae contumacia in non parendo citatorio eiusdem sacri Concilii; recepta etiam super hoc ad maiorem cautelam per deputatos eiusdem synodi informatione tam de prsedictis quam de notitia eiusdem citatomi in romana curia: decernit, declarat et reputat dictum dominum Eugenium papam legitime citatum suffi- cienterque expectatum fuisse et esse contumacem, et, eius absen- tia non obstante, divina eadem repleta prsesentia, contra eum- dem dominum Eugenium papam ad ulteriora fore procedendum, prout sacro Concilio videbitur, consideratis necessitatibus et uti- litatibus universalis Ecclesise. CLXIV. (e ottobre 14S7). Orazioue indirizzala al Paleologo ed al Patriarca dal vescovo di Losanna, uno de- gl' inviati a Costantinopoli della maggioranza illegale della congrega Basileese. [Bibliot. Valle, Cod. Reg. 1020, p. 158). Sequitur propositio, facta per organum reverendi patris domini Ludovici, episcopi Lausanensis, eoe parte sacri Concilit Basiliensis, in presentia imperatoris Constantinopolitani in urbe Constan tinopolitana . Iiigens unionis et pacis desiderium, quo sancta Basiliensis synodus iam longo tempore est accensa, ipsius sedulam diligen- tiam ad hoc- perducit, ut ad presentiam vestrara, serenissime Imperator et venerandissime Patriarcha et ceteri insignes pre- lati, principes et viri preclari, nos destinaret oratores in con- sumationem gloriosissimi operis, quod christianorum omnis in- spirare dignata est divina miseratio prò viribus nostris operam daturos. Ut vero ea que dicturi sumus et que nobislniuncta sunt ordinatius referamus, a verbo sacre Scripture dicendi sumemus initium, quod Canticorum septimo scriptum est : Veni dilecte mi, egrediamur in agrum. Invitat quidem et latina Ecclesia in spi- ritu caritatis dilectum suum cetum grecorum et orientalis Ec- clesie universum, quem fraterne convinctionis amplexu sibi co- pulari desiderat, et osculari eum osculo oris sui in osculo sancte pacis, ut secum pariter egrediatur in agrum speciosum et fru- ctiferum ycumenici Concilii, in quo semina virtutum amplas segetes ferre conspiciantur et ligna piantata secus decursus aquarum spiritualis gratie dent fructus in tempore suo, ubi rami frondentis olive pacis et lignum vite, Christus Ihesus, in medio congregatorum in nomine suo assistit, qui animas cunctorum invocantium. nomen eius a solis ortu usque ad occasum in san- ctitate et iustitia gubernet atque gressus omnes dirigat in viam pacis, veritatis et salutis. OCCCXXXVIII PARTE PRIMA - BEZIONE SECONDA Ad hunc, inquam, agrum Domini benedictum, unumquem- que vestrum invitat in multa dileotione specialiter ipsa sacra synodus Basilionsìs, dicens per os nostrum: Yeni dilecte mi, efjrediamur in afjrum. Sed primum e8t de ipsa invitatione dilecti sui, cui multa insudavit diligentia; dicendum erit deinceps de agro ipso ycu- menici Conci! ii, quem pariter inPiabitare, pariter extollere ve- nìet animus voniet subiciendum. quantas vires in humanis ani- mis optineat dilectionis vehementia frequenti comperimus expe- rimonto dum, nichil tam lahoriosum, tam grave, tam difficile conspicitur inveniri quod non aggrcdi suadeat amoris et dile- ctionis magnitudo, et sicut nichil tam facile est quin difficile videatur, invito sic amanti aspera queque et difficilissima sepe- numero plana et facilia reputantur: omnia quidem vincit amor, omnia superat qui etiam Filium Dei unigonitum cum in forma Dei esset inducit ut formam servi acciperet et languores nostros atque doloros portare dignarotur: Forlis quidem, ait Sapiens in Canticis, est ut mors dilectio, et, ut divinus loquitur apostolus, Caritas omnia suffert. Hec ipsa est que sanctam synodum, Ba- siliensem in multa patientia et laboribus iam septennio retinuit congregatam, ut universe christianitati variis egritudinibus la- boranti solatium aliquod afibrre valoret, confidens in eum qui ait: Petite et aaoipielis, jjutsate et aperietur vohis; et, iterum: f^i (juid, petierilis Patrem in nomine meo, dahit vohis. Potierunt illi patres in Christi nomine pacem dari regno christianissimo Francorum., quod bellis civilibus misere vastabatur, et Domi nus eam largitus est: petierunt regnum. Bohemie quondam inclitis- simiim, nuper variis cladibus, rlissensionibus et novitatum tumul- tibus pene dissipatum, ad tranquillitatom reduci, et Dominus benigne exaudivit; potierunt ut prìncipes G^ermanie, Italie et Hyspanie concordiarum federa iungerent, quod singuli effece- runt: petivit denique ut sacrosancta Ecclesìa, sponsa Christi, suos omnes fìlios videat in vinculo pacis ac unionis colligatos uti veros imitatores illiiis qui hU: Pacem relinguo vobis, pacem m,eam do vohis, et rursum. dicobat: Tn hoc cognoscent omnes quia d/iscipul/i m,ei critis, si ditectionem, hahueritis ad invicem. Neque solum ista petunt fieri et perseveranter pulsant do- nec aporiatur eis, sed magna spes sue petitionis feliciter exaii- diendo suis accrescit animis, dum et univorsam Grociam ad hoc DOCUMENTI H ILLUSTRAZIONI CCCCXXXIX benedictum unionis opus pariter aspirare, pariter pulsare con- spiciuni; ubi nempe duo populi, latinorum et grecorum, idem ipsum pie perseveranter et prò se ea que sunt ad salutem eter- nam postulaverint, exaudiet ipse qui ait (Mathei, xviii): Iterum dico vobis, quia si duo ex vobis consenserint super tcrram de omni re, quantumqiie petierini fìet illis a Patre meo qui in ce- lis est. Perseverantiam vero vestram in petitione ac prosecutione ipsius felicissime unionis merito commendant qui iam quadri- genio et amplius nobiscum in ea re desudarunt, legationesque varias transmiserunt, et tandem in regionem longinquam tanti boni gratia decreverunt proficisci atque sollempniter promise- ruut. Precipue vos, serenissime Imperator et venerandissime Pa- triarcha, qui et litteras pollicitationisque vostre, bullis aurea et plumbea communitas, transmisistis. 0 benedicti labores, o felix peregrinatio, quibus, favente Deo, antiqua terminabuntur dissi- dia, et pacis gratissiraa suavitas, velut fluminis impetus letifìcat civitatem Dei universam, videlicet christianitatem, que in anti- quam resurget hoc pacto dignitatem, et erit omnium credentium cor unum et anima una; eam veluti reginam amictam varieta- tibus populorum reverebuntur et timebunt qui nunc ipsam con- culcare moliuntur, eritque in oculis christianorum pulchra ut luna, electa ut sol, et coram inimicis. Christi terribilis ut castro- rum acies ordinata. Cuius decorem admirabilem per unionem membrorum eius nostri animi prospicere desiderant, et eius rei amore ferveutissimo omnem fatigationem parvi faciunt omnem- que laborem sibi suavem existimant. Sed et ipsa que nos misit sancta S3''nodus Basiliensis non mi- nori flagratur amoris incendio, cuius et labores diligentiam in- defessos iam et oculi vestri viderunt et raanus vestre contre- ctaverunt. Hec tam dilectum suum populum grecorum, primo per episcopum Sudensem et Albertum de Crispis, sacre pagine professorem, ad mutua invitavit pacis colloquia; deinceps alios tres oratores egregios ad rectam prosecutionem deducendam transmisit; novissime vero nos presentes destinat similiter, di- cturos: Ecce iam venite, quia parata sunt omnia; ut sic invi- tacio quam prima legacio bene inchoaverat, secunda mediaverat, hoc tercia consumaret. Sic perseveravit in dilectione, ut nullis parceret impensìs vel laboribus donec videret dilectum suum, et CCCCXL PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ab ipso rogaret ea que sunt pacis et dilectionis in tantum quanto affectavit preciosam unionis margaritam, ut omnia bona sua exponere duxerit ad comparandum eam; et sumptus qui pene irapossibiles videbantur parare disposuit ut thesaurum. ipsum. uni- tatis christianorum quem in agro jcumenici Concilii abscondi- tum existimat invenire possit, et quasi omnia venditioni et pi- gnori exponere ut emat agrum illum. Sed quum. pariter cum dilecto suo bunc agrum efFodere querit:, ut pariter quesitum thesaurum inveniant et de invento gaudeant, nunc ipsum dile- ctum illa suavissima deprecacione per nos alloquitur dicens: Veni dilecte mi, egrediamur in agrum. Sed hec prò invitacione panca dieta sint. Subiungamus et de dignitate et conveniencia agri ipsius, ad quem. tanto affectu nos liec sancta synodus invitat. Ille quidem ager est, in quo expectatur Domini benedictio, qui, post dies affli- ctionis et meroris, populo suo in pace benedicet, ut sit odor.tocius populi sui sicut odor agri pieni cui benedixit Dominus. Hunc agrum esse ycumenicum Concilium prediximus, in quo perio- cundum erit habitare fratres in unum, quos'defectu ^ mutue ap- pellationis et convocacionis tanto tempore detinuit separatos. Erit autem huius agri situs in loco convenientissimo et ad res gerendas aptissimo, ad quem potentissimi principes ex Germania, Gallia, Hispania et Italia .confluere poterunt; quorum auxilia vestris beneplacitis parata reddentur ad restauracionem chri- stianitatis et liberacionem eius ab omni oppressione et calami- tate. Illic romanus Imperator, illic rex Francorum ceterique reges ac duces, cuius potencia cunctis est notissima, facili perve- nient accessu ; prelatorum. ecclesiasticorum aderit copiosa con- vencio, omnesque in latina Ecclesia comode adesse poterunt qui omnes plurimum congaudebunt videre faciem vestram; illique vobiscum et vos cum illis pariter agrum efFodient, pariter in- stabunt ut thesaurus unionis habeatur. lam quoque adventum nostrum erectis prestolantur auribus. Veni, igitur, dilecte mi, egrediamur in agrum. Veni, dilecte Imperator; veni, dilecte Pa- triarcha; veni, dilecte grecorum cetus: egrediamur in agrum, ut deinceps, ilio elaborato et ad fructus uberes perducto, simul deinceps agamus. ' Forse : defectus. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXLI Quod eodem textu, Canticorum septimo, sequitur: Commo- remur in villis, surgamus ad vineam; coramorabuntur quidem in villis et in urbibus greci pariter et latini, et fraterna iun- gentur concordia: nullum discrimen, nulla dissentio amplius comperietur in eis, et se invicem mutuo fovebunt auxilio, habi- tabuntque pariter in tempio Dei, et erunt unanimes in domo Domini cum consensu firmitatis amatores invicem lionore pre- venientes, idem per omnia sapientes, et nulla erunt in eis scis- mata, sed et mane exibunt in vineam cum diligencia ad extol- lendos mores Ecclesie atque purgandos. Pariter consurgent ut vinea electa Domini quam plantavit dextera eius : iam uvas fe- cundiores afFerat et palmitibus fructifere habundet quam san- ctitatis et pacis sepibus communitam nec aper de silva exter- minet, nec singularis ferus depascere possit. Omnes quidem pariter ad culturam vinee liuius invictis intendent animis, reflorebit religio, devocio restaurabitur, cultus divinus ampliora suscipiet incrementa. Que omnia iam diebus nostris a divina propitiatione thesauri benedicte unionis in agro ycumenici Concilii videre expectat toto cordis desiderio suum invitans dilectum, ut secum pariter egrediatur in agrum., in quo, fructus dignos pacis, unio- nis et sanctitatis aflferentes, mereantur denarium diurnum. in die extremitatis ab ilio celesti agricola suscipere, qui mittit qua- cumque bora placuerit operarios in vineam suam. Sed iam ab ilio vocati sumus ut ad ipsam vineam. transea- mus. Iam bora est nos de somno surgere ut egrediamur in agrum. Iam hyemps transiit, ymber abiit et recessit. Impedi- menta varia cessaverunt, et difficultates plurime in serenitatem, gratia Dei, reducte sunt; flores optime dispositionis ad unitatem consequendam apparuerunt in terra nostra, et vinee florentes bonarum voluntatum liic et ibi dederunt odorem. Ecce enim galee adventarunt que vos deferant, parata sunt cuncta que ex- poscit ipsa profectio, Dominus ipse Ibesus Christus in hoc nos conducit, sumptus et reliqua omnia ministrat synodus ipsa Ba- siliensis nos fixa expectat. Id superest ut quam diuturna me- ditatione proposuimus opere compleamus, mercedem laborum ab ipso pacis et unitatis amatore Ihesu Cbristo sperantes, qui est Deus, benedictus in secula seculorum. Amen. CLXV. (12 ottobre 1437). I faziosi di Basilea, dopo aver preteso di confutare la Bolla pontificia Docioris gentium del 18 settembre, dichiarano nulla la traslazione del Concilio a Ferrara, e giungono perfino alla minaccia di deporre Eugenio IV dal pontificato, ove non revochi, entro un termine per essi assegnato, la suddetta traslazione. [Acta Cono. Basii. ^ sess. xxix. — Bibìiot. Laurenz.^ Plut. xvi, Cod. 12, p, 02). Sacrosancta generalis synodus Basileensis etc. Compatiens baso sancta synodus (omissis). Hsec sancta synodus . . . declarat huiusmodi praetensam dissolu- tìonemhuius Concilii ac translationem in civitatem Ferrariensem, per dominum Eugenium papam quartum factas, cum omnibus censuris, poenis et aliis inde secutis, nullas esse penitusque irritas et inanes: mandans, obsecrans et prsecipiens eidem, ut bsec (sicut de facto processerunt) revocare habeat, et advertat ipse poenas quse dudum in Decreto huius sanctse synodi, quod incipit Quoniam frequens, etiam ante ipsius adbsesionera in sessione undecima promulgatse contra romanum Pontificem ad Concilium generale quoquo modo dissolvendum, mutandum., pro- rogandum operam. dantem, prolatfe fuerunt: ubi expresse cavetur quod si romanus Pontifex, talia agens, infra quatuor menses cum reali satisfactione non resipuerit, ex tunc a papali administratione sit ipso facto suspensus; quse quidem papalis administratio ad sacrum generale Concilium ipso iure devolvatur. Quod si poenam ipsam per duos menses post praedictos quatuor sustinuerit animo indurato, contra ipsum usque ad privationem. inclusive per Con- cilium generale procedatur. Quas quidem poenas hsec sancta sy- nodus ipsum dominum Eugenium, nisi resipuerit, decernit et declarat incursurum, iuxta terminos in prsedicto Decreto unde- cimse sessionis prsefixos: ad quarum poenarum exsecutionem., nisi resipuerit (ut preelibatum est) merito procedem.us. Insuper base sancta synodus (omissis). Datum in sessione nostra publica, in ecclesia malori Basi- leensi solemniter celebrata iv idus octobris, anno a nativitate Domini 1437. CLXVI. (18 e 23 ottobre 1437). Eugeuio IV chiama al Concilio di Ferrara frate Giovanni di Afoiitenegi'o, provinciale dei Domenicani di Lombardia , asscgnandog-li, per il suo mantenimento, parte delle rendite della Chiesa d'Albenga; sul qual proposito scrive al duca di Genova. Invita anche vari Abati e Vescovi per lo stesso oggetto. (Bibliot. Barherin.j Cod. XVI, 85, p. 350. — Cf. Justinian., Ada Conc. Flor.^ part. i, § 15). EvGENivs etc. Dilecto fìlio duci lanuensium salutem. Cura, ex nonnullis necessariis et honestis rationibus, et prse- sertim prò oecumenici Concilii celebratione quam. in civitate Ferrariensi fieri decrevimus, preesentia dilecti filii lohannis de Monte Nigro Ordinis predicatorum, Magistri in sacra pagina, provinciali Lombardise, sit plurimum opportuna ; nobilitatem tuam in Domino requirimus et hortamur, quatenus cura ipso agas, ordines et disponas, quod quantocius iter ad prsesentiara nostram veniendi arripiat. Ut vero sumptus sufficientes habeat tam veniendi quam dimorandi, volumus ut, de fructibus et pro- ventibus ecclesise Albiganensis, eidem, prò toto tempore quo Concilium ipsum duraverit, decenter provideas seu facias pro- videre. Datura. Bononise, die 18 octobris, anno VII. Magistro lohanni de Montenigro. Dilecte fili, salutem. Cura., ex nonnullis necessariis et honestis rationibus. et pra3- sertira prò oecuraenici celebratione Concilii quod in civitate Fer- rariensi iaradudum fieri decrevimus, prsesentia tua, ut credimus, sit plurimum utilis ac etiam opportuna; devotioni tucs, in vir- tute sanctse obedientise iniungimus et mandamus, tenore praBsen- tium, quatenus, visis prsesentibus, iter ad praesentiam nostram veniendi accipias. Scribimus etiam dilecto Alio, nobili viro Thomas de Campo Fregoso, duci lanuensi, quatenus tibi, prò decentibus expensis CCCCXLIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tuis, de fructibus ecclesiee Albiganensis sufficienter faciat pro- videre. Datum ut in prima. Infrascriptis scrihitur, ut conferaìit se ad civitatem Ferra- riam, ad quani Concilium, quod Basilece erat, est translatum, et ut ibi sint in festo sancii Martini, proxiìne futuri, sub data 18 octohris. Monasteriorum Abòatibus Sanctce Marice in Organo Vero- nensi, Sancii Eustachii de Nampsia, Sanctce Euphemia3 prope Civitella, Sanctce Bonce de Vidono, Sanctce Marice de la Silvia lohannis, Sanctce Marice Septensi, Saìictce Marice de Magaziano (Brixiensis dioecesis), Sancii Benedicti de Leno (idem), Sancii Petri in Monte (idem), Sancii Nicolai de Yezano (idem), Sancii Sepulcri de Astino (Pergamensis dioecesis), de Sinuago Hiero- nymo, de Piro. Similiie'r, 23 die ociobris, episcopis Aretino, Narnensi, In- ieymmnensi, Spoletano, lanuensi, Amelmensi, Esculanensi, Seno- galiensi, Paventino, Forolivensi, Bertonoriensi, Sarsinatensi, Fe- retrano. CLXVII. (25 ottobre 1439; L'imperatore di Costantinopoli annunzia alla maggioranza illegale dei Padri di Ba- silea d'aver ricevuto le lettere e udito gli ambasciatori da essi spediti; ma poiché non furono mantenute dai Padri suddetti le fatte promesse, i greci alla loro volta sono sciolti da qualunque impegno. Pertanto gli orientali si recheranno in Occidente, dove gli chiama il Sommo Pontefice. Vogliano i Padri del Concilio fare ogni sforzo affinchè le cose volgano a buon termine, come già un di furon per essi bene avviate. [Bibliot. Laurenz.^ Plut. xvi, Cod. 11, p. 14). Johannes, in Christo fidelis imperator et moderator roma- norum, Paleologus seraper augustus, sacrosancto generali Con- cilio Basiliensi salutem in Domino. Vestre galee cum vestris ambasiatoribus ad duas * venerunt, qui nobis litteras vestras presentarunt, ex quarum tenore et eorum. relationibus significarunt adimplesse que eis per vos exti- terimt commissa. Ad qae breviter respondemus, quod, si per vos fuissent prò parte vestra adimpleta que scripta fuerunt et conventa inter nos et vos tempore debito, et nos ex parte nostra fecisseraus et adimplevissemus que nobis incumbebant, sine aliqua exce- ptione. Et quia confldimus in Deo, quod non solum nunc, qui frigore (?) haberaus, (?) cum Sanctitate Vestra, qui estis persone gravissime et graves, (?) et de tali sancto proposito, sed etiam cum minimis personis, et de quacumque re agere haberemus, semper observaremus omnia que simplici verbo promisissemus. Sed quia res non fuit per vos expedita et completa tempore debito, et in aliis quamplurimis non observatum ex parte vestra, ideo et nos facimus quod et nunc fecimus, et accedinius ad partes occiden- tales propter ipsum bonum quod a principio proposuimus, si Deus velit, prò unitate et prò bono Ecclesie Dei et bono omnium chrì- stianorum ; et in nullo cessabimus seu defìciemus prò consuma- tione istius sanctissimi operis. Propterea rogamus quantum possumus, ut et Sanctitas Vestra ' Forse : nos. CCCCXLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA provideat circa hanc rem tam sanctam et magnam et animarum salutem respicientem. Et tunc, huius gratia, erunt vobis merita a Dee ; et ab hominibus laudes. Si aiitem hec res sanata impe- diatur propter aliquod humanum, tunc maxima incommoda in- fallanter evenient toti Christian itati, et, quod peius est, nulla spes relinquetur ut in futurum fieri possit aliquo modo. Iterum rogantes Sanctitatem. Vestram ut circa hanc rem opportune co- gitetur, ut omnes vires vestras ad presens interponatis ut hec res sancta ad finem, omnibus postpositis impedimentis, perdu- catur, sicut et in principio fecistis. Datum in urbe nostra Constantinopolitanensi 1437, die 25 octobris, etc. CLXVIII. (20 dicembre 1437). Coramoventissinio invito alla pace indirizzato dal cardinal Cesarini ai Basileesi, e letto, a sua istanza, nella Congregazione di questo giorno. Il Sommo Pontefice, bramoso sopra ogni cosa dell'unione nella Chiesa di Cristo, elegge giudice ed arbitro delle contro- versie coi suddetti l'imperatore Sigismondo, la cui rettitudine d'animo e l'affezione verso il Concilio di Basilea è nota a tutti. Vogliano dunque i congregati accettare questa via di conciliazione, e non si rendano colpevoli d'un rifiuto che nessun argomento riuscirebbe a giustificare. Il Cesarini annunzia esser suo divisamente di andare incontro ai greci per soddisfare al proprio ufficio. (Sacr. Cono. nov. et ampi, coli., tom. xxix, col. 1258. — Bibliol. Laurenz., Cod Stroz. 33, e. 189?) '. Diu ac ssepe, reverendissimi patres, et scriptis et verbis re- verendissiraus dominus cardinalis Sancii Petri et ego magna cura humilitate, ego etiam ipso absente, nonnumquam vestras pa- ternitates supplices deprecati suraus, ut, ad ea quse pacis sunt et concordise vos defiectentes, cogitaretis in pace et unitate ea sancta opera consummare, ob quse hoc in loco convenisse toti mundo professi estis. Multa quidem. honesta et rationabilia concordile media obtulimus, quse, si accepta extitissent, cura, magna gloria et honore vestro, cum summa denique totius christiani populi Isetitia essemus consumationi ipsorum sanctorum operum vici- nioTes. Sed usque nunc permisit Dominus maiores in dies oriri agitationes, ut forsitan, intuentes imminens ac proximum minse nostrse periculum, ad ipsam pacem, necessitate nos instruente, tandem libentius flecteremur. Decrevi ergo nonnunquam, cum toties apud vos incassum de concordia verbum. fecerim, mihi ipsi silentium indicere, ne forte, vel imprudentia vel peccatis meis obsistentibus, dum persuadere aut profìcere loquendo enitor, dis- suaderem atque obicerem magis. Sed profecto ardens ad fìdem Christi et Ecciesise pacem caritas non patitur in me diuturnum fore silentium; vim mihi quamdam infert ut importunus fiam, ' Questa esortazione è attribuita per errore dal Mansi al cardinale Giordano Orsini, vescovo di Sabina. La causa dell'equivoco sta nella lezione del Codice da esso adoperato che attribuisce il discorso al cardinale Sabinensij mentre dovrebbe dire : Sanctce Sabince. Il primo è l'Orsini, vescovo di Sabina; l'altro il Cesarini, cardinale del titolo di Santa Sabina Nel Codice Laurenziano si legge appunto ; Exhortatio cardinalis Sancle Sabine, CCCCXLVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA et iterum atque iterum preces atque monitiones repetam, nihil- que in tanto discrimine relinquam intentatum., hoc prsssertim tem- pore, cum talis se occasio praebeat, quam, si bene consideremus, caritatis Christi memores facile ad pacem ipsam inclinabimur. Ecce proxime ex Constantinopoli nunciatum. est, dominos imperatorem grsecorum ac patriarcbam. Constantinopolitanum ad navigium se accingere, et infra paucos dies descendere in ve- netorum portum. Veniunt, ut fide digni referunt, optimum ad unionem habentes animum, et ita dispositi ut admodum verisi- mile sit, sine unione cum Ecclesia ^ostra in patriam non re- cessuros. Opus istud quam sanctum sit ac Deo gratum et Ec- clesise utile, vos ipsos interrogo, qui vestris Indulgentiarum litteris totum orbem. excitantes bis verbis utimini: « Nos ani- » madvertentes qxiantus Dei honor et profectus Ecclesi93, quanta » exaltatio fìdei orthodoxse, quantum incrementum nominis chri- » stiani, quot millium animarum. salus, quantaque utilitas et » innumerabilia bona populo christiano bine forent proventura; » non solum impensas, sed et personas proprias fore exponen- » das dignum iudicavimus. » Quid item in Decreto primo cum grsecis convento ex visceribus pietatis locuti sitis audire non pigeat; non enira aliena, sed vostra dumtaxat verba, in quibus tunc omnes gloriabamur, repeto. Hsec illa sunt: « Quid enim » Ecclesise catholicse felicius gloriosiusque contingere unquam » potest, quam. quod tot orientales populi, qui numero hominum » ab iis qui nostrse fìdei sunt non multum. distare videntur, » in eadem. nobiscum, fìdei unitate coniungantur ? Quid utilius » ac fructuosius ab exordio nascentis Ecclesise populus chri- » stianus vidit vel audivit, quam quod diuturnum. pernicio- » sumque schisma penitus extirpetur? linde et aliam reipublicae » christianae, Deo propitio, utilitatem accrescere confìdimus. Ex » hac enim. unione, cum facta fuerit, plurimos ex nefanda Ma- » cometi secta ad fìdem. catholicam converti sperandum est. » Quid igitur, prò tam piis ac salutaribus rebus, per christifì- » deles tentandum faciendumque non esset? Quis cathoHcus, prò » tanto nominis christiani et orthodoxse fìdei incremento, non » modo caducam huius mundi substantiam., sed et corpus et » animam. exponere non deberet? » Hsec verba vestra sunt cum tanto caritatis igne eo tempore promulgata. His ergo verbis vestris vos ipsos reconvénio, patres ac fratres, si ex corde illa DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXLIX dicebatis, si in veritate et propter Christum, non autem ad humanam gloriam talia loquebamini. Ecce nunc cura eodem fervore illa ipsa magnifica et gloriosa verba exequamini, et per rei evidentiam ostendite illa ex animo processisse. Rem ipsam, quam sermonibus commendastis, implete iam ; immo, quam miro favore piissimus Deus usque fere ad ostium executionis conduxit, non reiiciatis. Illum ardorem. ac vehementiam spiritus, quibus hsec incepistis, nunc in executione deposco : illam exultationem ; illas gratiarum actiones, et Isetitise canticum quod cecinistis : Te Deum laudamus; illum carapanarum amoenum sonitum, cum dorainus Henricus Henger, orator vester, de Constantinopoli re- verteretur; illam denique menstruam proeessionem prò felici huius rei exitu indictam : haec omnia nunc in ipso executionis tempore vobis, patres, commemoro et auribus vestris inculco. En audivit Dominus preces vestras; iam grseci in portu sunt vel appropinquant, iamiam in manibus nostris est orientalis Ecclesise tamdiu desiderata unio. Quid differtis? Quid occasionem, nescio quam, aliqui quserunt ? Cur quosdam ex vobis iam video tristes? Memineritis, quseso, suavium verborum illorum, quse in prooemio Decreti Indulgentiarum cum tanta pronuntiastis caritate, vi- delicet : « Vox illa iucunditatis et Isetitise olìm de cselo » lapsa, eadem nunc, per os huius sanctse synodi auribus po- » puli christiani insonans, clamat: Consolammi, consolamini, » popule meus.... Ecce, popule Dei, adest tibi annus iubilseus...., » annus generalis unionis Ecclesise. » Consolationem et iubi- Iseum, quse aliis prsenuntiabatis, nunc in vobis ipsis suscipite, et ita, ut consummationi, quse nunc est in foribus, non impe- dimento sed adiumento sitis. Agricola, etsi per integrum annura in excolendo praedio pervigil sit, in messe tamen vigilantius et laboriosius desudat ut segetem metat messemque in horreo re- condat. Quid multis opus est, ut me defatigem exhortatione *? Verba illa vestra tanto flagrant ardore caritatis, tantamque desi- dera flammam prseseferunt et usque adeo ignita sunt, ut, nisi corda nobis in lapides mutata sint aut letargum patiamur, exci- temur et ad ipsam executionem sine mora accingamur necesse est. Scriptum est, reverendissimi patres: Servus sciens vohm- tateni domini sui, et non faciens illam, vapulabit midtis pla- Nell' edizione : <^ Quid luuliis opus est, ne detatigem vos frustra ì » VOL. I. ali CCCCL PARTE PRIMA - Si 21» NE SECONDA gis. Volimtas Domini haec est, ut bonus pastor animam suam. ponat prò ovibus suis; et sicut ipse prò nobis animam suam posLiit, ita et nos prò fratribus nostris ponere debemus. Immo et voluntatem Domini hanc esse, ipse Dominus insinuat, ut no- naginta novem oves, propter unam solam, bonus relinquat pa- stor, et illam ubique ' perquirat usquequo repertam ad ovile super humeros reducat. Quod si prò unius oviculse salute tanta bono pastori cura est; quid, si, ex centum ovibus, quadraginta aut quinquaginta quserendae essent? quanto tunc diligentius, relieti s caeteris, illas investigaret? Quantse vero regiones ac pro- vincise, non dicam urbes aut oppida, orientalium. partium diu ab Ecclesia nostra divisa manserunt, vos ipsi testimonium su- pra perhibuistis, dum inter nos et eos parvam numeri asseri- tis differentiam. Ecce clementissimus Deus quod votis et ora- tionibus postulavimus iam ad nostram conducit domum; nam ipsi grseci et maiores eorum ^ nostrum mare navigantes, nobis appropinquant. Procedamus igitur alacriter ipsis obviam. Scitis quod pater ille, dum fìlium suum iuniorem redeuntem a longe prospexisset, non expectavit ut usque ad se pergeret, sed oc- currit, et, cadens super coUum eius, osculatus est eum. Et nos, prò tanta fratrum nostrorum multitudine ad nos venientium, et si aliter fieri non potest, etiam bine surgamus et occurramus illis, eos iucundis osculis et amplexibus suscipientes. Et sicut pa- ter hic, quem memoravi, vere piissimus Christi nostri personam gerens, propter rancorem maioris fratris susceptionem fìlli non dimisit, ita et nos, si forte cum aliqua persona, quacumque ex causa, discordiam habeamus, hsec ad susceptionem fratrum no- strorum nullum nobis afferat impedimentum; immo etquemadmo- dum ille minorem fìlium suscepit maioremque placavit; ita et nos uno eodemque tempore, propter Christum. et Ecclesiam, grate occurramus grsecis tam procul venientibus, et alios nostros pa- cificemus, concordemus, consolemur, ut simul omnes in eadem Ecclesipe domo vitulum saginatum. epulemur cum symphonia et Isetitia. Quod si propter nostras domesticas discordias, reverendissimi patres, tantum bonum, quo fere maius cogitari nequit, dissipari ' Neir.'.llz'irìiié: Si et illam sótfW piM'quiflt. » "'' Neir eilizione : « nam quod niaiorfs nostri et nos tamdiu expetwìmnSj nostrum ma- le etc. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLI (quod Deus avertat) contigerit, qualis, quseso, erit totius Eccle- sise luctus, quanta desolatio christianitatis, quanta exultatio turcorum et infidelium, qualis infamia apud homines, et quse apud Deum nobis manebit condemnatio? Si scandalizanti unum de pusillis Ecclesise comminatur Dominus expedire ut mola asi- naria suspendatur ad collum suum et demergatur in profundum; quid putandum est fiet nobis, si tot milia scandalizeraus fratrum, nobiscum uniri quaerentium? quid item, si scandalizeraus uni- versum populum christianum, quem. paulo ante prsedicationibus, sermonibus, Indulgentiis ad cooperandum buie sanctse unioni invitabamus et ad laetitiam provocabamus, dicentes : Consolamini, consolamini, popule meus? Sed dicet aliquis: Veniant, veniant Basileam, Avenionem vel Sabaudiam ; alioquin impediamus potius, quominus alibi fiat eo- rum reductio. — 0 perditum et desperatum hominem, qui talia non modo dixerit sed vel leviter cogitaverit! Potestne in mentem cuiuspiam christiani cadere execrabile verbum hoc? Anne bonum se arbitrabitur christianum, qui tot gentium. et populorum unio- nem fieri nolit, nisi in certo fiat loco? Numquid pastor ille evangelicus, qui nonaginta novera reliquit oves, dixit : nolo illam ovem centesimam nisi in hoc vel in ilio loco perquirere, et, nisi eam ibi reperiero, alibi non quserara? Num mulier illa, qu£8 dragmam perdidit, quserens ipsam, contenta fuit tantum in uno domus angulo? nonne accendit lucernam, et totam evertit domum ? Sed quid tu, quicumque es, dices ad ista verba memorati Decreti primo conventi cura groecis, videlicet: «Deputati sacri Concilii, » cognoscentes sanctara et perfectam ipsius Concilii intentionem, » quse est ut prò honore Dei et profectu fidei catholicse nullis » parcatur laboribus et expensis, iudicarunt non expedire, ut, » propter locum dumtaxat, tantum, bonum. negligeretur ? » Fiat, concedo, omnis diligentia, et veniant quocumque optatis; sed, si obtineri nequeat, quseramus eos in fines mundi si necesse est: in quo enim loco et in qua re sanctius atque utilius laborare ac peregrinar! possimus. Neque apostoli Ethiopiam, Indiam aut extrema expaverunt penetrare occidentis et orientis ut animas Christo lucrifacerent, qui fit ipsn .' de rrelo descendit, peregri- natus in terris et formam servi accipiens, usque ad mortem ' Neil' l'i-lizioiif : " Quia Chrislus de cfelo eie. » CCCCLII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA crucis progressus est ut nos salvos faceret. Et quamquam ad hoc, quod de loco dicitur, multa tam per grsecos quam alios dici possent quse ssepenumero hic audita sunt, in quibus interdum. publica disputatio oblata est, et nunc, si expediret, offerretur; nihilominus, quia verborum contentiones animos plerumque ir- ritant, id consultius prsetereuntes, solum de pace et concordia fraterna colloquamur. Obiiciet forte alter : Cur versus eos transilimus ^ cum in no- stras non ascenderint galeas? — Quid, quseso, vocabula ista: nostrum et vestrum, in medium afferuntur? Nonne galese Summi Pontifìcis, galese Ecclesiae sunt? Si Ecclesise, cur non nostrse? Prseterea, quis hominum filium habens apud hostes captivum., si, ad eum redimendum ac reducendum, pecunias et equum mittat, et ille alienis pecuniis redimatur alienoque equo revehatur ad pa- trem, num desideratum ac diu qusesitum filium bonus repudiabit pater, quem alienis pecuniis alienoque equo postliminio ^ reductum. videt ? Intellexistis, patres, quot bona et promovere et impedire fa- cile potestis. Caveamus, ne supra memoratse sententise divinas rei simus, dicentis : Servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens illam, vapulàbit muliis plagis. Sed, quantum datur intelligi, haec greecorum unio ex dissidio inter Summum Pontifìcem et nos ^ suscitato impediri potest. Co- gitemus etiam quomodo et hoc sedare valeamus, ut simul con- servemus unitatem Ecclesise nostree, et unionem perficiamus Ecclesife orientalis. Est, ut scitis, Dei voluntas maxima ac prsecipua, ut super omnia caritatem pacemque et unitatem homines inter se custo- diant, ita quidem, ut nec orationes nec eleemosinse Deo gratse sint illorum, qui adversus fratres aliquid rancoris habent et eis non reconciliantur. Possum., si volo, gesta, dieta ac litteras vestras ubique diffusas ad huius pacis persuasionem adducere. Vos professi estis, prò pace populi christiani huc convenisse, et, cum aliquos principes inter se audistis dissidentes, aut epistolis aut nunciis monuistis ad pacem, utentes verbis Domini, quse- cumque dixit de pace et unitate, suadentes rationibus et exemplis * Nell'edizione i pròceàamuéi ' Nell'edizione; post captivitaienij in luogo di postliminio. * Nell'edizione : vos. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLIII quot bona ex pace, quot vero ex discordia proveniunt mala. Hoc ipsum ergo sentite in vobis, quod in aliis, ne vobis dicatur: Medìce , cura teipsimi, et illud: Qui vides in fratris oculo festucam, in tuo cur non vides trabem? Neque enim gentes ccstimabunt nos ' recto animo, quura magis ad inanem gloriam ca- ptandosque hominum favores qusesisse inter extraneos pacem ; quandoquidem quse est inter nos atque inter caput et membra discordiam non extinguimus, nec extinguere laboramus aut co- gitamus. Seminavit antiquus ille dolosus Sathan inter Summum Pontifìcem et vos qusedam incentiva dissidii, qua3 usque adeo processerunt, ut vos quidem centra ipsum, ipse nonnulla con- tra vos feceritis ac fecerit. Hsec etsi gravia sint, quia tamen recentia, facile cum honore vestro adliuc occurri potest. Quod si amplius differatur, frustra providebitur, sed in perniciem totius Ecclesise et ruinam cleri, cum perpetuo omnium qui hic fuerunt dedecore convertetur. Illa proinde, ob quse Concilium convocatum est, tria sancta opera infecta omnino dimittentur. Sed, 0 utinam in hoc insisteret infelicitatis nostrae finis, ut illa tantum infecta remanerent, et alia multo deteriora non suc- cederent! Nara. multo optabilius foret non inchoasse Concilium prò extirpandis erroribus, discordiis ac deformitatibus, si hsec eadem longe malora ac periculosiora in dies ex dissidio nostro evenire, non tam verisimiliter quam veraciter ante oculos videa- mus. Quot gentes spe sua defraudabuntur, si quod ad salutem Ecclesise incoeptura est, in perniciem videant consummari; et unde iucunditatem expectabant, suscipiant tristitiam et luctum ! Si dissidium hoc, inter nos " et Papam, diutius perseveret, et hinc inde bellum, sicut initia demonstrant, indici oporteat; putatis grse- corum errores aboleri posse? quot inter nostros catholicos schis- mata et errores pullulabunt! Satis verendum est, ne tanta postea succrescat dissentio, ut alter alterum vicissim appellet heereticum. Quam durum et lacrimabile est ista cogitare, si ad illud cala- mitosum perveniamus tempus in quo unus dicat, hic esse Eccle- siam, alius illic. Non raeretur hsec a nobis Ecclesia, quse nos educavit et magnificavit, ut eam, quam infìdeles ad angulum redegerunt terrse, nos fìdeles coarctemus ad punctum, et quam in pace et unitate reperimus, divisam discordemque relinqua- ' Neil' edizione : vos. ' Nf ir edizione : cos. CCCCLIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA mus. Per hoc quoque ecclesiasticura dissidium pacem, si qua modo est, in populo christiano violari necesse erit. Bella enim Inter multos principes non solum dimittemus inextincta, sed eos qui in pace iam sunt ad dissidia commovebimus. Inito enim in Ecclesia infelici scMsmate, continuo inter laicos orietur discordia civilis, domestica et intestina. Et si soli ecclesiastici inter se belliim gererent, reliquis fidelibus in pace quiescentibus, tolera- bilius quidem videri posset; sed, proh dolor! vix erit provincia aut civitas, in qua et ipsi sseculares diversimode propter nostras dissensiones dissidentes mutuis blasphemiis ac maledictis se in- vicera non dilaniant; et cum nos bine inde tueri quidem partem suam voluerimus, alter in alterum. sseculare invocabit brachiura prsssidiumque. Unde metuendum est, ne clerici a clericis vicissim in direptionem tradantur et prsedam, ipsique belli auctores primi bellorum primitias ferant; et qui aliquando per Concilium co- gitavimus de recuperanda ecclesiastica libertate, in pharaonicam a nobis ipsis forte dabimur servitutem.. Hoc (quod Deus avertat) si experiemur, qui iam in Conciliis gloriamur, a nomine postea horrebimus Concilii cum dolore et poenitentia *. Quid tandem de tertio professionis nostree articulo, de refor- matione loquor, ac bonis moribus reintegrandis sperandum est? Quomodo enim. in bello corrupti mores emendar! valent, qui in pace corriguntur vix ac difRculter, imo virtutes omnes, quas generat pax, discordia ipsa corrumpit? Divisa enim republica, perire penitus ac collabi inspicimus omnem. legum reverentiam morum- que disciplinam.. Cernere est modo omnia scelesta, deforróia, obscoena ac vitiorum monstra, quse usque nunc latuerunt, pro- rumpere audacius in publicum audebunt, sine verecundia ulla facinora patrare omnia. Quis audebit flagitiosum aliquem corri- gere, quem metuat ad partem aliam. fieri transfugam ? Ambitiosi et seditiosi tunc terram possidebunt ^; nara, si qui pauci tunc reperirentur boni, a tot malis abhorrentes fugient et delitescent, et solis improbis aula patebit. Quid ex bis omnibus dicet mun- dus? Hoccine est illud: Consolamini, consolamini, popule meuSj quod annunciabas nobis, o Basileense Concilium? ista estne illa duplex Isetitia, et ille annus iubilceus, et annus generalis unio- nis Ecclesias? Omnia hsec in contrarium vertet, et dicet: Immo ' Nell'edizione: « Et mcerore. » 'Nell'edizione: tunc omnia ijosmlenl. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLV contristari, et iterimi contristari oportet, nam duplicem habemus moerorem prò unione graecorum perdita, et nostra disrupta. Iste non iubil^us sed luctnosus est annus, non generalis unionis sed divisionis. Et invitabas me, dicet Ecclesia, ut, depositis lugubri- bus, sumerem indumenta Isetitioe? Immo prò iis innumeris quse video raalis, multoque peius lugubriora accipere oportebit. Ecce (luales ex hoc dissidio carpemus fructus! Panca dixi, et quia de audito ' et de futuro levia videntur, et multis ^ forte non credibilia, non aliter diceraus, si (quod Deus avortat) experiri contingat. Utinam sim falsus vates! Audio sa- pientes idipsum dicere et timere: quod, si schisma fiat (quod Deus prò sua pietate avertat) reliquis schismatibus quse hactenus passa est Ecclesia hoc longe futurum videtur perniciosius. Nemo dicat: nunquara talia permittet Deus, et Deus inquit: cogito cogitationes pacis et non afflictionis. Si prosperar! volumus, eadem quse Deus et nos cogitemus, nam qui nolunt henedictionem, prolungabitur ab eis. Sed dicunt: Faciamus debìtum nostrum; Deus non derelinquet nos. — Sed debitum est reconciliari prius fratri suo; alioquin non est acceptum Deo quod putas bonum facere nisi quoque con- sulte et mature prsevisa fuerint omnia quse accidere possunt et solent, tentare est Deum, magis quam confidere. Sed dicet: Si fiat schisma et alius Pontifex, convocabitur aliud Concilium, et ibi remedium dabitur iuxta Frequens Decre- tum. — Bona circumspectio! Percutiamur et vulneremur iuvicera; et postea ibimus ad medicum.. Quid, si pereat vulneratus ante- quam veniat medicus? Quid, si, postquam. venerit, plaga facta fuerit incurabilis? Quomodo consulte ex ea re speratur reme- dium, ex quo facta est Isesio? Cur non nunc idipsum dicimus ac facimus, quod in illud differimus tempus? Dicunt quidam: Per nos non remanet pax. — Si sic; agamus ergo, ut inquit apostolus, pacem cum omnibus quantum in no- bis est habentem ; nisi vero omnia pacis media per nos aut alios oblata, quje speciem habeant honestatis, experiamur, videri non possumus quantum in nobis est facere. Sed si alius obiicit : Patieraurne violari decreta nostra, con- temni auctoritatem. Concilii, continuari abusus, infringi senten- ' Meir edizione : dp incerto. • ■ _\'tìir edizione : multa. CCCCLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ' tias hic latas, vexari supposita Concilii, non servari pollicitationes in adhaesione Summi Pontifìcis factas, et multa huiusmodi? — Si, reverendissimi patres, per hos qui incepti sunt processus iis omnibus provideretur, esset forsitan tolerandum; sed, quemad- modum supra dictum est, si hsec omnia per dissidium Ecclesise non emendentur sed deteriora fìant, exigit prudentia ut illud adhibeamus remedium, per quod, si hsec quse cupiraus assequi in pace valeamus, quid nos pugnare et aliis dare pugnse cau- sam? quid nos et totam Ecclesiam. tantis subiicere periculis opus est? Sed dicit alter : Ergo nunquam fiet reformatio, nunquam fiet iustitia ; semper enim similis obiicietur schismatis metus. — Sed dico, distinguenda esse tempora, et omnia cum prudentia et mo- deramine facienda, ne quod fìt ad tollendum malum, aliud in- ducat maius. Canonum. enim ac doctorum una est sententia, et ratio naturalis id suadet: Ubi timor est schismatis, ubi maiora timentur scandala, a correctione et executione iustitiee abstinen- dum. Quid autem ad hsec dicat Summus Pontifex, ssepe audistis; qualiter, prò pace et caritate nobiscura ' habenda, destinaverit huc duos reverendissimos dominos, cardinales legatos Sanctae Crucis et Sancti Petri. Quantae integritatis et sanctimonise li sint, orbis noscit totus; per hos ait obtulisse observantiam de- cretorumque electionibus, et aliis, de quibus tunc agebatur. Po- tissime petebat ut quae prò necessaria sedis apostolicse alia- rumque sedium sustentatione synodus pollicita fuerat et asqui- tati consentanea erant, per nos implerentur. Alia etiam omnia per eosdem obtulisse dicit, quse honori utilitatique huius Con- cilii et suppositorum eius conducerent, et presertim omnem substantiam et facultatem Ecclesise romanae exponere ut nego- tium grsecorum iuxta promissionem nostram feliciter consummari posset. His adiicit, quoad reformationem, per suas litteras nos aliquando hortatus fuerit, primumque se esse qui, in quibus necessarium est, reformari cupiat, omnesque auferri abusus, sal- vis rectis et licitis usibus ^ a Sanctis Patribus traditis et obser- vatis, salva etiam sedis apostolicse auctoritate, quam dolet nimium hic contemni. Conqueritur etiam quod ea quse Summi Pontifì- ' \ell' edizione : l'obiscum. ' * ' Neil' l'ili^ione : regulis. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLVII ces soli exercere solebant, immo quse, defunctis Pontificibus, Con- cilia non tangebant sed reservabant successoribus, hic passim etsine delectu \ tamquam auntoritas papalis in Ecclesia non esset, expediuntur. Et, quantum ad observantiam decretorum nostrorum attinet, asserii nusquam minus quam hic, ubi facta sunt, ipsa decreta servari, neque in aliquo loco ita ssepe violari, sicut in propria officina. Quod autem nos dicimus de sententiis nostris, ibidem dicit ipse et amplius de sententiis in curia legitime la- tis, quse hic passim in dubio refricantur ^; idipsum, quod de violatione promissionis in adhaesione factee conquerimur, con- queritur et ipse de non servatis promissionibus quibusdam synodalibus sibi factis. Quid multa? Et nos de ipso, et ipse de nobis vicissim graves agimus querelas, et quidquid nos in eo culpamus ac redarguimus, idem in nos ipse retorquet. Et si haec per epistolas, tractatus, libellos ^ allegationes disce- ptanda sunt, et nobis et ipsi non deerit advocatorum, oratorum et declamatorum copia, qui, prò facilitate ingenii, possint se invicem confutare et audientibus multa suadere. Quid aliud ergo agimus, nisi, dum quilibet partem suam tueri conatur, aliam turpiter denigrai, dehonesiai et decolorai : et sic hinc inde verenda nos- tra * (falsane an vera, Deus scit) in derisum et subsannationem detegimus, et nos ioti mundo facimus coniemptibiles. Et iam istis concertationibus ad hoc ventum est, quod gladium e vagina utraque pars eduxit. Non superest nisi ut vibretur^ et infliga- iur vulnus, quod, ut videro est, non manus, non pedes, sed primo ictu ipsum transfìgat cor. Vse nobis, vae sibi, si ad tan- tam prolabamur dementiam! Vse clero, vse Ecclesiae, si gladium mox in vaginam, iuxta sententiam Salvatoris, non reponimus! Cur ergo ante illaia vulnera, o magistri et prsecepiores Ec- clesise, 0 persuasores pacis in populo christiano, de pace non cogitamus, quandoquidem iis poenalibus et diffamatoriis proces- sibus non ad intentum reformationis, non ad conservationem auctoritatis seu decretorum Concilii, sed palam ad excidium de- venitur Ecclesise? Usque nunc, zelo caritatis accensus, vestras reverendissimas paternitaies ad pacem cum Summo Pontifice exhortatus fui, ex ' Nell'edizione: « Et libere. » ' Neil' edizione: In dubiitm referre conantur. ' Neil' edizione in luogo di lihelloSj si legge : orationes. 'Nell'edizione, in luogo di verenda nostra^ si legge: crimina.. CCCCLVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA qua salus pendet Ecclesise ; hsec eadem erga ipsum Summum Pontiflcem dieta esse intelligo. Utrique enìm incurabit pacem cogi- tare ac quserere, et tam ipse quam vos apud Deum. et homines, cum venia utriusque dixerim, rei eritis, si pacem recusetis. Video, si vultis Dei muuera ', viam facillimam., iara forte apertam, qua invicem pacem. habere, grsecos unire, et reliqua perfìcere sancta opera, et totam. demum christianitatem consolari poteritis. Pridem serenissimus dominus imperator Romanorum suis nunciavit ora- toribus, Sum.mum Pontiflcem omnium, controversiarum, quas cum vestris paternitatibus habet, velie Suam imperialem Maiestatem iudicem. et arbitrum facere. Si paternitates vestrse idipsum agere decreverint, sicut certe tenentur, pax dici potest iam facta. Quod si Summus Pontifex id egit, vos ^ multo magis id facere debere existimat unusquisque. Si probatio amoris exhibitio est operis, proculdubio plurima dedit ipse dominus imperator suse affectio- nis in nos ^ iamdiu testimonia. Scimus omnes quanta fecerit, quot- que se submiserit laboribus ac periculis, ut nos protegeret, Con- cilium fundaret, stabiliret et augeret; nemo mortalium est, cui seque ut sibi honor ac profectus noster * sit cordi. Et cum hsec omnia propter reformationem facere dicatis, nuUus est, tam prae- sens quam absens, qui litteris ac nunciis nos magis quam ille sollicitaverit ad reformationem. ^ Quid autem non quasi homo, sed velut angelus Domini egerit prò extinguendo ilio inveterato schismate, quod tandem, opera potentissim.8e suse constantise, deletum est, plerique nostrum eo tempore viderunt, ac totus mundus cura, summa l?etitia et eius laude admirans commemo- rat. Cum ergo tam nobis affectum propitium.que ac favorabilem. dederit vobis Deus principem, sine longiori deliberatione, uno ore unoque animo, ipsum in arbitrum. et decisorem. harum pestife- rarum. litium acclamemus. Quod nisi fecerimus, per nos negle- cta esse Ecclesiae pax iudicabitur, et nobis tota adscribetur culpa. Agite igitur, o patres, ne cunctemini amplecti cum gratiarum actione munus hoc, quod divina miseratio in hac rerum turbu- lentia largiri dignata est. Et quamquam expeditior via ista sit, nihilominus, more pe- ' Neil' edizione: « Video atUem viam etc. » " Neir edizione: nos. 'Nell'edizione: vos. ' Nell'edizione: '< Ac decus nostrum sit etc. » '' Neil' edizione ; « A.d pacem. >.- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLIX riti medici qui uni morbo plures providet medicinas, aperiatur et alia; multi enim fortasse audire prius cuperent pacis condi- tiones. Monitoriura vestrum gravat Papam, Papse translatio tur- bat vos; translationem didt ipse fecisse propter monitorium, vos autem. monitorium propter non observantiara decretorum. Tollantur pariter monitorium ac translatio, et Summus Ponti- fex certifìcet nos modis conyenientibus de observandis decretis, quse talia fìant ut simul reformationi et honori sedis apostoli- cse provideant. Ecce cum pace et honore vestro habebitis quod optatis: quod quidem per contentiones posset consequi num- quam. Et cum per hunc modum nostro desiderio satisfìeri videa- mur; cur nos et Ecclesiam tanto tempore subiicimus discrimini? Et quum grseci iam sint in foribus, ne tam divinum periclite- tur opus, mox pergant ad portum aliqui prsestantiores ex no- bis, qui ipsis grsecis omni conatu suadeant ut hoc \ vel Avi- nionem aut Sabaudiam proficiscantur, fìatque in hoc exacta et extrema diligentia. Si obtineri potest, in nomine Domini conten- temur omnes, et illuc accedamus; si vero, adhibita omni cura, fieri nequeat, cum eis de aliquo loco disponatur, nobis bene ® tuto, et accommodo graecis ac Summo Pontifici. Sine grsecis enim ipsorum unio fieri non potest '; ipsi autem prsesentiam Papse in Concilio ilio omnino exposcunt: quse quidem multis ex causis opportuna valde est et quodammodo necessaria. Et ex nunc, et praesertim. in ipso Concilio oecumenico, omnium prse- teritarum dissentionum obliti, cum caritate et unanimitate prò unione orientalis Ecclesise et morum reformatione totis inten- damus viribus. Interim vero, dum ista peraguntur, quiescant hinc inde processus et agitationes ; expensse autem, hactenus fa- ctse prò negotiis grsecorum, in omnem eventum iis qui eas fe- cerunt restituantur omnes. Ecce, reverendissimi patres, cum. summa gloria vostra uni- tatem Ecclesise nostrse conservare et unionem orientalium popu- lorum, opus quoque sanctus reformationis, quod usque adeo desi- derare dicimus, perficere in manu vestra est. Pro Deo ergo, cum. intentum nostrum piene ac quiete assequi possimus, Ecclesise si- m.ul ac nobis pacem. demus, ipsamque et pariter nos consolemur, Leggi : h^ir-. Nell'edizione: •< Nobis (amen tuto. » Nell'edizione: « Cum graecis enim shic ijiso unio fieri non potest. » CCCCLX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA sicut polliciti sumus, ubique prsedicantes : Consolamini, consoia- mini, popule meus. Totus vero populus christianus, qui ex ista sola dissidii suspicione contristatur et moeret, ex hac nostra concordia consolabitur et exultabit, et nos tamquam patres et angelos Dei venerabitur, et dignis laudum. extollet prseconiis. Obsecro igitur, omni quanta possum humilitate, obtestorque ve- strum quemlibet per illud terribi]e tribunal Christi et per illuni horribilem. iudicii diem quo, velimus nolimus, omnium cogitatio- num et actionum nostrarura rationem reddemus; perque ipsum redemptorem nostrum Dominum lesum Christum, supplex exoro, qui, veniens in mundum, pacem annuntiavit; conversans in mundo, pacem. prsedicavit; transiens ex mundo, pacem reli- quit ; resurgens a mundo, paoo vohis dicebat discipulis ; cuiusque omnis actio et doctrina pacem et caritatem redolet; per ipsum, inquam, mediatorem Dei et hominum, Christum, qui, sanguine suo pretioso, mundum divinse iustitiae reconcilians, pacem. fecit inter Deum et hominem; cum internis lacrymis supplico, ut me- dia hsec pacis, honesta quidem et rationabilia et vestris satisfa- centia desideriis, araplecti dignemini. Quod si egeritis, maximum in ceelo et in terra facietis gaudium; Deum in omnibus vobis propitium reddetis ; hominum corda ad vestram trahetis obedien- tiam. et devotionem ; memoria quoque nominis vestri in perpetua benedictione erit. Secus vero si feceritis (quod Deus avertat), in- numerabilium scandalorum., quse ex hoc sequeretur dissidio, tota vobis imputabitur culpa, et dicet mundus: vos sponte et data opera posuisse in Ecclesia pacifica bellum; sub specie reforma- tionis proprias voluisse ambitiones et passiones explere. Demum, prò huius executione concordise et ad satisfaciendum muneri meo \ versus ipsos grsecos in nomine Domini proficisci intendens , offero reverendissimis paternitatibus vestris hanc meam exiguam personam et quidquid in me est virium ad labo- randum et operandum et cuncta agendum, quse prò pace Ecclesise nostrse et unione grsecorum. atque honore vestro mihi iubere dignati fuerint. Laus Deo, etc. Amen. Die veneris, 20 decemhris 1437^ in generali Congregatione sacri Concini Basiliensis, instante reverendissimo patre domino cardinali Sabine legato, leda fuit presens exhortatio. ' Nel Codice: « Ad satisfacionduin debito nostro, >> CLXIX. (30 dicembre 1437). Eugenio IV rimette in sua grazia Lodovico Fontano, il quale avea sostenuto a Ba- silea le parti dei nemici del Papa. [Bibliot. Barbcì-m., Cod. XVI, 85. p. 423). EvGENivs etc. Dilecto filio magistro Ludovico Fontano de Ur- be, notarlo nostro, salutem etc. Cum, propter utriusque iuris summam peritiam, prsesentia tua apud sedera apostolicam, cuius notarius es, admodum. utilis esse possit, nostrisque et romanse Ecclesias servitiis exercere de- sideres, ne quavis causa seu suspitio te ab hoc retrahere possit aut tuum ad nos accessum differre, tenore praesentium, si quid per te dictum aut factum in prseteritum Basilese vel alibi fue- rit seu fuisse asseratur contra personam nostrana aut fratrum nostrorum sanctae romanse Ecclesise cardinalium. seu Ecclesiam ipsam romanam, etiamsi crimen saperet Isesae maiestatis aut qiiod- cumque grave et enorme delictum, et quicquid id esset pro- pter quod quovis modo ex prsefatis causis adversus te procedi posset; ex corde indulgemus, et ex certa scientia totaliter re- mittimus, et, ad cautelam, penitus abolemus et abolitum esse volumus et determinamus; ita ut nullo tempore criminaliter aut civiliter per inquisitionem, accusationem, denunciationem aut exceptionem, ordinarie vel extraordinarie, corara quocumque indice ordinario vel delegato, in curia romana vel extra, adver- sus te procedi quomodolibet possit; quinimo, tamquam si nihil contra nos aut sedem. apostolicam per te dictum aut factum fuis- set, volumus te omnibus privilegiis, gratiis, immunitatibus, liber- tateque ac securitate frui et gaudere, quibus alii nostri officiales. qui nobis semper fideliter servierint, frui et gaudere solent ac possunt. Datum Ferrarioe *, penultima decembris 1437, anno VII. ' Leo-i?i Bononice. se la data del ariorno è esatta. CLXX. (30 dicembre 1437). Bolla ci' Eugenio IV, colla quale, attesoché quei di Basilea si ostinino sempre più nella loro ribellioni', dichiaransi purificate le condizioni della Bolla Doctoris gentium e perciò tra- sferito definitivamenle a Ferrara il Concilio, al qualfl .si darà principio il di 8 del prossimo iBese di gennaio. Si ordina a tutti coloro cui appartiene lo intervenirvi, che al più presto \"i si rechino. (JusTiiMAN, Aria Cunc- Fìor.j pari, i, § 14) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuarli rei memoriam. Pridem, ex iustìs et rationabilibus ac urgeiitissimis causis, ad multa inconvenientia in Dei Ecclesia imminentia pericula submovenda, prsssertim scissurse et divisionis gravissimse, nec- non impedimenti futurse sanctus unionis occidentalis et orienta- lis Ecclesise animum nostrum digne moventibus, xiv kalendas octobris proxime prseteriti, de venerabilium fratrum nostrorum ranctse romanse Ecclesioe cardinalium. Consilio et assensu, pluri- mis etiam adhibitis venerabilibus fratribus et dilectis fìliis ar- chiepiscopis, episcopis, electis, abbatibus, aliisque prselatis in nostra curia existentibus idem, consulentibus atque laudantibus, civitatem. Ferrariensem. prò celebrando Concilio etiam oecume- nico ex tunc assumpsimus, nominavimus et etiam deputavimus; ad eamque civitatem Basileense Concilium., ad omnes et singu- los effectus prò quibus Basilese fuerat congregatum, et ex tunc transtulimus et translatum. esse declaravimus, si et in quantum. m dicto Basileensi Concilio existentes perseverarent in suo ob- stinato proposito, vigore cuiusdam prsetensi monitorii, seu ci- tatorii, procedendo, aut aliam. novitatem contra nos et venera- biles fratres nostros sanctse romanee Ecclesise cardinales prBsfa- tos, vel prsesidentes aut oratores nostros, qui in dicto Concilio fuerunt, faciendo, vel a die dicti citatorii factum continuando vel servando, prout in nostris litteris super idem confectis ple- nius continetur. Sperantes ex hac nostra conditionali provisione, ' Si trova questo Docuuieulo anche Dfl Ood. Vatic. W'iè a e. 48 ? e 63, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXIII veluti in eorura Basileaì existentium mera libertate reposita, ipsos a tam periculosis novitatibus faciliter abstinere debere. Verum, illi ipsi, avertentes se ne paci Ecclesise et unitati consulerent, neve iam parata^ unioni occidentalis et orientalis Ecclesice, prò qua carissimum. in Christo filiuin Romseorum imperatorem et venerabilem fratrem Constantinopolitanum pa- triarcham dietim expectamus, et iam plurimi ex eorura. dome- sticis cum una ex galeis nostris in portum Venetiarum appli- cuerunt, prospicerent, ut debebant; quin potius, turbationem super turbationem apponere satagentes, accusationem contumarise contra nos admittere prffisumpserunt, nosque contumaces fora decernentes; postea, iv idus prsedicti mensis octobris, per quod- dam assertum Decretum contra nos et venerabiles fratres nosti'os multa gravia, et scissur?e in Ecclesia Dei iam proximce cumula- runt, aliaque plurima ab omni cantate et pace penitus aliena servare ausi sunt, parati etiam, quantum in eis est, licet sub quodam reformationis* fuco, omne suum opus ad irreparabilis deformationis, ut iam. aperte cognoscitur, extrema perducerp, nisi, miserante Deo, opportuno et celeri remedio obvietur. Nos igitur, tam imm.inentibus malorum periculis volentes (ut ex debito nostri pastoralis ofRcii tenemur) opportune consulere, de prsedictorum venerabilium fratrum nostrorum sanctse roma- nse Ecclesise cardinalium Consilio et assensu, conditiones, in di- ctis nostris litteris contentas, fuisse et esse purificatas, dictum- que Basileense Concilium ad prffifatam civitatem Ferrariensera fuisse et esse translatum declaramus, illudque, auctoritate et assensu ac Consilio prsedictis, in dieta civitate Ferrariensi ce- lebrandum ac die octava proximi mensis ianuarii inchoandum ac continuandum decernimus; auctoritate apostolica per prsesen- tes mandantes omnibus et singulis, qui ad generalia Concilia de iure venire tenentur et consueverunt, ad ipsum Concilium sir translatum, vigore iuramenti per eos preestiti, quantocius se trans- ferre procurent. Nulli ergo omnino hominum liceat liane paginam nosir^? declarationis, constitutionis et mandati infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare prsesarapserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, se noverit incursurum. CCCCLXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Datum Bononise, anno incarnationis dominicse 1437, kalen- dis ianuarii ', pontificatus nostri anno VII. Ego Eugenius catholicse Ecclesise episcopus sub- scripsi. Ego Branda episcopus Portuensis subscripsi. Ego lordanus episcopus Sabinensis subscripsi. Ego Antonius^ tituli Sancti Marcelli, presbyter car- dinalis subscripsi. Ego Nicolaus, tituli Sanctae Crucis, presbyter cardi- nalis subscripsi. Ego Franciscus, tituli Sancti Clementis, presbyter cardinalis subscripsi. Ego Prosper, Sancti Georgii ad velum aureum, dia- conus cardinalis subscripsi. Ego Dominicus, Sanct^e Marise in via lata, diaconus cardinalis subscripsi. ' Nel Cod. Vatic. 4128, nei due luoghi indicati, la data è: ut kalendas ianuarii. E cosi dev'essere, essendo, nella Bolla, chiamato prossimo il mese di genaaio, il che non po- trebbe dirsi se la data del Documento fosse il 1.° di detto mese. Aggiungi che nel Docu- mento CLXXiv è citata questa Bolla colla data iii halendas ianuarii. CLXXI. (2 gennaio 1438). Eug.Miio IV elegge a presidente de! Concilio, già trasferito a Ferrara, Niccolò Al bergati, cardinale di Santa Croce, con l'acoltà di dar principio al medesimo, continuarlo presiederlo tino al suo arrivo. (JusTiNiAN., Ada Cono. Fior., part. i, § 19) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio Nicolao, titilli Sanct?e Crucis in lerusalem., presbjtero cardinali, aposto- licse sedis legato, salutem et apostolicam benedictionem. Dum onus iiniversalis gregis dominici, superna dispositione nobis iniunctum, diligenter attendiraus, et nostrum perspicimus imperfectura, videntes quod nequimus circa singula. per nosmet- ipsos exsolvere debitum apostolicDe servitutis, nonnunquam vi- ros excellentes atque insignes, dignitatis splendore prseditos et virtute conspicuos et illustres, de quorum spectata fide, sapientia, altitudine consilii et scientise claritate flrmam. spem plenamque fiduciam obtineraus, in partem negotiorum et rerum agendarum., Statum et Ecclesiam. concernentium., assumimus, ut per ipsos, vices nostras supplentes, et ipsorum comparatione salubri nos prò tempore alleviantes, nostri oneris gravitatem et ministerium nobis commissum, favente divina gratia, facilius et efficacius exequi valeamus. Cum itaque nos nuper Basileense Concilium., ex certis causis urgentissimis ac paci Ecclesise necessariis, ad civitatem Ferra- riensem, de venerabili um fratrum nostrorum sanctss romanse Ecclesise cardinalium Consilio et assensu, duxerimus auctoritate apostolica transferendum, ac postmodum ipsum Concilium, in quo quamprimum intendimus et volumus personaliter interesse, certo tempore tunc expresso inchoandum statuerimus ac etiam celebrandum. ; nos, considerantes prsecipua virtutum dona, qui- bus personam tuam Altissimus insignivit, quodque sapientia tua in magnis et arduis nostris et Ecclesise negotiis summa cum ' Questo Documento si tiova anche, ma incompleto, nel Cod. Vatlc. 4128, p. 49. VCL. I. ce CCCCLXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA prudentìa, integrìtate versata, ingentem laudem tuis operibus comparavit, ac ideo in Domino confìdentes, quod solitam pru- dentiam, fidem et integritatem prsestabis similiter in reliquis negotiis tuse circumspectioni de ceetero committendis; te, de eo- rumdem fratrum Consilio, sedis apostolici© legatura, cum piena potestate legati de latere, necnon nostrum et ipsius sedis in prse- fato Concilio Ferrarise celebrando prsesidentem, eadem auctori- tate tenore prsesentium facimus, constituimus et etiam depu- tamus. Circumspectioni tuse Concilium huiusmodi in eadem civitate inchoandi, continuandi et prosequendi, ac, donec nos persona- liter accesserimus, nostro et ipsius sedis nomine praesidendi, et cum ipsius Concilii Consilio et approbatione, auctoritate prse- dicta, ordinandi, decernendi et statuendi omnia et singula quse ad pacem, exaltationem et reformationem Ecclesiie universalis, et prò illius unitate conservanda, necnon occidentalis et orien- talis Ecclesjarum unione, paceque et tranquillitate populi chri- stiani, ac extirpatione hssresum, utilia seu necessaria videbuntur; necnon omnium et singulorum plenaria executione propter quse Concilium Basileae fuit ab initio constitutum, et etiam alium vel alios, de quibus et prout tibi videbitur, de preemissis exe- quendis, loco tui substituendi ; contradictores vero quoslibet et rebelles cuiuscumque status, gradus, dignitatis, ordinis vel conditionis fuerint, et quacumque ecclesiastica vel mundana prsefulgeant dignitate, auctoritate nostra, per censuram. eccle- siasticam, appellatione postposita, ac etiam cum invocatione bra- chii ssecularis, compescendi; omniaque alia et singula tractandi, statuendi, agendi, mandandi, ordinandi, concludendi et exequen- di, quse in prsemissis prò statu prsedictse sedis ac romanse Ec- clesise, necnon occidentalis et orientalis Ecclesise unitate, refor- matione morum, statuque pacifico reipublicse christianse noveris profutura; auctoritate prsedicta concedimus plenariam potestatem: ratum et gratum habituri quidquid per te aut a te substituendos in ipso Concilio, nostro nomine, fuerit statutum et decretum, idque faciemus, auctore Domino, firmiter observari. Quoclrca circumspectioni tuse iniungimus et mandamus per prsesentes, quatenus iniunctum tuis humeris onus laboris huius- modi, prò divina nostraque et ipsius sedis reverentia, sic in virtute Domini, iuxta tibi a Deo datam prudentiara, prò univer- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXVII salis Ecclesise augmento fidei ac populi christiani, fidelium pace et tranquillitate, coneris laudabiliter exequi, ut ex tuis bonis operibus fructus desiderati proveniant, atque illam, quse recte sentientibus recteque agentibus prò possibili a Deo est, propo- sitam mercedem seternse glorise consequaris. Datum Bononise, anno incarnationis dominicse 1437, iv nonas ianuarii, pontificatus nostri anno VII. CLXXII. (A' primi di gennaio 1438). TI Sommo Pontefice ordina al cardinal Cesarini, in virtù dì santa obbedienza, di re^ carsi al Concilio di Ferrara. [Bibliot. Barbeì-in., Cod. XVI, 85, p. 458). Dilecte fili etc. His proximis diebus per literas nostras certi tenoris in generali Concistorio decrevimus atque declaravimus transla- tionem quondam Basiliensis Concilii ad civitatem Ferrariensem. prò cecumenico Concilio ibidem celebrando, dudum per nosfactam, vim et efficaciam sortitam fuisse, cum conditiones, in literis dictse translationis adiectse, adimpletse et purifìcatae fuerint. Decrevimus insuper ut in dieta civitate octavo die prsesentis mensis oecu- menicura Concilium congregatum extitit cum autem pars ' Deo auctore principium fecerat ^ et deinde prosequatur ea quse ad pacem fìdelium et csetera alia quorum gratia dictum quondam Basiliense Concilium congregatum extitit, Cum autem pars qusedam. prselatorum greecorum cecumenico Concilio venientium. ad portum Venetiarum, applicuerit, et ca- rissimum in Christo fìlium nostrum lohannem, Romaeorum im- peratorem -illustrem., ac venerabilem fratrem. nostrum Joseph, patriarcham Constantinopolitanum, cum reliqua grsecorum. prse- latorum multitudine ad eumdem , portum cum nostris galeis pro- pere venturos esse non dubitemus, desiderio pacis fìdelium in- ducti hodie cedulam affigi facinius, qua declaratur nos roma- nam curiam ad decimam. octavam diem huius mensis ad dictam civitatem Ferrariensem transtulisse. Verum., cum hanc exoptatam. et salutarem. occidentalis et orientalis Ecclesise unionem omnes, qui christiano nomine glo- ' Le parole : còiigtegatum extitit cum auteWi pars che Vengono dopo Concilium (e che leggoiisl anche più sotto) furono evidentemenie anticipate dall'amanuense a causa della ripetizione della parola Concilium; e quindi in questo luogo (dove non si prestano ad alcun significalo) debbono sopprimersi. ' Forse : faciat. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXIX riantur, creteris rebus prseponere debeant, circumspectionem tuam stricte requirimus et liortamur in Domino, eidem etiam in virtute sanctoc obedientise iniungentes, ut te subito ponas ad iter, et ad civitatem Ferrarienseui accedas, nosque de recessu et progressibus tuis continuo facias per tuas literas certiores, qui de tuo adventu valde Isetabimur, tuam semper intendentes ho- norare personam, integritate vitse et maturitate consilii prse- stantem.. Quas tuas virtutes nunc, cum tempus postulat, quem- admodum hactenus fecisti, i^ bis salutaribus fìdei et "Ecclesise negotiis ad usum suum nos et Ecclesia requirimus, cui Ecclesise te Deus per suam gratiam. dedicavit. Velis itaque laeto animo ad dictam. civitatem accedere, et, postpositis omnibus aliis, maximis et . necessariis negotiis de- servire. Qua in liortatione flnera. facere decrevimus, cum. circum- spectionem tuam ad hoc sanctum opus componendum summo devotionis ardore inflammatum esse cognovimus, hoc dumtaxat adiicientes ut non solum hi, qui in hac causa Dei praesidium et favorem exhibebunt, apud Deum ipsum et homines veram laudem assequentur et gloriam ; sed tempora ipsa, quibus tot amicorum * divisio in (Dei cleraentia) unicam veritatis catholicae fìdei cogni- tionem conversa erit, felicia profecto existimari debebunt. Datum Bononiae etc. ' Forse : animorum. CLXXIII. (8 gennaio 1438). Cedala letta dal cardinale di Santa Croce nella solenne inaugurazione del Concilio di Ferrara, celebrata in questo giorno. Il legato pontificio, dopo aver fatto leggere il De- creto conciliare del 7 maggio 1437 (Doc. cxx), le cjuattro lettere apostoliche del 17 set- tembre, del. 18 di detto mese, del 30 dicembre 1437 e del 2 gennaio 1438 (Doc. CLvii, CLviii, CLXX, cLxxi) e il salvocondotto del marchese di Ferrara {Doc. cLvi), dichiara di presiedere, a nome del Sommo Pontefice, il Concilio stesso, e che oggi ha avuto principio la conti- nuazione di quello di Basilea porgli oggetti pei quali quest'ultimo fu congregato, in spe- cie per l'unione delle due Chiese, orientale ed occidentale. (JusTiNiAN., Ada Cono. Fior., part. i, § -20). Nos Nicolaus, apostoliche sedis legatus, pronuntiamus prò san- ctissiino domino nostro Papa Eugenio IV in hac sacra synodo (de Basilea ad civitatem Ferrariensem translata, iamque legitime congregata) prsesidere; et hodie, videlicet octava die mensis ia- nuarii, continuationem ipsius translatae synodi factam esse, a di- ctaque die in antea continuandam esse et continuare debere ad omnia ad quse Basileensis synodus congregata fuerat, etiam prò oecumenico Concilio in quo de unione occidentalis et orientalis Ecclesise agatur, et, auctore Domino, perflciatur. CLXXIV. (IO gennnio 1438). Il Concilio di Ferrara, nella solenne sessione di questo giorno, dichiara legittima, giu- sta, ragionevole e di urgentissima necessità la fatta traslazione del Concilio, la <[iiale perciò esso loda, accetta ed approva; dichiara non applicabili al caso presente i decreti delle sessioni ottava, undecima, ecc. del già Concilio di Basilea, il quale ora a nuli' altro è ridotto che ad una illegittima e reproba moltitudine e conventicola, priva di qualsivoglia autorità; uè dichiara nulli gli atti dal tempo della decretata traslazione (intendendo pero di sanare ciò che riconoscerà utilmente fatto circa la causa dei boemi); scioglie i suoi membri da qualunque promessa o giuramento; proibisce, sotto gravissime pene, si molestino coloro che fanno o faranno parte del Concilio di Ferrara, ed invita tutti quelli cui spetta recarvisi, a farlo quanto piti presto potranno. (JusTiNUN., Ada Cono. Flor._, part. i, § 22; '. Ad laudem omnipotentis Dei, exaltationem catholicse fidei, pacemque et tranquillitatem et unitatem totius populi Christian! ; sancta universalis synodus per ipsius Dei gratiara, auctorizante beatissimo domino Eugenio papa IV, in hac civitate Ferrarise in Spirita Sancto legitime congregata, universalem Ecclesiam re- prassentans; pr^esidente, vice et nomine ipsius sanctissimi do- mini Eugenii, reverendissimo in Christo patre et domino, domino Nicolao, tituli Sanctse Crucis in lerusalem, sanctse romanse Ec- elesise presbytero cardinali, apostolicse sedis legato : illius inhse- rens flrmissimo fundamento qui apostolorum principi dixit : Tu es Petrus, et super liane petrani cedificaho Ecclesiam meaon ; solicita servare unitatem spiritus in vinculo pacis, ut simus unum corpus et unus spiritus, sicut vocati 'sumus in una spe vocationis nostrse; attendensque multa superiori tempore acta, tam apud olim Basileense Concilium et post illius translatio- nem per aliquos nulla ibidem auctoritate perseverantes, quam per prsefatum beatissimum Papam dominum Eugenium, prseser- tira circa negocium sanctissimse unionis occidentali s et orienta- lis Ecclesise, videlicet Decretum decimsenonse sessionis olim dicti Basileensis Concilii, quod incipit Sicut pia mater, cui sanctissi- mus ipse dominus Eugenius assensum per suas literas prsebuit; itera quamdam cedulam conventionalem super electione loci prò Concilii Basileensis translatione facienda, inter patres, communi ' guesto Douuiueiito sta anche nel Cod. Vatic. 4128. e. 51/. CCCCLXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA omnium assensu, fìrmatam et concordatam, cuius vigore ad De- cretum vigesimsequintse sessionis olim dicti Concilii processum est, quod ita exorditur : Hcbc sanata synodus inter suce congre- gationis exordia eie. et quod constanter a grsecorum oratoribus requisitus, sanctissimus ipse Pontifex per suas literas, in gene- rali Consistorio Bononiee datas, oratoribus prsesentibus publica- tas, confìrmavit pariter et recepit; item literas eiusdem beatis- simi Eugenii, sub die xiv kalendas octobris proximi prseteriti, in generali Consistorio Bononiee publicatas, in exordioque huius continuatse synodi solemniter lectas, quibus Basileense Concilium, de Consilio et assensu reverendissimorum. sanctse romanse Eccle- sise cardinalium, prselatis etiam tunc in curia existentibus et laudantibus, ad hanc civitatem Ferrariensem transtulit; item literas declarationis eiusdem, ni kalendas ianuarii, translationem prsedictam proxim.e subsecutas (quae omnia heec sancta synodus in actis eiusdem ad perpetuam rei memoriam de verbo ad ver- bum registrari raandavit, prout in eisdem actibus continetur): quibus omnibus et aliis plurimis debita meditatione pensatis ac per diversos tractatus mature discussis, • declarat translatio- nem et declarationem prsedictas fuisse et esse legitimas, iustas, rationabiles, ac urgentissima necessitate, ad tollendum. impedi- mentum. sanctissimse unionis occidentalis et orientalis Ecclesise, atque etiam ad evitandum scissuram in Dei Ecclesia iam immi- nentem, prò evidentiqiie utilitate totius reipublicse christianse, fuisse et esse factas ; et consequenter hanc ipsam sanctam syno- dum. ad ea omnia, prò quibus dictum olira Basileense Concilium. ab initio fuerat institutum, prsesertim prò futuro (Ecumenico Concilio prò ipsa sanctissima unione prsedicta, in prsesenti civi- tate Ferrarise in Spiritu Sancto esse legitime congregatam et stabilitam., continuationemque deinceps ac prosecutionem ad prse-- dicta omnia debere habere; translationem ipsam cum declaratio- ne, ut prssmittitur, subsequuta, laudat, suscipit et approbat, exhortans in Domino et requirens omnia et singula eius san- ctse synodi supposita prsesentia et futura, quatenus circa prse- dicta pervigili cura ac solicito studio intendant. Ex quibus , ipso largiente qui coepit in nobis opus bonum, ad eius gloriam et salutem totius populi cliristiani cuncta dirigantur et fiant. Declarat insuper heec sancta synodus, quod, cum notoria necessitas et evidens utilitas supradictarum causarum. ipsum DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXIII sanctissiroura dominum Eugenium ad translationem ipsam exe- gerit et iiiijmlerit, sub Decreto octavse et uiidecimcG, vel cuius- cumque alterius sessionis dicti olim Basileensis Concilii, ullate- 11 US non includi. Decernensque congregationem illarn Basileus, et omnern aliain qua; ibi vel alibi sub nomine generalis Concilii forsitan coiive- iierit, illegitimam potius, et reprobam cumulationem. et conven- ticulara esse censendam et censeri debere, nullaque auctoritate generalis Concilii posse consistere. Omnia insuper et singula quse, ab ipso translationis tempore, in ipsa Basileensi civitate sub nomine generalis Concilii acta sunt, aut ibi vel alibi sub nomine generalis Concilii, ut prtemit- titur, in futurum forsitan attentari contigerit, cassat, irritat et annullat, irritaque, cassa et nulla, nulliusque roboris vel mo- menti esse decernit. Si quid tamen in materia bohemorum, post translationem prsedictam., per dictos Basilese congregatos utiliter actum fuisse cognoverit, id etiam, cum suppletione defectuum, approbare in- tendit. Ut autem omnia et singula ipsius sanctae synodi supposita ab omni gravamine tuta serventur, omnique timoris, inolestise et iniurise suspicione semota, in bonis eius operibus Deo secure deserviant; omnesque et singulos, qui, quocumque nomine vel causa, olim Basileensi synodo super obligationibus aut vinculis quibus- cumque se adstrinxerint iuramentis, quibus piena et libera fa- cultas buie sanctse synodo obediendi, et eius honorem et com- modum prosequendi impediretur, vel scrupulus illis quocumque modo induceretur, ab illis absolvit, liberat atque relaxat, abso- lutosque ac liberos esse, ac iuramenta relaxata declarat. Statuit etiam hsec sancta synodus, ordinat et decernit, quod nemo, cuiuscumque status aut dignitatis existat, ordinaria qua- vis vel delegata (nisi a sede apostolica) iurisdictione, ex qua- cumque causa vel occasione eos omnes, vel eorura singulos, tam sseculares quam religiosos etiam Ordinum mendicantium, qui nunc in prsesenti synodo existunt vel erunt in posterum, aut qui ro- manam sequuntur curiam, cum in proxiino ex sanctissimi dodiini Eugenii cum curia sua ad civitatem istam translatioiie indirta per affixionem cedularum, secundum ipsius ruria3 antiqn.ain con- suetudinem, in ipsa synodo futuri sint, in eoruin diguitatibus. CCCCLXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA officiis, administrationibus, privilegiis, honoribus, beneflciis, bo- nisque alìis inquietare, molestare aut perturbare prsesumat. Si qui vero, quocumque etiam qusesito colore, directe vel indireote, prsedictorum aliquem vel aliquos in dictis eorum di- gnitatibus, officiis, administrationibus, honoribus, privilegiis, beneflciis bonisque aliis turbare praesurapserint, aut ne iurisdi- ctione, fructibus et eorum emolumentis, ut antea fecerunt, li- bere uti valeant, impediendo, aut dignitates, officia, administra- tiones, honores et beneficia ipsa, etiam cuiuscumque privationis causa vel colore qusesitis, aliis conferendo ; omnes et eorum sin- gulos, etiamsi cardinali, patriarchali, archiepiscopali, vel episco- pali, vel quavis alia dignitate prsefulgeant, aut Capitula, Colle- gia, Conventus vel Universitates fuerint, nulla alia monitione prsemissa, excommunicationis, suspensionis et interdicti senten- tias ipso facto intendit incurrere ; quorum' absolutionem, nisi in mortis articulo, soli romano Pontifici reservat; decernens nihi- lorainus, quod si, infra tres dies collationem vel coUationes ipsas vel impedimenta praedicta proxime sequentes, non resipuerint (illos, quorum dignitates, officia, administrationes, honores et beneficia contulerint, vel quibus alias impedimenta, ut supra, prsestiterint, plenarie, ut prius fuerant, reintegrando), suis ec- clesiis et beneflciis quibuscumque, sive illas aut illa in titulum, commendam seu administrationem habuerint; eos insuper omnes et singulos, qui dignitatum, officiorum, administrationum, ho- norum et beneflciorum prsedictorum collationes, etiam motu pro- prio factas, acceptare, aut possessionem per se vel per alios in- trare aut ratas habere prsesumpserint ; iure etiam, si quod in illis antea sibi competiisset, omnibusque aliis suis beneflciis quse in titulum, commendam vel administrationem tenuerint, ipso facto privatos, ad illa omniaque alia perpetuo inhabiles fore, et per solum romanum Pontiflcem restitui et habilitari posse. Monet insuper et requirit hsec sancta synodus omnes et sin- gulos qui in generalibus Conciliis de iure et consuetudine inte- resse tenentur, quatenus ad ipsam prsesentem Ferrariensem sy- nodum, ut prsemittitur, continuandam, prò iis, de quibus supra dictum est, exequendis quamprimum se conferre procurent. Datum Ferraris in solenni sessione, in maiori ecclesia cele- brata anno a nativitate Domini 1438, iv idus ianuarii, ponti- ficatus sanctissimi domini Eugenii papae IV, anno VII. CLXXV. ( 11 gennaio 1438). Il frenerale dei Camaldolesi scrive da Ferrara a Francesco Sandello, al/ate di Sjiiita Maria delle Carceri, d'esser giunto in detta città il 5 del mese corrente, e che si è già tenuta la prima sessione del Concilio, della quale gli dà sommaria notizia. (Travkrs., epistj ed. cit., tom. ii, col. 910). Nos huc adplicuimus quinta mensis: octavaque datum est ini- tium Concilio, lectis litteris translationis prolixis admodum, et in- stitutionis legati atque auctoritatis sibi collatse, conductusque tam Pontificis Summi quam illustris Marchionis, celebrata primum processione intra ambitum raaioris Ecclesise magno cum ordine, et plerisque subsequutis cseremoniis. Heri autem prima sessio ce- lebrata est, in qua adprobavit synodus sanctam translationem Concilii factam ex Basilea Ferrariam ; et actus omnes Basilese gestos vel gerendos post translationem factam, irritos esse de- crevit, nihilque omnino valere; absolvitque omnes de Basileensi Concilio a iuramento quovis quomodolibet prsestito ; cunctosque ad initum Concilium venire statuit, infligens poenas bis, qui per contemptum renuerent, et absolvens a quibuscumque a Concilio Basileensi in advenientes inustis. Ista ferme in prima sessione gesta fuere. Vale. CLXXVI. (16 gennaio 1438). Convenzioni e patti conclusi a Bologna, a nome del Papa e del marchese di Feriara, tra il cardinale di San Clemente ed Agostino de Villa, relativamente alla dimora in Fer- rara del Santo Padre, dei cardinali, della famiglia pontifìcia, ecc. (JusTiNiAN., A.cta Cono. Fior., part. r, §. 18) '. In nomine Domini nostri lesu Christi. Amen. Capitula tractata et conclusa inter reverendissimum in Chri- sto patrem et dominum, dominum Franciscum tituli Sancti Cle- mentis presbyterum, Cardinalem Venetiarum, domini Papse Came- rarium, vice et nomine sanctissimi domini nostri Pape Eugenii IV, et illustrem dominum Nicolaura Marchionem. Estensera. Ferra- rise etc, sive virum egregium. Augustinum. de Villa, ipsius do- mini Marchionis cancellarium, ad hoc nuncium specialera. Primo, quod dictus dominus Marchio, filli, et Ferrarienses tenebunt et tractabunt sanctissimum dominum nostrum Papam Eugenium IV prò vero et unico Papa ac Summo Pontifice^ ipsum- que defensabunt in sua libertate, ut decet subditos et fideles. Itaque semper licebit ei et dominis cardinalibus et curise stare in civitate et locis dicti domini Marchionis, et ab eis recedere sine impedimento quocumque, etiamsi mandatum cuiuscumque prsetendentis se superiorem de iure vel de facto, quacumque di- gnitate et auctoritate fulciti, de quo etiam fieri deberet mentio specialis, in contrarium interveniret. Item, quod dictus dominus Marchio, fìlli, et civitas provideant et provider! faciant dicto domino nostro Papse et eius familiae, serenissimis doininis imperatoribus venientibus, et reverendissimis dominis cardinalibus, Camerario et Thesaurario apostolicis, ac eorum locatenentibus, de domibus necessariis et decentibus, gratis, sine aliqua solutione. Item, quod prsefati dominus noster Papa, reverendissimi do- mini cardinales, Camerarius domini nostri Papse, seu eius locum tenens, et Thesaurarius, ab omnibus et singulis gabellis ordinariis ' Questo Documento si trova anche nel Cod. Vatic. 4128, e. 70?. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXVII et extraordinariis, antiquis et modernis, prò victualibus et ve- stibilibus et rebus quibuscumque prò eoruiu domibus et familia- ribus, taui in eadem domo quam extra existentibus, tam in grosso quam minuto emendis, tam extra quam. intus civitatem, sint penitus et omnino exempti. Item, quod prsefati domini Marchio, fìlii, et cives observent salvosconductus sanctissimi domini Papse aut eius Camerarii, dum tamen illi, quibus conceduntur huiusmodi salviconductus, non sint rebelles et banniti in sere vel personis, ac etiam debitores dicti dòmini Marcliionis, vel contra eum. aliquid machinentur (in quo casu sanctissimus dominus noster eum adiuvabit), aut sint debitores civium, Venetorum et Mantuanorum , ratione debiti commissi contra illos; et declarentur dicti rebelles domini no- stri Papse infra decem dies. Item, licet de consuetudine supradictus dominus noster Papa deberet deputare pedites prò custodia palatii habitationis suse in civitate Ferrante, tamen, eum Sanctitas Sua maximam habeat fidem in devotione supradicti domini March ionis^ vult et conten- tatur quod ipse dominus Marchio deputet ipsos pedites prout sibi videbitur, eum ea conditione tamen, quod tales pedites et custo- des deputandi, et nunc deputati, prsestent iuramentum fidelitatis in manibus reverendissimi domini Camerarii supradicti. Acta fuerunt hsec inter partes supradictas, in civitate Bono- ni£e, in domo habitationis reverendissimi in Christo patris et domini, domini Antonii, tituli Sancti Marcelli presbyteri cardina- lis, 1438, die 16 ianuarii. Et voluerunt supradictse partes pree- dicta capitula sigillis contrahentium munimine roborari, et quod de ipsis unum vel plura confìcerera instrumenta, sive huius ca- pitula. Prsesentibus venerabilibus viris dominis Nicoiao de Valle, camerse apostoliree clerico, et Christophoro de Reate, literarum apostolicarum scriptore, testibus ad prsemissa habitis, vocatis et rogatis. Et me, Biondo Antonii Biondi Foroliviense, sanctissimi domini nostri Eugenii Papse IV et ipsius reverendissimi domini Came- rarii secretarlo, ac camera apostolicse notarlo, qui prsedicta, dum sic agerentur inter partes, rogatus notavi, et in hanc pu- blicam formam, aliena manu propter occupationes, redigi feci, signo consueto et nomine meo, ad fìdem prsemissorum, manu propria appositis. CLXXVII. (17 gennaio 1438] . Convenzioni e patti, stabiliti come sopra-, contenenti gli ordinamenti speciali relativi alla flimora in Ferrara dei vari personaggi che intervengono al Concilio, e particolarmente iniorno agli alloggi ed ai prezzi dei viveri. {Aiti e mem. dilla Deput. di ut. patria pfr te 'prov. di Romagna. Bologna 1866, an. Il, fase, t, p. 189) '. In nomine domini nostri lesu Christi. Amen. Capitula tractata et conclusa inter reverendissimum in Christo patrem et dominum, dominum Franciscum, tituli Sancti Clementis, presbiterum cardinalem Venetiarum, domini Pape Camerarium, vice et nomine sanctissimi domini nostri Pape Eugenii quarti, et illustrem dominum Nicolaum marchionem Estensem Ferrarle, sive egregium virum ser Augustinum de Villa, ipsius domini Marchionis cancellarium et ad hoc nuntium specialem. Illustris dominus Marchio, eiusque filii, offitiales, magistratus et subditi omnes, tam mediate quam imediate subiecti, recipiant ipsum dominum nostrum Papam, reverendissimos dominos cardi- nales cum eorum societate et familiis, omnesque ad Coiicilium venientes, ac prelatos et romanam curiam in ipsa civitate Fer- rane, terris suis, et quas gubernat, cum honorifìcentia oranimoda, securitate, libertate, immunitatibus et privilegiis ac ceriraoniis consuetis. Item, quod ipse dominus Marchio, eius filli, offitiales et sub- diti, ut supradictum, recipiant serenissimum dominum imperato- rem Romanorum, illustrissimos reges, principes et barones omnes, ac omnes eorum arabassiatores ad Concilium et romanam curiam venientes, honorifice et cum cerimoniis consuetis. Ita quod eisdem imperatori, regibus, principibus, baronibus et eorum ambassiar toribus licebit stare in civitate et terris supradictis, et inde di- scedere prò libito voluntatis, omni impedimento cessante. ' Questo Documento è estratto dalla copia autentica esistente nella Biblioteca comu- nico di Ferrara. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXIX Item, quod ipse dominus Marchio, eiusque filii, offitiales et subditi, ut premittitur, recipiant serenissiraum dominum impera- torem Romeorum et reverendissimum dominum patriarcham Con- stantinopolitanuin aliosque prelatos grecos cum eorum familiiset societate, venientes ad diotum Concilium, honorifice et cum ce- rimoniis consuetis. Ita quod eisdem imperatori, patriarche et grecis licebit stare in civitate et locis predictis, et ab eis recedere, sine impedimento quocumque. Item, quod libertas ecclesiastica et piena securitas in civitate et per totuni suum dominium illibate servabuntur omnibus pre- dictis, et aliis ad Concilium venientibus et romanam curiam se- quentibus, et recedentibus ab eadem, in ere et personis et bonis quibuscumque. generaìiter et specialiter cum effectu. Et hoc in- telìigatur non derogando capitulo XIIII. Item, quod dictus dominus Marchio, per se vel offitiales aut alios quoscumque, directe vel indirecte, nullatenus irapediet quo- minus sanctissimus dominus noster, per se vel offitiales suos, libere exerceat omnem iurisditionem suam. Item, quod si aliquis Ferrariensis aut subiectus diete civitati, contra aliquem ex cortesanis seu Concilium et romanam curiam sequentibus vel qui causa Concilii vel diete curie ibi erunt, de- linqueret vel excederet, offitiales civitatis faciant celerem et ex- peditam iustitiam in civilibus vel criminalibus de eodem. Et similiter faciant offitiales ipsius domini nostri Pape, si aliquis ex cortesanis seu Concilium et romanam curiam sequentibus excederet contra aliquem iurisditioni diete civitatis subiectum. Et, ubi non ministraretur iusticia cortesanis, facta prìus notifi- catione per dominum. Camararium domino Marchioni seu offitia- libus suis, liceat offitialibus domini nostri Pape per se ipsos de talibus facere et ministrare iusticiam, sieuti et illis qui spectant ad forum eorundem cortesanorum. Item, quod licitum sit cuilibet qui erit ibi causa Concilii seu curie, de die vel de nocte, etiam post sonum campane • vel al- terius signi, ambulare per civitatem prò suis agendis, sine armis et cum lumino. Item, quod prelatis ac offitialibus et omnibus ad Concilium ' •: Per lei2:ge allora vigente, rhe durò sino al 1796, dopo il snono della campana (che > tuttora si fa per consuetudine alle due di notte, e che diconsi i botti) ogni cittadino do- » vea per le vie essere fornito di lanterna. » (Mota degli Atti e memorie ecc.). CCCCLXXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECOKDA venientibus et romanam curiam sequentibus, de domibus et ha- bitationibus sufficientibus, ntensilibus necessariis, prò salario et mercede competentibus provideant oportune. Item, quod illustris dominus Marchio et sui non. impediant se aliqualiter de locis ecclesiasticis et religiosis, cum sint neces- saria prò Generalibus et Magistris secum ventnris. Item, ut omnia et singula cum moderatione procedant, quod dominus noster Papa deputet duos cortesanos, et dominus Mar- chio vel civitas seu ofRtiales civitatis duos etiam de suis, qui quatuor aut tres eorum, prius prestito iuramento in manibus domini Camararii, in concordia habeant taxare pensionum do- raorum et utensilium. salaria sive pretia, prout domorum tam. intus quam. extra, et utensilium qualitate pensata^ rationabiliter viderint expedire. Et, si tres ex quatuor predictis concordes non essent, habeant recursum. ad duos reverendissimos cardinales vel duos reverendos prelatos, per sanctissimum. dominum nostrum ad hoc et infrascripta deputandos, qui eos concordabunt vel aliter providebunt; quorum iudicio debeat stari. Item, quod taxe predicto modo fiende stetur per utraraque partem inconcusse, non obstantibus quibuscumque contrariis, etiam si pactum aliquod secus vel aliter inter locatorem. et con- ductorem. factum, fuisset, etiam si pactum illud esset iuramento vel alia firmitate etiara, pignoro vel fideiussione de non contra- venendo vallatum, etiam si pretium. esset solutum cum. promis- sione et iuramento de non repetendo. A quo iuramento ex nunc intelligantur omnes esse absoluti. Et declaret sanctissimus do- minus noster Papa tales non teneri in foro litigioso vel con- scientie, etiam. si huic taxe tacite vel expresse renuntiatum foret; ita quod taxa, ut premittitur, facienda pactis et promissionibus omnibus prevalebit, et servabitur ab utraque parte effectualiter, et servari debeat, omni appellatione et contradictione cessantibus, et quamdiu conductor velit inhabitare, locator vel quivis alius prohibere non possit. Et predicta intelligantur tam prò bis qui domos ipsas conduxerint prò ista causa Concilii ante adventum. dicti domini nostri Pape et sue curie per quatuor menses, quam qui in futurura conducturi sunt. Et si locator nollet consentire, sub illis penis que videbuntur reverendissimis dominis cardina- libus vel prelatis corapellatur. Et predicta etiam. intelligantur e converso prò parte civium. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXXI Item, qiiod quilibet qui domum aut possessionem aliquam in civitate vel extra, ante vel post adventum Concilii et curie, sub quovis pacto conduxisset, domum aut possessionem ipsam in totum seu prò parte, libere etiam non petita licentia, possit et valeat cortesano seu Conoilium et romanam ciiriam sequenti vel ad illa venienti locare prò tempore, prò quo illam. primo con- duxerat, et talis locator secundus a primo locatore vel alio nul- latenus perturbari possit vel molestari, aliquo nonobstante. Ita tamen quod persona cui secundo fìet locatio, sit honesta. Item, quod dominus Marchio, civitas, eiusque offitiales et subditi, per se vel alios, provideant effectualiter et provider! faciant de victualibus et vestibilibus abundanter tam prò per- sonis quam prò animalibus, et prò condecenti pretio, prò Con- cilio et tota curia et etiam sequentibus. Item, quod dominus Marchio, et civitas, eiusque offitiales et subditi non imponant datium pedagium theolonicum *, angariam, perangariam, gabellam. aut quodvis onus reale, personale aut mixtum prò omnibus et singulis venientium ad Concilium. et romanam curiam. sequentium, rebus ac bonis in auro, argento, iocalibus, equis, pannis, victualibus et utensilibus in quacumque materia consistentibus, per terram et aquam, neque posita exi- gantur, prout etiam in salvisconductibus continetur. Non ob- stante quocumque casu superveniente. Et predicta intelligantur de rebus cortesanorum et venientium ad Concilium, ad ipsos spectantibus prò usu suo tantum necessario. Exceptis rebus, que prò raercantia conducerentur; prò quibus solvantur consueta dacia. Et hoc per hoc non derogetur salvoconductui per domi- num Marchionem concesso. Item, quod dominus Marchio, civitas, eiusque offitiales et sub- diti, per se vel aliura seu alios, non permittent nec facient ali- quem hostem vel rebellem sanctissimi domini nostri Pape, Eccle- sie romàne, civitatem ipsam, existente ibi domino nostro Papa, ingredi nec in ea morari neque post duos menses post discessura nostri Pape, et hostes idem dominus noster per se seu eius Ca- merarium nmni casu habeat declamare, eiusque declarationi stari debeat, omni contraditione cessante. Et si forte aliqui venient hostiliter vel alio quoque modo, quod Marchio predictus occur- Oiop grbplla di pfiilagc'o. » (Ivi). VOL I. ^ // CCCC1.XXXXI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA rere et eos expellere et persegui teneatur cum toto posse suo, tam de territorio Ferrariensi quam de terris aliis quas tenet, et e' converso.' Item, quod dictus dominus Marchio, civitas, eiusque ofRtiales per totum eorum territorium et iurisditionem suam tenebunt stratas et vias securas et apertas toto posse, ita quod omnes venientes ad dictam curiam, aut recedentes ab eadem., libere et tute absque alicuius offendiculo possint recedere et venire. Item, quod predictus dominus Marchio, fllii et cives, exceptis datiis consuetis que ante indictum illuc Concilium solvebantur in civitate per cives, nullura datium aut gabellam exigent a con- d'ucentibus victualias et quecumque usui tam hominum quam ani- malium necessaria. Et quod talibus volentibus conducere unde- cunque talia victualia et usui hominum ac aniraalium necessaria ex nunc data sit piena licentia. Nec debeant tales conductores solvere alicubi per loca Marchioni subiecta aliquain extraordi- nariam solutionem., et ordinariam solvant solum modo prout solvebatur ante indictum Concilium per cives Ferrarienses. Et hoc intelligatur tam. in civitate Ferrarle quam extra. Item, quod omnibus et singulis curiam ipsam sequentibus ac venientibus ad Concilium sit licitum et permissum. quecumque cambia, mercantias et artes, iuxta consuetudinem. curie, etiam. in vendendo vinum, panem, carnes, pisces, hospitalitatem et cibaria queGum.que ac alia quevis ad usum vite tam personarum. quam. animalium. exercitia, per se vel alios, in civitate gerere et exer- cere, durante dicto tempore, sine aliqua contradictione, solvendo prout solvunt cives prò huiusmodi exercitiis. Item, si aliquis de Concilio vel cortesanus,, cniuscumque gra- dus et preeminentie existat;, in aliquo deliquerit, puniatur, nec suum delictum sanctissimo domino nostro aut Concilio vel curie imputari possit. Nec per huiusmodi privata delieta intelligantur rupta capitula huiusmodi. Item, si contingeret (quod absit) prefatura. sanctissìmum. dorai- num nostrum Papam Eugenium, durante residentia huiusmodi, re- bus ah humanis eximi, quod presentia capitula et omnia in eis contenta prò Concilio, sacro collegio cardinalium et aliis cortesa-> nis, deinde prò successivo Summo Pontifico remaneant illibata. Item, quod super dubiis aut contrarietatibus que super ef- i'ectu aut observatione ipsorum capitulorum vel alicuius eorum DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXXIIl seu coiitentorum in illis orirentiir, que omnia capitula sano et bene institi) to intellertii iutelligi semper debeant et interpreten- tur: declaratio et interpretatio spectet et pertineat dumtaxat ad predictos duos dorainos cardinales vel prelatos. Et M. Ugutionem de Contrariis prò predicto illustrissimo domino Marchione, seu ad alium deputandum per ipsum dominum Marchionem loco dicti M. Ugutionis. Item, quod supradicta capitula et eorum quodlibet et contenta in eis, prò tempore accessus^ residentie et recessus domini nostri Pape, cardinalium, ofRtialium et curie predictorum, durante tem- pore Concilii et per quatuor menses post recessum eiusdem do- mini nostri Pape, in civitate eiusque territoriis, dominiis et are- commendatis effectualiter servabuntur in singulis eorum partibus ad curiam^ et recedentibus ab eadem^ in personis et ere, aliquo favente in contrarium nonobstante. Item, ut in predicta civitate Ferrariensi habeatur in compe- tenti foro de bladis prò equis prò predictis Concilio et curia, de- beat fieri determinatio per reverendissimos dominos cardinales Sancti Marcelli, cardinalem Venetiarum et cardinalem Sancti Marci, ac illustrem dominum Marchionem, prò quo pretio nunc et in futurum in omnem eventum vendi debebunt ipsa biada que ab extra territorium Ferrariense a quibuscumque conducen- tur. Seu dieta declaratio fieri debeat per duos deputandos per sanctissimum dominum nostrum et per dictum (?) illustrissimum dominum Marchionem. Item, quod pretia frumenti, vini, straminum et bladorum prò equis, que collecta sunt et colligentur in districtu et territorio Ferrariensi, ponantur et declarentur per supradictos reverendis- simos dominos cardinales et dominum Marchionem, determinationi quorum debeat stari. Et similiter omnium aliarum rerum ali- qualiter dubiarura, que in bis capitulis comprense non essent, declaratio et certa determinatio pretii fìat per supradictos domi- nos cardinales et Marchionem. De iis rebus dubiis, videlicet, que indigerent provisione vel declaratione. Item, quod pretia imposita concordi partium consensu infra- scriptis rebus servabuntur. Nec aliqualiter excedentur. Et simi- liter fient omnia que in infrascriptis instructionibus et declara- tionibus continentur. CCCCLXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Limitationes victualium. Primo libra carnium vituli lactantis non excedat pretium solidi unius. Libra carnium manzii non excedat pretium ad plus denario- rum octo. Libra carnium porcinarum non excedat pretium denariorum novem. Libra carnium vituli de suprano ' erit pretium denariorum decem. Et similiter pretium castratorum. Libra storionis " non excedat pretium solidorura duorum. m. Libra porcellectarum padi non excedat pretium denariorum duodecim. Libra ladani et cops (sic) non excedat pretium denariorum decem. Libra scarduarum aque dulcis ^ non excedat pretium dena- riorum quatuor. Pisces minuti ad unam libram prò quolibet capite non exce- dant pretium denariorum septem prò libra. Pisces ab una libra usque in tres libras prò quolibet non excedant pretium denariorum decem prò libra. Pisces a tribus libris usque in quinque libras prò quolibet capite non excedant pretium denariorum duodecim. prò libra. Anguille recentes * ab una libra infra non excedant pretium denariorum octo prò libra. Anguille recentes de libra una in duas non excedant pretium denariorum decem prò libra. Anguille recentes a duabus libris supra non excedant pretium denariorum duodecim prò libra. Pisces maris ab una libra infra non excedant pretium dena- riorum octo prò libra. ' « Cioè di sopranno j sopra l'anno, ossia di età maggiore di un anno. » (Ivi). * « Ferrara è celebre per g-li storioni che in determinati tempi, e specialmente nel » maggio, rimontano il Po grande, detto di Lombardia, e che talvolta hanno sorpassato li » cento chilogrammi. Le porcellette, i ladani ed i cops non sono che gli stessi pesci che » cangian nome secondo la loro grandezza. » (Ivi). • « Le scardove di acqua dolce sono piccoli pesci, che oggi mangiano i soli pove- )• ri. » (Ivi). ♦ « Ritengo s'intendano le anguille fresche, per non confonderle con \e salatp^ o am- » ì7\cfrfnatej o affumicate, » (Ivij, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXXV Pisces maris ab una libra in duas libras non excedant pre- tium denariorum duodecim prò libra. Pisces maris a duabus libris supra non excedant pretiurn de- nariorum quatuordecim prò libra. Orate non excedant pretiurn denariorum duodecim prò libra. Gambari ' non excedant pretium denariorum prò centenario. Cape non excedant pretium denariorum trium prò centenario. Libra olei ad plus non excedat pretium. denariorum. sexde- cim prò libra. Sed si obtinebitur gratia ab illustrissimo ducali dominio Venetiarum quod oleum duci possit Ferrariam non po- nendo partem aliquam Venetiis internariam, habebitur multo me- lius mercatum \ Centenarius lignòrum. dulcium a fassu ^ non excedat pretium solidorum duodecim, ita quod quadriga una onerata de centum viginti quinque fassibus costabit solidos quindecim. tantum. Centenarius lignòrum fortium a fassu * non excedat pretium solidorum quindecim tantum, ita quod quadriga que portabit cen- tum fassus costabit solidos quindecim marchesanos. Centenarius stangarum fortium ^ non excedat pretium soli- dorum xxviij march., ita quod quadriga que portabit quinqua- ginta costabit solidos quatuordecim march. Suga lignòrum fortium. " costabit solidos decem tantum, ita quod quadriga que portabit unam sugam cum dimidia costabit solidos quindecim marchesanos. Sarcine fortes ^ costabunt pretio proximo scripto. Domus prò vendendo ad minutum erunt deputate et in locis convenientibus. Loca ubi curiales possint habere lectos et utensilia ad pen- sionera erunt deputata ^ ' « Pesce minutissimo, ed oggi pure pei poveri; intendendosi quelli di acqua ilolce : » le cappe si usano anche oggidì. » (Ivi). ' « Qui sembra che Ferrara provvedesse gli olì facendoli venire per la via di Vene- » zia, ma avesse obbligo di depositarne una parte in quella città per suo consumo. Oggi, » qui in Ferrara, si pratica una tale provvidenza pei maiali, che dalla Romagna si tra- » ducono a Mantova e a Verona. I padroni delle così dette punte ed armanti hanno 1" ob- » bligo di lasciarne a Ferrara una deterininata parte. » (Ivi). ' « Cioè fascine dolci. » (ivi). * '< Cioè fascine forti. » (Ivi). ' ■< Cioè pali di legna forte. » (Ivi). * « Cioè una soga (misura ferrarese) di zecca forte. » (Ivi). ' « Cioè i grossi carichij che credo s' intenda pure di zecca forte, o in genere da » bi nciare. » (Ivi). « In quanto alli prezzi à\ soldi e denari, conviene conoscere che la lira si compoiie\ j- CCCCLXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Acta' fuerunt hec inter partes suprascriptas, in civitate Bo- nonie, in domo habitationis reverendissimi in Christo patris et domini, domini Antonii, tituli Sancti Marcelli presbiteri cardi- nalis, 1438, die 17 ianuarii. Presentibus venerabilibus dominis Nicolao de Valle, camere apo- stolico clerico, et Christoforo de Reate, literarum apostolicarum scriptore, testibus ad predicta habitis, vocatis et rogatis. Et me. Biondo Antonii Biondi Forliviense, sanctissimi domini nostri domini Engenii pape quarti et ipsius reverendissimi do- mini Camerarii secretarlo, ac camere apostolice notarlo. Qui pre- dicta, dum. agerentur inter partes, rogatus notavi. Et in hanc publicam formam, aliena manu propter occupationes, redigere feci. Signo consueto et nomine proprio, ad fìdem premissorum., ap- positis. * » di venti soldi marchesinij ed ogni soldo di dodici denari. La lira poi in Ferrara era una » moneta ideale, o trascendentale ; e solo era reale perchè appunto si componeva di venti » soldij cioè di un numero determinato di monete reali, che cominciarono (di tal sorta) circa » il 1382. In quest' antica epoca la lira, ossia li venti soldi, equivalevano agli odierni ha- » iocchi ottantacinque e denari dieci, mentre nel 1659 discese sino a soli baiocchi diciotto » e denari due. Nel 1433, epoca del Concilio, equivaleva a baiocchi sessantaquatlro e denari » undici, per cui il ventesimo di questa somma costituiva il soldo, e il dodicesimo del soldo » costituiva il denaro. Dai baiocchi si fa semplice il calcolo alla lira e centesimi attualmente » correnti. » (Ivi). CLXXVIII. ( 29 gennaio 1438 ) . Importantissima relazione, letta innanzi al Conciliabolo di Basilea da frate Giovanni fli Ragusi, della sua missione in Grecia durante il passato triennio. [Bibìiot. Laurem., Plut. xvi, Cod. 11, e. 10; Vatic, Cod. Palat. 597, r. 149 «. Saar. Cono. nov. et ampi, coll.j tom. xxxi, col. 248). Expositis ' que precesserunt quantum ad publicationem su- sjieiisionls Pape, relatio sequitur eorum que gesta sunt per Con- cilii legatos, destinatos ad conductioiiem grecorum. Quamvis enim multa dicerentur de accessu eorum iam ad portum Venetiarum, nondum certitudo habebatur quid greci nialuissent: vel, compla- centes Pape, in galeis per eum missis venire; aut, sua complentes promissa, in galeis Concilii. Sed, die tertia mensis huius, sancta synodus missivam accepit Lausanensis episcopi, sub data Nitìe 18 decembris, notifìcantis Visensem episcopum, Capitaneum et lo- hannem de Ragusio applicuisse ibidem tertio ante die, sollicitos- que esse in habendis equis, statim ad Concilium accessuros. Qui decimanona die ingressi sunt, honoris gratia obviam illis euntibus patribus Concilii preter cardinalem Arelatensem, Aqui- legiensem Patriarcham, et Conthensem episcopum. Patribus vero occupatis, usque tenta fuit predicta sessio de suspensione ab administratione papatus aliorumque decretorum. duorum, in quorum publicatione non fuit difficultas minor prefati legati relationem distulerunt usque ad diem vigesimamnonam. Qua Johannes de Ragusio, a triennio qui fuerat prò synodo in Grecia constitutus, relationem fecit suam in tres divisam partes; de accessu, permanentia, et gestis in recessu post adventum con- trariorum ambassiatorum. Prime fuerunt commemorative; nam- que omnia ferme per suas litteras Concilio iam notificarat. Referebat igitur recessisse a Concilio etc. ^ ' Questa prima parte del Docuraonto è solo nel Codice Laurenziano. ^ In lungo del sunto datoci dal Codice Laurenziano. inseriamo distesamente la rel.i- zione di frate Giovaiiiii l'i'-avandoia dalle altre due tonti citate. CCCCLXXXVIII PARTE PKIMA - SEZIONE SECONDA « Reverendissimi, reverendique in Christo patres et domini mei prsestantissimi. Licet sanctse vestrse congregationis devotio, et religionis pro- fessionisque mearum facultas exigerent, ut ab aliquo divinarum Scripturarum themate prsesentis mese narrationis sumere de- berem initium ; nihilominus ipsa longitudo temporis cuius seriem prosecuturus sum, et rerum quas narratu'rus sum morositas, non solum superflua, sed etiam quse decenter dici possent accom- mode resecare me cogunt prò praesenti et omittere. Etenim quanta sit temporis longitudo, si forte a meraoriis vestris annorum numerus quo ab hac urbe discessiraus excidit, ipse preesens faciei mese grsecus et horridus aspectus debet commonere mentes ve- stras. luvenem enim me et imberbem misistis ; et ecce senem et albatum canitie, atque grsece barbatum suscipitis: bis certe et talibus ditatum muneribus, quibus ab antiqua Grsecia nostros consuevit locupletari latinos. Tanti igitur temporis gesta prose- cuturus, ut mea narratio certis comprehendatur et concludatur limitibus, tres principales partes continebit. Et prima quidem, quid per tres; secunda, quid per duos; et tertia tandem, quid per me solum, iuxta successionem temporis, in urbe regia, seu in Constan- tinopoli, gestum sit reflorebit. Quia vero praedictorum, ut prsedi- ctum est, narratio longa est et prolixa^ et impulsio relationis faciendse vehemens propter recessum quorumdam dominorum recedere debentium cupientiumque meam ante ipsorum recessum audire relationem ; ut, et ipsorum desiderio satisfaciam et meis aliqualiter infirmitatibus parcerem et laboribus, quibus in rei ventate quasi confractus sum et consumptus, temporique quo hsec sancta synodus maxime indiget prò prsesenti indulgerem, et ut narrandorum securior reportatio atque fìrmior fides et ordo habeantur, disposui in scriptis proferre et legere quse concepta et gesta sunt. Legam igitur nunc tantum quantum domina- tiones vestrse permiserint; et ubi finem facere iusseritis, ibi dimittam. lubente igitur hac sancta synodo, venerabiles domini et magistri, videlicet dominus Henricas Menger bonse memorise, magister Simon Freron, et ego cum eis^ in die sancti Ioannis Baptistae, bora vesperorum, ab hac urbe Basiliensi discessimus, iter arripientes versus Venetias, et continuato itinere tandem, Deo favente^ licet cum magnis laboribus et periculis, quise terra DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCLXXXIX marique pertulimus, die 24 mensis septerabris immediate sequentis, die sabato, de mane, ingressi fuimus Constantinopolim ; ubi, iuxtu consuetudinem patrise, ad domum nobis per Irnperatorem ordi- natam satis cimi magno honore per quosdam nobiles fuimus deducti. Post iijgressum vero nostrum, statini eadem die misimus prò uiercatoribus ad quos literse cambii novem milium florenorum de camera dirigebantur. Quibus, tamquam omnino securi quod non defìcerent^ ostensis literis, diximus ut pararent pecunias. Qui, respicientes se mutuo, magnse admirationis signa inter se ostenderunt, et, habito aliqualiter inter se mutuo colloquio, ante omnia dixerunt, se valde admirari de illis dominis de Medicis, cum quibus nihil haberent agere. Verumtamen propter literas cuiusdam Baldaxaris de Vivaldis de lanua voluerunt habere tempus trium dierum ad deliberandum, et habita deliberatione dixerunt se velie dare nobis finale responsum. Quod et fecerunt negative. De qua negatione quantum prosternati fuerimus et tristes, Deus novit. Et, cum nullum possemus excogitare reme- dium, deliberavimus accedere ad potestatem et concilium Perse. Et ita fecimus, praesentantes eisdem. sacri Concilii literas et il- lustrissimi principis domini ducis Mediolani (qui afi"ectuosissime illi ci vitati prò Concilio et prò nobis scripserat), exponentesque causas nostri adventus, et dictum defectum qui nobis acciderat pecuniarum, supplicavimus ut nobis in prsedictis, maximeque in dicto defectu, vellent assistere consiliis et auxiliis opportuiiis. Qui, habito aliqualiter inter se Consilio, nobis valde gratiose responderunt, ofi'erentes se^ contemplatione dictarum licerarum tam. Concilii quam domini Ducis, ad omnia sacri Concilii bene- placita et nostra. Et vere, sicut dixerunt, ita et per ampli us fecerunt: in tantum, quod^ ante accessum nostrum primum ad Imperatorem., fìrmam et certam spem habuimus quod in pecuniis non esset defectus. Et ita factum est, modis et viis quos et quas venerandus magister Henricus in regressu suo latissime domina- tionibus vestris declaravit, et nos qui remansimus postea li- teris nostris similiter. Unde autem defectus dicti Concilii acciderit, multi multa dicebant, et prsecipue propter verba domini Christofori, qui palam etiam nobis tribus in domo nostra asseruit, quod, antequam de Florentia recederet, sciebat quod ita de L^tis peruniis debebat CCCCXC PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA evenire. Ex quibus multi multa cogitabant, et forte vera. Com- pertum. est tamen fìnaliter quod non ex parte illorum de Me- dicis, sed ex parte illius Baldaxaris de Vivaldis de lanua omnis defectus accidit. Unde et in facto remedii etc. duo praecipue con- currerunt: primo, aviditas et devotio servìendi sacro Concilio; secundo, securitas illorum de Medicis, quia, postquam fuerunt visse, examinatse et recognitse, propter illorum famam et opi- nionem, mercatores (servire et lucrari cupientes) faciles se extii- buerunt in omnibus. Post adventum itaque nostrum et ingressum ad Constanti- nopolim die nona, videlicet die dominica, quss erat secunda octobris, de mane, ad praesentiam Imperatoris, iuxta suam. ordi- nationem, venimus. Quem reverenter ex parte huius sanctae synodi salutantes, et omnipotentis Dei benedictionem offerentes, literas fidei seu credentiales eidem dedimus. Et in effectu, prout locus et tempus patiebantur, breviter et succincte causam nostri adventus explicuimus, narrantes ea quse in facto unionis Ec- clesiarum per suos cum sancta synodo conclusa fuerant, quali- terque missi eramus prò eorumdem conclusorum inchoanda exe- cutione. Quibus diligentur et «attente auditis, grate nos vidit et suscepit ; et, quoad facta per suos, dixit quod vellet diligenter examinare conclusa, et postmodum. conferre nobiscum. Nos vero, informati de conditionibus, sollicitavimus ne tempus in longum protraheretur. Et tandem, prò breviori expeditione, deputati fue- runt de maioribus utriusque status, usque ad sexdecim, numero, cum quibus conferre haberemus de pertinentibus ad nostram materiam. Placuit et tunc imperiali maiestati, ut, post visita- tionem suam, etiam serenissimas Imperatrices, matrem scilicet et uxorem suas, quae prò tunc in eodem palatio erant, vide- remus. Et ita fecimus, eisdem. debitam reverentiam exhibentes, et recommendantes eisdem desideratissimam Ecclesiarum unio- nem. Quse ad omnia gratissime respondernnt. In crastinum, scilicet tertia octobris, eodem modo per omnia, mutatis mutandis, visitavimus Patriarcham in Sancta Sophia, et cum ipso conclusimus de eisdem dandis deputatis sicut cum Imperatore. Post hsec, cum literis credentialibus huius sanctae syn,odi con- sequenter visitavimus dominos deputatos, germanos Im.peratoris, Constantinum scilicet et Demetrium, qui tunc praesentes erant DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXCI in urbe regia, unumquemque per se in domo sua; Venetos quo- que, Catelanos et Anconitanos, aliosque Ecclesise nostrse mer- catores qui erant in Costantinopolim, insimul in quadam ecclesia venetorura. congregatos, exponendo eis causas adventus nostri, et requirendo eos ut nobis auxiliis et consiliis assisterent op- portunis. His peractis, et, de sollicitatione nostra, assignata ecclesia Domitiicse Resurrectionis (sic intitulata) prò loco, in quo cum su- pradictis Imperatoris et Patriarchse deputati» convenire debere- mus ; in prima congregatione interrogati si vellemus aliqua pro- ponere vel dicere, illieo protulimus in scriptis quatuor articulos. In primo petebamus ratifìcationem eorum. quse per suos hic conclusa fuerant et iurata; in secundo, quod conveniremus de tempore idoneo et sufficienti, in quo utraque partium posset commode sua adimplere iurata et promissa; in tertio, cum. ma- gna instantia supplicabamus ut civitatem Basiliensem prò loco oecumenici Concilii celebrandi acceptarent; in quarto, offereba- mus nos, nomine Concilii, ad inchoandam executionem. eorum quse conclusa fuerant, prout in Decreto continebatur, dando eisdem Decretum in publica form»a et bullatum. Et circa unum- quemque articulorum praedictorum dicebamus ea quse nobis ne- cessaria videbantur et opportuna, cum magna instantia, et prse- cipue circa hanc civitatem, quatenus ab eisdem acceptaretur. Quse omnia et singula hic replicare longum esset valde et tediosura, cum alias tam per magistrum Henricum quam per nostras li- teras fuerint explicata. Quibus articulis lectis, et aperte dictis nostris et persuasionibus per interpretem grsecum declaratis, habitoque inter se Consilio, dixerunt quod vellent videre articulos et super dictis nostris mature deliberare, ac sic in sequenti nobis congregatione respon- dere. Quod et fecerunt, cedulam nobis in efFectu quinque puncta continentem (tradentes). In primo petebant ut procera ium De- creti, quod eis dederamus, aut totaliter tolleretur, aut saltem corrigeretur taliter, ut in eo possent contenti remanere. In secundo, quod cum eisdem honoribus, dispositionibus et favoribus, quibus accessuri erant ad Ecclesiam nostram, reducerentur ad propria, dato etiam. casu quod unio non sequeretur: quod prsecipue in- telligebant de expensis. In tertio petebant. priraum artinilum in Decreto contentum aliqualiter moderar! : videlirot, si conti nge- CCCCXCII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ret aliquos dominos reges vel principes tali synodo non adesse nec vere nec reprsesentative propter aliquas causas, quod non propter hoc intellìgantur facere centra promissa. In quarto pe- tebant securitatem in eundo, stando et redeundo a regionibas et civitatibus per quas transire, aut in quibus stare eos conti- gerit. In quinto, quod iustitia et punitio suorum delipquentium ad ipsos tantum pertinerent, et non ad nostros. Quoad primum articulum interrogavimus primo, cur vellent illud prooemium tolli, aut in quibus vellent ipsum corrigi? Res- ponderunt: quia nationi ^ et Ecclesise nostrse valde iniuriosum. Diximus : in quo vel in quibus? Responderunt : in tribus prse- cipue; primo, in eo quod synodus vestra videtur se appellare matrem omnium christifidelium, et, per consequens, qui non est eius fìlius per obedientiam et acceptationem suorum dogma- tum " non est christifìdelis. Secundo, in eo quod in eodem contextu sermonis fìt mentio de nobis et de bohemis. Tertio, in eo quod coniungit nos cum bohemis in ratione dissidii. Circa prsedicta tria verba multa diximus, per quss dare ostendimus nullam iniuriam in prsedictis contineri: verumtamen, ipsis in sua opinione persistentibus et omnino ad rupturam omnium tracta- tuum, nisi ut faceremus, tendentibus, ad ultimum fecimus et promisimus prout hsec sancta synodus postmodum approbavit et confìrmavit. Ad secundum vero articulum, videlicet de expensis in rede- undo etiamsi unio non sequatur, et ad quartum de securitate in eando, stando, redeundo, et ad quintum similiter de punitione suorum delinquentium, per salvumconductum piene providimus, postmodum per hanc sanctam synodum concessum. Ad tertium autem articulum diximus^ quod de principibus, regibus, et dominis et principalibus Ecclesise prselatis nos nullo modo posse consentire quin saltem intersint reprsesentative, ut patet ex primo capitulo et ex declaratione : Quid est Synodus oecumenica et universalis- Post hsec, concordavimus de tempore et forma chrysoboli. In quo concordando etiam multum temporis exposuimus. Quoad civitatem vero Basiliensem obtinendam, licet plus ' Nell'edizione: quia vanum. ° Nel Codice; suorum dignitatwn. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXCITT quam in omnibus aliis insudaverimus, nihilominus in fine nihil obtinere potuimus. Quid autem eos ab hac civitate retrahat, nunquam ad liquidum scire aut percipere ad liquidum potui, nisi forte coniecturàs aliquas quas approbare non audeo nec re- ferre, ne forte ab aliquibus, non ut coniecturse sed ut verse causee accipiantur dum forte non essent. Prseter difficultates prsedictas, addebant nobis et alias duas: videlicet de loco, et de prossentia Papse in Concilio. Volebant enim ut, nomine Concilii, promitteremus eis prsesentiam Papse in Concilio, et quod, sicut de tempore, ita et de loco idoneo ad quem et Papa et ipsi commode possent accedere concordaremus et concluderemus ibidem cum eisdem. Et hoc totum faciebant ad instantiam et promotionem domini Christofori, nunc Coronen- sis episcopi, qui illuc ex parte domini nostri cum galeis vene- torum, cum quibus ad nos advenerat, hic, ut fama publica la- borabat et etiam opera demonstrabant, ad nihil aliud venerat nisi ut impediret directe vel indirecte hic concordata et con- clusa. Persuadebat enim. Im.peratori, Patriarchse et aliis, quod non acceptarent Decretum Concilii; primo, propter impossibilita- tem exequendi ea quse promissa sunt. Allegabat enim quod Con- cilium nullas habebat pecunias nec erat in potestate habendi, et sic quasi per annum steterat ad congregandum. cum maxi- mis laboribus et extorsionibus a personis particularibus octo mi- lia fiorenorum. Quid faceret, aut quando poterit, aut unde, tre- centa milia in hac materia necessaria colligere? Allegabat secundo partialitatem Concilii, asserendo quod hoc non fecerat propter amorem et caritatem unionis, aut cum. intentione promissa exe- quendi, sed solum. propter prolongationem. Concilii, ut videlicet, sub fama et favore (?) adventus grsecorum, cum aliam legitimam causam persistendi non haberet, diutius perduraret. Et hse duse persuasiones erant quasi duo iacula amirabile (?) transfigentia cor Imperatoris et Patriarchae et aliorum: et prsecipue quia Chris- toforus habebat duos, ex iis qui hic fuerant, grsecos, dictorum suorum confìrmatores, videlicet illum. abbatem. Isidorum et Ema- nuelem Dissipatum, qui, Christoforo adhserentes, fuerunt nobis prò tunc in omnibus adversantes. Unde, et cum scitum fuit primo quod mercatores, ad quos literse Concilii dirigebantur, nolebant nobis de cambio respondere, in tantum prsevaluerunt verba Chri- stofori, quod etiam Demetrius Palseologus et Johannes Dissipatus, CCCCXCIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA qui partem nostrani fortissime tunc fovebant, titubare visi sunt. Unde et ad nos venientes consulebant, ut, etiam non visis Im- peratore et Patriarcha, recederemus, quia, ut dicebant, iam bene percepit Imperator, quod Christoforus verum dicit quod synodus non potest promissa adimplere, et quod non veneramus nisi ad tempus redimendum et ad prolongandum. Concilium Basiliense, quodque de isto cambio novem milium non erat nisi qu98dam flctio, et multa alia quse, absque dubio, et oculos lacrymis et cor nostrum multa amaritudine repleverant. Verum, cum in facto dicti cambii fuisset bonum appositum remedium, et per nos esset sufficienter satisfactum ad verba Christofori, Imperatori et Patriarchse et aliis ostendendo et m.o- dos habendi pecunias et per opera prsestita quae ipsum. sacrimi Concilium mirabili cum. fervore erga pacem christianorura. in diversis partibus peregerat, amorem et caritatem quem habet sacrum Concilium erga Ecclesiarum Christi unionem; tandem praedictas duas difficultates in medium ipso Christoforus posuit, ut videlicet instarent prò prsesentia Papse et prò loco aliquo idoneo. Et tantum in iis duobus fixi esse videbantur, ut, nisi voluntati eorum consentiremus, omnem vellent omnino rumpere tractatum. Ut enim vidit Christoforus se non posse ex toto no- stra impedire negocia, vertit se ad persuadendam grsecis prsesen- tiam Papse in Concilio tanquam omnino necessariam, et quod sine Papa nihil posset concludi. Et ultimo dicebat quod Papa nullo modo posset exire Italiam, tum propter suas infìrmitates, tum propter indispositionem currentium temporum. Et ita per medium prsesentise Papse quserebat habere locum in Italia. Quibus tandem post multa respondimus, quod omnino pete- bant a nobis impossibilia, quia non erat in potestate nostra obli- gare Papam ut sit vel non sit praesens. Et iam in prssteritum multos prò hac prsesentia labores impenderat '; et ita certi su- mus quod faciet in futurura. Vos etiam cum Domino eritis in Concilio celebrando; in quo, si non aderit dominus noster, po- teritis cum aliis dominis de Concilio procurare ut prsesens sit, Vf'l vos ad ipsum accedendo vel ipse ad nos \ Verumtamen, at- tenta optima Sanctitatis Suse dispositione, debetis omnino credere quod, si cecumenicum Concilium etiam in Anglia vel in Hibernia ' Si sottintende forse: Concilium, "" Foi-se: L-os. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXCV celebraretur, legitimo et manifesto cessante impedimento, San- ctitas Sua tantce congregationi non deesset. Similiter de loco diximus, quod nullara potestatem haberemus nisi de Basilea, prò qua iterum atqne iteruni instetimus viis et raediis nohis possi- bilibus. Et cum nec ipsi a nobis nec nos ab ipsis, prseter supradicta, possent vel possemus obtinere, vix et magnis laboribus in di- spositione Decreti remansimus. Verum, in recessu magistri Henrici, tam. Imperator quam Pa- triarcha permaxime insteterunt, ut prsefatus magister Henricus sacro Concilio exponeret desiderium ipsorura, quod habent tam circa loci habilitatera quam prEesentiam Pappe; et quod super hoc ipsorum supplicatorias literas cum omni reverentia presen- taret. Acceptavit magister Henricus, et (ut credo) ita fecit, licet prsefatus Christoforus, anno revoluto, dum Constantinopolim. re- diit, seminaverit oppositum, dicendo Imperatori et Patriarchse quod magister Henricus nihil dixerat. Et, quoad ipsorum lite- ras, dicebat quod dominus legatus, et alii qui currum Concilii conducebant, et receperant et occultaverant, nec eas ad notitiam. publicam. Concilii venire permiserant. De quo illi domini satis perturbabantur. Cum autem essemus Inter deputatos ad concludendum omnia et ad imponendum fìnem tractatibus, visum fuit bonum media- toribus et aliis deputatis grsecorum, ut dominus Christoforus advocaretur, si forte vellet aliquid dicere. Placuit nobis. Adfuit: et, cum ex quadam causa nostrum Decretum legeretur, perven- tumque fuisset ad illam. clausulam : « Ut de prseterito enim se- » renissimus grascorum imperator et patriarcha Constantinopo- » litanus per nostros requisiti sunt oratores, mocc tres insignes » viros etc, » statim dixit quod Decretum non dicebat verum. in eo quod dicebat mocc, quia non statim aut mox, sed bene post decem. menses Imperator et Patriarcha miserunt ambassiatores. Diximus ut modeste loqueretur, quia hsec non erant verba no- stra, sed sacri Concilii. Replicavit quod, si etiam essent verba decem Conciliorum, quod propter hoc nihilominus non erant vera. De quibus iniuriis et temeritate viri multum scandalizati fuimus nos et omnes audientes. Verumtamen, retentis animis nostris, primo declaravimus, quod mow, statim, continuo, et alia si qua sunt quamdam indistantiam temporis significantia, in Scripturis CCCCXCVl PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA divinis et etiam legibus non semper ad executionem rei cui adiunguntur, sed ad promptitudinem animi exequentis referun- tur; et quod etiam parva distantia in rebus arduis prò nihilo reputatur. Post hsec diximus, ne forte ad ulteriores venirem.us dissensiones, quod cum domino Christoforo nihil tractare habe- bamus, quia non eramus missi ad ipsum nec cum ipso. Verum, si ipse vellet nobis aliquid dicere vel aliqua proponere, vel nos ipsi vel nos arababus partibus, quod hoc fìat in prsesentia nota- riorum., ut constare possit tam Concìlio quam Papss quid et qua- liter quisque nostrum loqueretur, aut quse vult aut procurat, quia non credimus quod sit missus ad corrigendum hic Decreta Concilii aut ad iniuriandum eidem, sicut nec nos ad iniurian- dum domino nostro Papae; prout nec nos ' cum quibus nos nego- tia tractare habuimus, nec aliquis alius usque in prsesentem diera potest nos accusare sinistri aut inhonesti dixisse aliquid contra dominum nostrum; quod nec in futurum facere intendimus gratia Dei. Et revera, reverendissimi patres, ita fecimus; et, quoad per- sonam. meam, sum contentus ut fìat inquisitio diligens, tam. apud Imperato rem et Patriarchara quam apud omnes cseteros; quia, Deo teste, apud illas gentes ita studui servare et promovere ho- norem sanctissimi domini nostri sicut et sacri Concilii, salvis semper auctoritatibus utriusque. Quod tamen ipse Christoforus non fecit, quia, et tunc et anno revoluto, dum. Constantinopolira. rediit, talia de hoc sacro Concilio et de ipsius suppositis, maxi- meque de reverendissim.o domino meo legato Sancti Angeli, re- ferebat, etiam aliquando mihi, quod vix possem talia cogitare in conscientia m.ea, et multo minus enarrare. Praedictis igitur sic et taliter peractis concordatis, in die Sancti Andreas (ad maiorem conclusorum fìrmitatem) congregata magna multitudine tam. latinorum, quam grsecorum in supradicta ecclesia Resurrectionis Dominicse, coram notariis et testibus, ex- positis tam in latino quam in greeco conclusis et concordatis inter nos et duos mediatores qui personam Imperatoris reprsesen- tarunt, nomine Imperatoris nobis exhibuerunt chrysobolum cum. bulla aurea: similiter et metropolitae quidam et sacerdotes ssecu- lares, nomine Patriarchse, literas patriarchales. E converso etiam nos eisdero obtulimus Decretum et salvumconductum, sigillis no- stris sigillatura et fìrmatum, prout conveneramus cum. eisdem. ' Forse : » os. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXCVII Quibus peractis et completis, de consensu et bona voluntate oniniiun fratruni iiostrorum, venerandus magister Henricus Men- ger se ad iter pra^paravit, et ita cum galeis redeuntibus Venetias, causa redeundi ad liane sanc.tam synodum, iter suum in nomine Domini arripuit. Cuius l'editum non solum utilem, sed omnino necessariura omnes simul iudicavimus, tum propter recambium. pecuniarum quod in Pera feceraraus, tum propter relationem gestorum et conjfìrmationem promissorum per nos ibi factorum, ut prsemittitur. Quse omnia, ut postmodum patuit, per efFectam gloriose et feliciter adimplevit. Post recessum vero magistri Henrici (qui fuit prima vel se- cunda decembris) sexta vel potava die, duo, qui mediatores di- cuntur, qui omnia nomine Imperatoris tractant et gubernant, venerunt prope domum habitationis nostrse ad monasteriura Sanctae Theodosise, et fuerunt nobiscum. locuti super ambassia- tores bine inde mittendos prò congregatione Ecclesise orientalis ad Constantinopolim ; et in efFectum. instanter rogavimus, qua- tenus in exequendis rebus nulla committeretur negligentia aut mora, ofFerentes nos promptos et paratos ad omnem. necessariam impensara iuxta concordata faciendam. In primis igitur et ante omnia solvimus eis octingentos ducatos,- qui restabant eis ad solvendum iuxta promissa et obligationem priorum. ambassiato- rum. Deinde raisimus circa principium martii duos nuncios grse- cos ad hoc sacrum Concilium cum. literis continentibus plenam informationem de omnibus per nos gestis, ob maiorem securita- tem, ne forte aliquid accidisset consorti nostro magistro Henrico. Qui tamen nuncii (ut postmodum percepimus) male se habuerunt in acceleratione gressus ipsorum ad hanc sanctam synodum. Quia vero Imperator in ultimo suo chrysobolo seu litera aurea, quam. magister Henricus Henger ad hanc sanctam syno- dum detulit, voluit (ut instantissime a nobis petebatur) se referre ad complendum omnia prout in Decreto continebantur, diximus super modo exponendi pecunias et securitatem ipsarum, quod, ex quo Imperator non se retulerit ad Decretum., quod oportebat tria (?) scilicet (?) dare nobis cautionem et securitatem super exponendis pecuniis casu quo ipse non perficeret promissa et concordata; quam petitionem nostram ipse Imperator et sui mul- tum segre tulerunt, in tantum quod nec verbum super dieta securitate audire volebant. Nos vero, quanto magis videbamus VCL. I. gg CCCCXCVIIl PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA eos refugere, tanto magis instabamus, protestantes quod per nos non stabat quod pecunise tempore debito iuxta exigentiara. rerum paratse essent. Stetìmus autem. in hac contentione a prin- cipio mensis decembris quasi usque ad medium martii. Et fina- liter, aliam. non valentes obtinere securitatem., coiitenti fuimus de una litera, quam proscrigma vocant, subscripta manu Impe- ratoris. De cuius tam.en subscriptionis recognitione voluimus habere fidem notarii cum testibus. Cuius literse seu cedulse, etiam et fidei notarii tenores sunt penes me. Post prsedictam. difScultatem, cum parati essemus tradere pecunias prò ambassiatoribus, miserunt nobis prsedicti mediatores cedulam taxse, quantum videlicet cuilibet ambassiatori tradere deberemus; qua visa et examinata satìs mature, etiam cum Consilio mercatorum peritorum, reperimus taxam excedere ultra medietatem. debitam.. De quo non modicum admirati, diximus Imperatori quod taxa non erat debita neque congrua, quatenus non teneremur nisi ad necessarias impensas ; non poteramus ultra facere quam exigat debitum. Respondit quod taxa non erat tantum prò expensis ambassiatorum, sed etiam, et maior pars, erat prò muneribus dandis principibus et dominis ad quos mittebantur. Diximus quod non erat de intentione Concilii at- trahere principes et dominos, maxime ecclesiasticos, Ecclesiae orientalis muneribus; sed tantummodo de necessariis providere ambassiatoribus laborantibus prò congregatione in Constantino- poli fienda. Respondit quod oportebat conservare consuetudinem orientalium qui nunquam mittebant ambassiatores sine mune- ribus, et quod suorum ambassiatorum, qui cum Concilio tracta- verant, intentio fuit hanc pecuniam in tales usus debere exponi. Et ita contradiximus per plures dies et septimanas quantum po- tuimus. Verumtamen in fine, videntes tempus labi et ipsos grsecos omnino fixos in talibus expensis aut tendere ad rupturam, con- sensimus, et coepimus solvere et mittere ambassiatas iuxta taxam et voluntatem eorum. Cogitavimus enim quod, in fine, de summa concordata in Decreto aut parum aut nihil reportaremus. Quare, ne nobis imputaretur defectus rupturse, duximus ulterius nihil curare, sive sic, sive sic expendantur. Missse igitur fuerunt am- bassiatse cura muneribus primo ad tres Patriarchas, videlicet Alexandrinum, Antiochenum et Hierosolymitanum ; deinde ad Inriam, et ad Iraperatorem Trapezundorum ; postmodum ad Ru- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI CCCCXCIX sciam et regem Poloniee; ad Valachiara. maiorem. et minorem ; ad despotum Rascise; ad Montem Sanctum ; et ad alia neces- saiia 1 loca. Interim autem, dum hse anibassiatse expedirentur, permit- teiite Deo et percatis meis exigeiitibus, acridit mors vere bonae et recolenda; sanctse niemorise magistri Simonis ambassiatoris, et consortis mei, die videlicet 21 ìliIìì; cuius qualitatem et modura mortis, angustias quoque meas, et honorem quem in suo fine et exequiis, non nostri sed grseci exhibuerunt, quia literis meis tunc satis ampie et diffuse hoc sacrum Concilium exstitit ^nfor- matum, non me amplius hic extendam, ne etiam videar prsete- ritum et iam antiquum vulnus in cordibus audientium renovare. Post mortem itaque prsefati venerabilis magistri et duorum de domo mea, qui infra paucos dies post obierunt, utriusque civitatis igne pestis horribiliter accessus timore humano, et multorum amicorum Consilio, profugum me dedi per insulas et sylvas usque ad adventum galearura de Venetiis. Quibus secunda die septembris advenientibus, statim redii Constantinopolim. Elt cum. neque per nuncium neque literas aliquas Imperator aut Patriarcha vel ego ab hac sancta synodo percepissemus, vehe- menter expavimus, et, ultra quam exprimi potest admirati, spem omnem. de ulteriori prosecutione agendorum perdidimus. Etenim, post recessum. nostrum ab hac synodo et post reversionem ma- gistri Henrici a Constantinopoli, nunquam. aliquas literas rece- peramus. Et, cum omnino ignoraremus quid sancta synodus de- liberasset in iis quse per nos acta fuerant, in amotione videlicet procemii Decreti, in salvoconductu, in declaratione quorumdam promissorum et in aliis, nec per galeas prsedictas per quas cer- tissima et infallibilia nova sperabamus aliquid haberemus, spera omnem (ut dictum est) araisimus, in tantum quod omnino me ad reversionem per primum passagium disponebam. Dum itaque in maximis essem angustiis, Deus consolari volens sperantes in se, sexta die mensis preefati septembris adduxit nun- cium de Duracio, qui attulit ab hac synodo omnia nobis deside- rata; videlicet confìrmationem plenaMam omnium per nos actorum et concordatorum cum Imperatore, et alia avisamenta atque ne- cessaria quibus indigebamus. De quorum omnium receptione quan- ' ly' eiliiio.ie ha: AUuinuì'a loca. D PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tum gaudiura Imperator, Patrìarcha et ego habuiraus, Deus novit; et etiam, prout potui, prò tunc hanc synodum liteins meis in- formavi. Literas etiam Imperatoris et Patriarchse^ in qiiibus pro- fltebantur se recepisse supradictorum per nos proraissorum con- fìrmationem, et ad plenum satisfactum fuisse de iis quse nos tres nomine sacri Concilii promiseramus, per eumdem nuncium trans- misi. Post recessura prasdicti nuncii, monuit Imperator quod ne- cesse omnino videbatur mittere aliquos vel aliquem ad sacrum Concilium et ad dominum nostrum, duabus ex causis: primo, prò sollicitando executionem negotiorura; deinde, prò promovendo concordiam inter Concilium et Papam in facto loci, de quibus fama erat publica quod adhuc erant in discordia, nec ad alicuius loci processum adhuc fuerat electionem. Quam intentionem cum Imperator mihi aperuisset, prima facie, nesciens occulta cordiura, laudavi intentionem eius et alia, et dixi: sollicitare negocia et procurare pacem bonum est;itatamen quod mittendi non aliud nec aliter prsedicta procurarent, nisi quod et prout in Decreto Concilii continetur. Cum ulterius de personis mittendis ageretur, tentavit me Imperator si cum lohanne Dissipato vellem. ad Con- cilium accedere, et alium mittere ad Papam. Respondi de me, quod hoc non possem facere, cum haberem in mandatis hic usque ad adventum galearura et aliorum ambassiatorum, et usque ad finem perseverare. De lohanne Dissipato, propter prsecedentem fervorem et preecedentia opera, de quo non minus confidebam quam de me ipso, dixi quod bonus esset et optimus, et quod meliorem eo mittere non possefc. Placuit Imperatori, et adiunxit sibi Emanuelem Miloti, qui iret ad Papam. Cumque ulterius de expensis ipsorura ageretur, misit ad me Imperator ut darera uni- cuique praedictorum ad minus quingentos ducatos venetos. Restiti, dicens quod pecunise mihi commissse erant tantummodo expen- dendse in congregatione Ecclesise orientalis ad Constantinopolim, et non prò ambassiatoribus per Maiestatem Suam in alils causis hinc inde mittendis. Respondit: propter quod unumquodque, et illud magis. Congregatio enim Constantinopolim non fit nisi pro- pter congregationem oecumenici Concilii, quod sine pace Concilii et Papse fieri non poterit, et sine sollicitatione ; sed cum congregatio oecumenici Concilii iuxta prasmissa pertinet ad Concilium. Quare si vellet supererogare per arabassiatas ad procurandum prsedi- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DI età, supererogaret de suo. Valde turbatus fuit in tantum, quod niilii dicebatur quod esset causa destructionis totius negotii. Cum autem hsec disceptatio fieret per plures dies et septimanas, et non possem ad voluntatem ipsorum inclinare; circa festum Sancii Martini supervenit Christoforus, iam ssepe nominatus^ more solito iactans impossibilitatem Concilii quoad executionem pro- missorum, et multa alia quse ob reverentiam huius sanctse synodi et reverendissimi domini mei, domini legati, hic prò nunc subticeo enarrare. Persuadebat etiam viis omnibus, ut ad Papam mitteren- tur de maioribus et nobilioribus utriusque status^ et cum San- ctitate Sua (quae potens erat adimplere omnia) componeretur. Promittebat etiam iis qui mitterentur irapensas largissimas^ et tanto uberius quantum persenserat me denegare impensas iam supernominatas. Ego igitur, considerans dispositionem negotiorum et conditionem rerum, et praecipue ne alius, loco lohannis Dis- sipati, mitteretur, quem maxime prsefatus dominus Christoforus refutabat; annui, et solvi pecuniam quam petebant cum condi- tione et promissione quod nihil contra concordata in Decreto Concilii acceptaretur '; quodque haberent potestatem tempus pro- rogandi, si opus esset, per totum mensem septembrem. Recesserunt itaque cum galeis venetorum, et venerunt huc et ad dominum nostrum, et fecerunt ea quae reverendissimse paternitates vestrse noverunt. Scripsi prò tunc pienissime sacro Concilio de occurrentibus per dictum lohannem, et modum ve- niendi ipsorum, et ad quid. Post hsec, de mense februarii circa carnis privium, venit iterato nuncius de Duratio (qui primo ve- nerat) offerens huius sanctse synodi literas salviconductus et Decretum, prout conveneramus, et alia quse primo receperam. Attulit etiam et multas literas dominorum particularium huius sacri Concilii, quarum aliquse mihi, aliquse bonse memoriae Si- monis, aliquse utrique coramuniter dirigebantur. Ex quibus piene fui informatus de iis quse hic prò tunc agerentur, tam circa electionem loci quam circa habendas necessarias impensas. Et quia S3spe Imperator et Patriarcha loquebantur mihi super facto loci, ex informationibus iam dictis supradictarum litera- rum coepi loqui ipsis temptative de civitate Avinionensi, decla- rando habilitatem et condicionem illius civitatis. Ac illi statira ' Neil" edizione, in luogo di acceptaretur^ si legge attentarenf. DII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA dixerunt non esse cogitandum de loco ilio, cum non sit in De- creto comprehensus. Et, cum dicerem, prout occurrebat, quod immo comprehensus erat per illam clausulam : Loca nominata sunt Calabria, Ancona, vel alia terra maritima; respondebant quod alia terra maritima intelligitur in Italia. Dicebam, quod illa clausula vel alia terra maritima stat absolute, et non deter- minate per Italiam. Prseterea hoc patet ex ipso ordine nomina- tioriis locorum, quia primo flt mentio de locis maritimis, secundo de locis in Italia, tertio de locis extra Italiam; cuius ordinis particulse sic distingui debent: Loca nominata sunt Calahria, Ancona, vel alia terra maritima; et hssc est prima particula. Deinde: Bononia, Mediclanum, vel alia civitas iìt Italia ; et ìsta. est secunda particula. Deinde: extra Italiam, Buda in TJnga- ria, Vienila in Austria, et ad idtimum Sahaudia, non exclu- dit aliquam civitatem Itali se. Ita simiter illa clausula vel alia terra maritima non excludit aliquam terram circa mare. Dice- bant ad hsec, quod, in contractibus amicabilibus et pacis, atten- denda est potius intentio quam verba: semper autem intentio- nis nostrse fuit minus elongari a patria nostra quantum esset possibile, propter hostes quos habemus usque ad portas civita- tis. Unde et cum domino Martino nunquam condescendimus ultra Anconam. Et hsec intentio nostra etiam exprimitur ex ultima clausula ubi dicitur: et ad ultimum Sahaudia; quia nullomodo nostrss intentionis erat trahi longius quam Sabaudia sit. Item., si illa clausula sic indeterminate intelligeretur, possetne trahi adhuc longius Concilium ad Hispaniam, immo et ad Angliara, et Daciam, et Hiberniam, et, ut dicaraus, ad fìnes terree? Quas nullo modo cadunt in conceptione sapientis. Concludebant igitur non esse cogitandum de loco ilio, cum non sit comprehensus secundum intentionem Decreti. Recolo me ad hanc disceptatio- nera de Avinione prò tunc diffuse scripsisse reverendissimo domino meo legato, prout etiam recentius tunc quantum, occur- rebat memorare * per supradictum nuncium qui recessit a me feria quarta in capite ieiunii; et etiam per quamdam. navem., qu?e ibat Venetias, scripsi sacro Concilio de omnibus occurren- tibus prò tunc; specialiter de literis Indulgentiarum, quas idem nuncius mihi attulerat, quod non poteram ipsas exequi sive re- ' Neil' edizione : « Quantum occurrebat memorici. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DUI nunciare, tura quia solus, tum quia non habebam in partibus illis aliquos idoneos quibus potuissem committere prcedicationem ipsarum, tum quia valde scandalizati fuissent graici ex ipsis In- dulgentiis, quam etiam ex aliquibus verbis in nostris literis In- dulgentiarum positis, sicut et de procEmio Decreti fecerant. Post lisec in quadragesima, prima die martii, reversus est ambassiator qui ad tres Patriarchas orientales missus fuerat, re- ferens eosdem Patriarchas non posse Concilio cecumenico adesse personaliter propter eviden? et manifestum periculum vitse non solum ipsorum Patriarcharum, sed etiam omnium qui sunt in Oriente sub obedientia ipsorum constituti. Attulit nihilorainus procuratoria, in quibus quilibet Patriarcharum constituebat, loco sui, duas solemnes personas. Quse procuratoria cum vidissem, iudicavi ea esse insufficientia, et iniuriosa Ecclesise nostrse et maxime sedi apostolicae. Insufficientia quidem, quia non dabant procuratoribus plenam et liberam potestatem concurrendi cum cecamenico Concilio et acceptandi ea quse in eo concluderentur; sed referunt eos ad divinas Scripturas, ad oecumenicas prceceden- tes synodos, et ad traditiones apostolorum et suorum sanctorum Patrum. Quod ideo fecerunt, quia divinis Scripturis non reperitur verbum processionis verbaliter attribui Spiritui Sancto respectu Filii; nec in prsecedentibus Conciliis oecumenicis reperiri putant articulatim et conclusionaliter declaratum, Spiritum Sanctura a Filio procedere ; sanctos etiam Apostolos non tradidisse clarura exstiraant. Quod autem se referunt ad declarationem suorum sanctorum Patrum, hoc faciunt ad excludendum Augustinum. et alios sanctos Doctores et Patres latinos, et ut inhsereant verbis, non sententipe, lohannis Damasceni, qui apud eos magnse aucto- ritatis habetur et sanctitatis. Unde referre procuratores ipsorum ad prfedicta iuxta ipsorum intentionem, nihil aliud est quara dicere quod stent in ea opinione seu credulitate qua sunt. In- iuriosa quidem reputavi, quia asserunt Ecclesiam romanam fe- cisse additionem in symbolo, et sic recessisse ab Ecclesia et fecisse divisionem, ipsis in professione sincerse et illsesse fidei remanentibus. Quibus sic perceptis, statini accessi ad Imperatorem et Pa- triar hara, declarans eisdem prsedicta, et supplicans^ut apponant remedium citius quam fieri posset. Imperator autem multum instetit prò defensione prsedictorum, prsecipue excusans pra?- DIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA dictos Patriarchas ratione ruditatis et inexperientiae in rebus agibilibus. Sunt enim in partibus illis valde indocti, in quibiis non consueverunt fieri huiusmodi actus, nec institui huiusmodi procuratores. Dixi quod hoc non sufflriebat, quia Maiegtas Sua sciebat ruditatem. ipsorum, et per consequens providere debebat quod res eo modo venirent, quo promissse sunt et corapactatse. Promissum est enim et compactatum quod pryefati Patriarchse debent venire personaliter, et, ex quo non possunt (ut refertur), saltem debent mittere eo modo quo alii, videlicet cum piena potestate et mandato vallato iuramento, et aliis clausulis oppor- tunis. Et in effectu circa hoc fuerunt multa dieta hinc inde. Et fìnaliter, cum supplicarem, prò bona expeditione negotiorum, ut prsedicta procuratoria emendarentur^ offerremque expensas prò nuncio vel nunciis; dixit Imperator quod, si nuntii deficerent, interim advenientibus galeis, ibimusne nos, non expectatis nun- ciis, cum istis literis, vel expectabunt galeae quousque ibi re- vertantur? Respondi : quoad expectationem galearum, nullam Gommissionem habeo nec possum aliquid promittere; an autem. debeatis ire sine reparatione istarum literarum., consulere non valeo: iam dixi quid mihi apparet de eis. Si venturi domini ambassiatores cum galeis iudicaverint ipsas sufficientes, bene quìdem : sin autem, non. Tunc Maiestas Vestra faciet prout sibi visum fuerit; consulo taraen ut interim diligentia fìat prò ipsarum reparatione. Supplicavi etiam quod Maiestas Sua ta- liter expediret negocia sua, quod galess, postquam venissent, non haberent occasionem longam moram protrahendi in Con- stantinopoli propter multiplicationem magnarum expensarum evitandam. Stetit, et nihil protunc conclusit in facto supra dictarum literarum, sed dixit quod vellet cogitare. Et post meam sollicitationem. stetit quasi per mensem, et de hoc nihil mihi dixit neque mandavit. Verum, tertia die aprilis, misit prò me, et dixit quod de Consilio et voluntate mea disposuerat mit- tere ad Patriarchas prò ipsarum. literarum reparatione. Quare detis expensas prò duobus nunciis, quorum, unus ibit per terram, alter per mare. Respondi quod, licet tempus sit breve nec pos- sibile sit dictos hic adesse in termino, nihilominus dabo expensas cum tali conditione: videlicet, si galese Ccncilii venient et erunt hic in termino, et, defìcientibus dictis nunciis, domini ambassia- tores non essent contenti de literis quas habent, nec vellent DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DV Mcaiestatem Vestram ultra terrainum expectare, quod, ex tali Consilio meo, voi untate et datioiie expensaritm, nullum sacro Concilio vel mihi pr?eiudicium generaretur; quinimrao quaelibet partium remaneret in terris suis. Quse conditio cum sibi non placuisset nec eam voluisset acceptare, incidi in suspicionem, ne forte me vellet aliquo modo implicare aut involvere, et, de- ficientibus in terminis, excusare se super me gravando partem nostrani. Et sic steti super me, dicens quod, absque tali con- ditione, nullo modo vellem dare impensas, quia non intendebam pecuniis Ecclesiae emere gravamen Ecclesise, damnum et vere- cundiam meam. Et hoc prò modo tunc finem fecimus, nec ul- terius fecit mihi mentionem super dictis nunciis mittendis. Fui tamen informatus certitudinaliter, quod ipsos expedierat et mi- serat. Post hsec, appropinquante termino et iam. transacta medietate mensis maii, mediatores (nomine Imperatoris) petierunt a me pe- cunias prò quibusdam prselatis congregandis. Denegavi eis, dicens quod iam terminus instabat ad decem dies, infra quos principalia capita, scilicet Patriarchas, impossibile erat personali ter vel in- terpretative iuxta promissa adesse. Quare superfìuum mihi vide- batur alios propinquiores convocare, et exponere pecunias in vanum. Et ex tunc destiti eis dare pecunias, quantumcumque peterent, usque ad adventum priraarum galearum et eorum qui se huius sacri Concilii ambassiatores asserebant. Dixeram tamen eis et promiseram, quod, si negotia ex utraque parte prosecu- tionem haberent, quod in fine restituerem eis quidquid expo- suissent interim. Adveniente autem. termino, scilicet fine mensis maii, cum nulla nova ab aliqua parte haberentur (neque a Concilio, neque ab ambassiatoribus, scilicet lohanne Dissipato et sorio suo), ultra quam dici potest admirabantur omnes. Et iam revera ego palam vel in publicum prò verecundia ambulare non audebam. Omnes enim grseci pariter et latini subsannabant me, et digito osten- debant quocumque me verterem. Durante igitur hac tristitia mea et cogitante quid agere deberem, stare scilicet vel recedere, ecce, circa festum lohannis Baptistse, quidam ianuensis veniens de Ja- nna, consul scilicet Damasci, asserebat prò vero quod viderat in lanua quasdam galeas parari et armari nomine sacri Concilii, et quod in brevi Constantinopolim applicarent. Qn2Q nova mul- DVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tum consolata simt non solum. Imperatorem et Patriarcham, ad quos ìpsum. perei uxeram, sed et ornnes et totani civitatera. Ista nova successive fuerunt confìrmata per multas literas mercato- rum de lanua. Durantibus autem istis novis, et spem quasi fìr- mam prEebentibus de bona negotiorum. executione, circa flnem. iuiii vel principium. augusti (si bene recolo) supervenit de curia domini nostri Papse quidam mercator grsecus trapezundeus, affe- rens literas lohannis Dissipati ad Imperatorem et ad me. In quibus ad me directis effectualiter continebatur quod civitas Florentia erat, de unanimi consensu sacri Concilii et Papae, prò oecuraenico Concilio celebrando electa, et quod indubitanter oranes in eam concurrerent, quodque multi cardinales et prsslati curise iam illuc suas res transmiserant. De quibus in veritate novis non solum consolati, ut exposuimus, sed consolatissimi reman- serunt omnes, non tantum, propter electissimam ^ civitatem quam omnes optabant, quam propter unionem. et concordem electionem, ex qua omnia bona videbantur procedere. Et ulterius, cum nec prima nova, ad quam. civitatem. illee galeae prò firmo tendere 'deberent; nec secunda, quibus galeis Florentiam perduci debere- mus declararent, sperabamus secunda nova conflrmare prima, et illas galeas (lanuae prseparatas) ordinatas fore ad conducendum nos ad portum Pisanum. Confirmabant hoc quaedam. particulares literse mihi scriptse de Bononia^ quse asserebant iam ambassia- tores sacri Concilii transiisse Florentiam ad intrandum. portum Pisanum, galeas prò huiusmodi passagio faciendo prseparatas. De praeterita itaque tristitia nostra et de Isetitia consequenter * ex prsedictis novis subsecuta recolo binas ad hanc sanctam. sy- nodum literas destinasse, quse an prsesentatse fuerint penitus ignoro. Receptis autem. prasdictis literis lohannis Dissipati, quasi totaliter Imperator et Patriarcha certificati de executione rerum., coeperunt se ad iter diligentissime prseparare. Quibus sic se habentibus, dum quadam die, circa medium augusti, essem cum reverendissimo domino Patriarcha, hora vesperarum supervenit dominus baiulus venetorum, certe hono- rabilis vir, afferens quasdàm literas quas illieo receperat, in quibus continebatur, et certissime, quod oecumenicum Conciliura ' Nell'edizione: '< Propter desideratissiinani. » * Nell'edizione; « De Isetitia communi ter. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DVII non Florentioe, sed Pad use vel in Utino celebrar! deberet de unanimi consensu Conoilii et Pap;c, et quod galeoe domini no- stri Papoe, prreparatse Venetiis, in brevi et illieo essent ventursc. De quibus novis satis admirati fuerunt omnes, non propter loca, sed propter tam variam novarum continuam successionem. Cum itaque magna cum aviditate expectaremus eventura re- rum, ecce insperate tertia die septerabris apparuit qusedam galea dieta Bastarda, in qua vehebantur domini episcopi Coronensis, Dignensis et Portugalensis. Et cum publica fama haberet, eos, tam ex parte sacri Concilii quam domini nostri Papse, venire concorditer, Isetus exivi eis obviam. ad galeam. Qui, ut me vi- derunt, gratissirae, et ut coambassiatorem illis, qui prò Concilio se venire asserebant, susceperunt. Cum autem in doraibus ha- bitationis ipsorum exbibuissent mihi literas reverendissimorum prcfisidentiura credentiales nomine sacri Concilii scriptas, in qui- bus etiam asserebant me coambassiatorem pra^dictorum, admi- ratus de novitate in modo scribendi, dixi : Quare non scribuntur Bullse sub nomine sacri Concilii, prout consuetum est? Respon- derunt prò tunc et prima facie, quia videlicet sacrum Concilium ipsis prsesidentibus commiserat celerem expeditionem ambassia- torum : nude, propter festinum. recessum eorum, literee neque scribi neque bullari modo consueto potuerunt. Interrogavi, si literse quee ad Iraperatorem et Patriarcham dirigebantur erant similis bullationis seu sigillationis. Responderunt quod sic. De quo fui per amplius admiratus, timens ne aliq.uid lateret, prout postmodum apparuit. Una alia vice interrogavi pr^efatos dominos Dignensem, Portugalensem de Avinione et de galeis inde ven- turis, prout ssepe per ianuenses habueramus nova, licet non assertiva neque firma. Responderunt quod Avinionenses obliga- verant se ad prseparandum circa necessaria prò negociis istis grsecorum ; quibus non completis infra certum tempus, Concilium tenebatur et debebat ad alterius loci electionem procedere : et ita, Avinionensibus non complentibus promissa, fecit; item, pro- pter lohannis Dissipati protestationes, qui ssepius protestabatur de Avinione tamquam. de loco non comprehenso in Decreto, et quod nullo modo Imperator et Patriarcba illuc accederent, quod- que expensse, si qu£e fìerent prò ilio loco, essent omnino perditpe. Ne igitur, propter locum, tantum bonum omitteretur. sacrum Concilium coactum fuit ad alterius loci electionem procedere: et DVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA quia iam terminus instabat, necesse fuit ut eo modo eligeretur quo electus est, videlicet sub disiunctione : Florentia vel Utinum, quee videbantur promptse, vel alia qucecumque civitas in Decreto comprehensa, quse primo vellet occurrentes expensas impendere. Interrogavi, si huiusmodi disiunctiva electio, Florentise vel Uti- ni , facta fuisset concorditer per totum Concilium. Responde- runt quod non, sed per saniorem partem. Dixi, si ista pars sanior erat maior vel minor pars Concilii. Dixerunt quod, in ilio actu, illa pars sanior non accipitur ut pars maior vel minor, sed ut totum Concilium., quia, termino statuto adveniente in aliqua electione, illa pars habet ius totius, quse observat terminos iuris. Et super hoc demonstraverunt mihi positionera et determina- tionem domini auditoris Palomar. Dicebant etiam quod non semper attendenda est raultitudo, sed sanior pars: clarum est autem illam. esse saniorem partem, in quam declinant maiores et sapientiores multitudinis; sicut etiam in hoc casu accidit, in quo prsesidentes domini nostri et alii maiores concurrerunt; et tanto sanior est ab omnibus ?8stimanda in quantum sedes apo- stolica, ipse sanctissimus dominus noster Papa, et omnes car- dinales totaque ipsius curia ipsam. approbant et acceptant; con- currentes etiam cum ea ad executionem promissorum, quia impossibile erat sacro Concilio aliter facere; nisi scilicet per modum sanctissimi domini nostri, et eo modo quo per iam dictam saniorem partem. Concilii conclusum. est et fìrmatum. Et cum dicerem : quid de galeis, de quibus superius feci mentionem, et de Capitaneo ipsarum, ambassiatoribusque cum eisdem venturis? certitudinaliter affirmabant quod nullo modo venirent, et quod omnino illa pars defìceret in promissis. Interrogavi, si adhuc illa pars maior multitudinis contradiceret minori. Responderunt quod multi iam. et maiores de illa parte reversi sunt ad nostram et quotidie revertuntur, et ad ultimum, quando videbunt se non posse adimplere promissa, omnes in unum concurrent, et nulla (Dei gratia) erit varietas et contradictio. Tantis igitur et talibus, immo maioribus et pluribus quam hic exprimere possim., auditis, prascipue quod aliter executio promissorum. fieri non poterat, nec informatus aliter a sancta synodo, tantis patribus credidi; et confirmabatur credulitas mea ex literis reverendissimorum dominorum prsesidentium., et aliorum qui mihi particulariter scribebant. Quare de felici executione rerum., et (ut aliquid DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DIX particularitei* dicam) quod labores venerandorum sociorum meo- rum, in quibus alter vitam flnivit, et mei, non evanescerent in totum, immensas Deo retuli gratiarum actiones, eisdemque toto corde adhcesi, et una cum eis atque particulariter laboravi ut Imperator et Patriarcha cum galeis sanctissimi domini omnino venirent. Et cum per antea, ex causis superius expressis, per multos menses restrinxeram. manum in dando pecunias Impera- tori; post adventum ipsorum, et' de Consilio eorumdera, dedi quod in prtefatum retinueram, et successive coepi solvere secun- •dum quod opportunum et necessarium videbatur. / Post prsedictos venit archiepiscopus Tarantasiensis, legatus domini nostri, cum galeis, et magister Nicolaus de Cusa cum. eo. Et licet prsefatus dominus archiepiscopus legatus, prima vice qua eum visitavi, satis dure me recepit, et multa tam. in ge- nere quam in specie dixerat in prsesentia prsefati magistri Ni- colai et domini Capitanei galearum domini nostri, nihilominus patienter me habui, nec volui ad singula respondere, nisi ad ea tantum quse honorem sacri Concilii et reverendissimi domini mei, domini legati, contingere videbantur; et sibi ut prioribus ambassiatoribus in omnibus adhsesi, sollicitando Imperatorem et Patriarcham ut nullo modo deficerent quia venirent. Illico autem, in adventu prsedictarum galearum et prsefati domini archiepiscopi, insonuit fama quod quidam eraldus ve- niebat in dictis galeis ad Imperatorem cum multis literis; sed, postquam cognitum fuit, ablatis omnibus literis ab eo, captus fuit crudelique tortura et tormentis affectus, et tandem submer- sus. De qua re cum interrogassem quadam vice dorainum ar- chiepiscopum, respondit: verum est quod quidam malus homo inventus fuit in galeis, qui portabat multas literas contra sta- tura dominii Venetiarum et contra statura domini nostri Papse: irarao, quod plus est, volebat incendere galeas. Dixi : quid ergo factura est de ilio? Respondit quod nec viderat ipsum, nec scie- bat quid factum esset de ipso ; sed credit quod Capitaneus et patroni galearum raiserunt eum, cura literis quas habebat, Ve- netias, ut ibi fìeret iudicium de eo. Quibus auditis, ulterius non interrogavi, quasi de re non pertinente ad me. Percepi tamen quod Imperator fecit magnam diligentiam ad habendum ipsura ; verurataraen in fine non profecit, quia nec ipsura habuit nec ulterius scire potuit, an vivus sit vel mortuus. hX PABTE prima - SEZIONE SECONDA Licet autem sic concurrerem. cum. prsedictis in prociiratione adventus grcecorum ad Florentiam, nunquam tamen honorem, sacri Concilii postposui; quin ipsum. immo ubique defendi prò viribus, prò quo tunc etiam laborare credebam. Unde cum qua- dam die multa preefatus dominus arcliiepiscopus Tarantasiensis de Concilio diceret in domo sua, et extolleret auctoritatem Pa- pse supra auctoritatem, Concilii et Ecclesise coram magna mul- titudine, restiti sibi iuxta posse meum. in faciem. Et cum tan- dem ex omnibus cogeretur confìteri Ecclesiam. esse sponsam Christi et dominam etiam Papse, ccepit quEerere ubi esset Eccle- sia illa, quse est sine macula et sine ruga, et sic successive incidit in articulum condemnatum, dicendo quod Ecclesia esset tantum- raodo prsedestinatorum et in gratia existentium. \ Cui cum di- cerem. quod asserit articulum condemnatum, et quod si talium est tantummodo Ecclesia, cum. caput debeat esse conforme aliis merabris, talis est et Papa ; et cum. talium Ecclesia incognita sit sseculo, similiter et Papa erit incognitus, quia nemo scit an amore vel odio dignus sit: et ita dominus noster Eugenius in- cognitus erit mundo, quantum ad suum papatum, et erit dubium apud omnes an ipse sit papa Ecclesise catholicse, sicut incogni- tum et est dubium an ipse sit prsedestinatus, sive in gratia consti- tutus. Revera humiliter destitit, et vertimus verba in aliam. m.a- teriam. Similiter, quia supradicti domini Dignensis et Portuga- lensis atque Nicolaus de Cusa, qui se prò ambassiatoribus sacri Concilii gerebant, in omnibus proeponebant dominum. Christofo- rum, episcopum Coronensem, ambassiatorem. domini nostri (quod milii satis grave videbatur), quadam vice, nobis quatuor in unum, corigregatis in domo Portugalensis, dixi : Numquid non iurastis, domini, servare honorem sacri Concilii ubicumque fuerit? quo- modo igitur vobis prteponitis in omnibus dominum. episcopum Coronensem, qui etiam minor est vobis, et promotione ultimus? Et enarravi eis quomodo alias nullo modo permiseramus domi- min um Christoforum nos in aliquo prcecedere, et quomodo multi grEccorum de hoc valde admirabantur. Respondit dominus Di- gnensis quod faciebat propter bonura pacis et propter caritatero, qiise non oemulatur, et quia qui honorat caput, honorat mem- bra, et multa talia. Quibus dixi : Ex quo vobis ita videtur et ' Neir edizione : ■< la gratia decedentiwm. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXl vultis, ita fìat: ego autem quae dixi, prò serenitate conscientise mese et prò iuramento quo astringor ipsi sacro Concilio, dixi. Cum itaque ornili sollicitudine procuraretur expeditio grse- corum, ecce, qiiodam mane, inopinata fama implevit civitatem, sa- cri Concini Basiliensis adesse in Constantinopoli galeas. Curro ad supradictos legatum et ambassiatores. Dicunt iam ita esse. Illico percLititur cor meum inexplicabili tristitia, non propter adven- tuin ipsorum sed propter divisionein Concilii quam statini per- cepi, et propter scandalum. quod intuebar inde secuturum, igno- miniaraque Ecclesiae nostraì in illis partibus, in quibus penes omnis natio adversa Ecclesise catholicis quse sub CcbIo est repe- ritur. Ibi enim., prseter latinos nostros et grsecos, turci ', tartari, saraceni, arraenii, iacobitse ^ georgiani, ioannitcs, nestoriani et alio3 innumeroB sectse reperiuntur; quse aut ibi habitant aut saltem incessanter transeunt. Itaque nihil quodammodo ibidem fit fama dignum, quin illieo ad prsedictarum gentium notitiam deducatur. Cogito itaque anxius quid agendum, et certe iam. nulli partium cordi insidet, sed zelus domus Dei, quge est Ec- clesia catholica, omnia vincit. Et quia divisionem. in Concilio, et inter Concilium. et Papam, quam omnes supradictte nationes publice et derisorie proclamabant, occultare et palliare fas non erat, ne saltem ipsa caritas venientium ex parte Ecclesiee nostrae in ipsa divisione excisa videretur (quod maximum nefas apud supradictas nationes reputatur) rogavi et persuasi, quantum potui, supradictos legatum et primo venientes, ut in ipso primo adventu ipsorum aliquos ex se vel saltem ex farailiaribus, causa visitandi eos, ad galeas mitterent. Et ita fecerunt, quia et ad galeas aliquos, et in exitu de galeis unusquisque suam familiara eis misit obviani;, et usque ad domum habitationis deduxit cujn oblationibus solitis et consuetis in talibus visitationibus fieri; de quo actu revera multum sedificati faerunt plurimi. Statim autem, audito adventu dictarum galearum Concilii, Capitaneus galearum Papse coepit armare classem suam ad in- vadendum galeas Concilii, ut communis rumor et clamor populi insonabat. Quod cum Imperator percepisset, statim misit ad Capitaneum praadictum mandando ut exiret galeas, et quod nul- lam faceret novitatem. Qui tamen nec exire galeas nec desistere ' Nel Corlice Palatino manca Turci. ' Nell'edizione, in luogo di lacobitce, dice Nicoiitin, DXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ab armatura voluit, sed prseparavit se totaliter, quasi vellet ag- gredì nostras. Hortabatur etiam patronum galese Florentinorum, ut et ipse pararet se, cum esset de eadem liga; sed ille noluit, dicens quod non esset in liga centra Ecclesiam, sed tantum cen- tra docem Mediolani. Et ille diceret ' : istse sunt galese ducis Mediolani; respondit non apparere in vexillis quod sint ducis Mediolani, sed sacri Concilii Basiliensis. Et recedens cum galea sua a Costantinopoli, secessit in partem Perae. Sirailiter et Capita- neus vester, audiens prasparationem. aliorum., multum honorifice et strenue se prseparavit, ita quod in iudicio omnium, non debuis- set timere partem. adversam, etiamsi in dublo fuisset maior. Stantibus itaque partibus ita armatis, Imperator mandavit ne aliquis inciperet facere aliquam. novitatem; et tantum labora- vit et laboravi, quod tandem utraque partium. iuramentum prse- stitit, ne se invaderent mutuo, aut in aliquo offenderent. Et ita, securitate reddita, protensis in altura vexillis Ecclesife, cum maximo ordine et honore, concrepantibus tubis et machinis aliisque generibus musicorum in galeis, ex parte civitatis Pe- rensis, cum magna laetitia utriusque civitatis populi, classis ve- stra portum Constantinopolitanum. intravit : et absque dubio cum talibus ordine et apparatu, ut etiam ipsi semuli et mirari et laudare cogerentur. Post ingressum. igitur classis vestrse in portu, et deductionera dominorum in domibus ipsis imperiali ordinatione prseparatas, illieo ad Imperatorem curro et Patriarcham, rogans et persua- dens ut ad ipsarum partium. unionera et pacem intendant. Spon- dent se omnia, quantum, erit eis possibile, facturos. Replicantur multi modi pacis; et tamen nullus conveniens reperitur, atten- tis.flxis propositis partium.. Introduxi apud Imperatorem. et Pa- triarcham materiam de loco Basiliensi, et persuasi omni modo eum possibile. Et certe fortius quam unquam antea feceram., prsecipue propter bonum pacis Ecclesise nostras. Si enim (dice- bam) venietis Basilaeam, omnis de Ecclesia nostra turbatio sub- movebitur, om.nia pacifìce tractabuntur, ut in Domino speramus, omnia bono et desiderato flne concludentur. Nullus est qui huic loco contradicat; immo et utrique ambassiatores, hic iara existentes ex parte sacri Concilii, habent in raandatis ut instent ' Porse : « Ei cum ille dicereti » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXIII quantum possibile est apud Maiestatem Vestram prò Basilea. Quid enim Deo carius, et mundo placabilius, et utrique Eccle- sise prò prsesenti utilius et acceptius facere potest Maiestas Ve- stra, quam, ex unius loci acceptatione, et nostrse Ecclesise pacem conservare et vestrse absque dubio adipisci? Cogitet Maiestas Vestra quanto desiderio quantoque fervore Ecclesia nostra pa- cem et unionem Ecclesiarum qusesivit, et indesinenter quserat. Respondeat nunc vicem vicibus, conservet pacem Ecclesise nostrse, ut suam quam tantopere queerit adipiscatur. Ecce, consensu unius loci, pax toti christianitati et utrique Ecclesise redditur; sine cui US acceptatione, et nostra (ut videtis) rumpitur, et vestra absque dubio non adipiscetur. Quid plura? Tot dixi et tanta, in prsesentia sui germani Constantini, ut firmissime in ultimo putabam obtinuisse quod per duos annos antea, et ultra, non valueram obtinere. Sed fefellit me opinio mea, quia, ut hacte- nus, renuit, et unico modo respondit, se hoc nullo modo velie vel posse facere: addiditque quod de hoc verbum sibi non fa- cerem ulterius, quia iam. satis biennio super hoc fuerat per me fatigatum. Quo responso audito, tacui, et, tamquam. desperatus de quocumque medio pacis, desolatus remansi. Verumtamen in exitu a praesentia Maiestatis Suae continere me non valui; sed dixi : estne hsec gratitudo Maiestatis Vestrse erga Ecclesiam no- stram, quae toties, ut dixi, unionem Ecclesiarum procuravit, to- ties hanc domum vestram, modo pecuniis et personis, modo pe- cuniis, ne ab infldelibus residuum Grsecise caperetur, conserva- vit? Quid dicet mundus cum audiet tanta prò uno loco facta, ex cuius acceptatione tanta secutura sunt bona; et mala ex ipsius refutatione nec attendisse Maiestas Vestra? Nonne dicent omnes Maiestatem Vestram non solum non curasse uniopem Ecclesise vestr?e cum nostra ; sed et nostrse procurasse aut sal- tem desiderasse divisionem? Sicut enim qui fame pereuntem (cum potest) non pascit, occidit; et sicut qui domui vicinae accensse (cum potest) non succurrit, accendit; sic qui discordantes ad pacem et concordiam (cum potest) non reducit, divisor est. Immo tanto amplius Maiestas Vestra debet et tenetur conservare pa- cem et unionem Ecclesise nostrse, in quantum videt ipsam scin- dendam (quod Deus avertat) propter unionem procurandam Ec- clesise vestrse cum nostra. Respondit: Magister Johannes, quod scripsi, scripsi, nec ultra de prsesenti dico: tantummodo cogita VCL. I. M DXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA de aliis mediis pacis, quia hoc non potest habere locum in preesenti. Ut autem cum Imperatore et Patriarcha prò pace laborabam, ita etiam de una parte nostrorum currebam ad aliam, et non parcebam familiiae neque bestiis (Deus scit) diebus neque noctibus. Quia vero hi domini mei, in productione aliarum Bullarum coram Imperatore et Patriarcha, etiam quamdam Bullam declaratoriam illos primos non esse nec fuisse sacri Concilii arabassiatores produxerunt; illi, audientes et maxime turbati, quserebant au- dientiam publicam prò iustificatione partis eorum, et ad graviora procedendum; ad promulgandum scilicet censuras et sententias Papse in eos, quos * dominus Tarantasiensis secum attulerat. Quod si illi fecissent, certe et isti domini feliciter ^ fecissent; quod non minores secum sacri Concilii habebant sententias. Quse res fuis- set absque dubio perpetui scandali, et tanta irrisio fldei nostrse et Ecclesise apud supradictas nationes, quod revera lingua non posset exprimi humana. Laboravi, igitur, et persuasi uni parti et alteri, quantum potui, et etiam apud Imperatorem et Patriar- cham, ne consentirent huiusmodi audientiis publicis. Et ita, gra- tia Dei et bonitate ac prudentiis dominorum. prsedictarum par- tium, factum est; qui incomparabiliter longe ac aliter intelli- gebant quantum scandalum fidei nostree, si una pars Papam, altera Concilium; una caput, altera corpus, quoquomodo contu- meliis, sine quibus tales actus fieri non potnissent, maculasset. Tractaverunt itaque supradictse partes res ipsis commissas quoad publicum., iudicio meo, quantum fieri potuit honestissime. Et, quod ad eoncordiam, credo quod fuisset aliquod medium hone- stum repertum, nisi limitatse et restrictse commissiones domi- norum a quibus missse fuerant adstitissent. In conclusionem, igitur, post multos tractatus et dies, in- stante utraque parte prò sua expeditione, tandem Imperatòr et Patriarcha concluserunt velie ire cum illis qui primo venerant; et hoc propter conventiones et pacta quse noviter lohannes Dis- sipatus, et Emanuel Miloti, socius suus, cum domino nostro in Bononia concluserant; et ita suam voluntatem et conclusionem partibus declararunt. Qualiter autem responderint Imperator et Patriarcha ad * Forse : similiter. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXV priores obligationes, quibus buie sacro Concilio tenebantur, licet ad reverendissimorum dominorum meorum hic praesentium pertineat relationem, nihilominus quid et ego senserim referre debeo. Ante igitur ipsorum mentis et intentionis publicam declara- tionem, alter prsedictorum dominorum vocavit me et dixit : Ma- gister Johannes, scisnam a duobus annis, quibus nobiscum con- versatus es, quanto desiderio et quanta affectione expectaverim conclusionem. felicem executionis ; scis etiam ^uod semper vo- luntatis nostrse et mentis fuit hanc rem. peragere cum concordia Concini et Papse, et quod in omnibus quse fìerent circa hanc rem intervenìret consensus Papse expressus; scis insuper quanta instantia laboravimus in principio vobiscura prò prsesentia Papse in Concilio et prò loco idoneo, et quomodo litteras Concilio per magistrum Henricum. super prsemissis misimus, et eidem iniun- ximus ut apud sacrum Concilium hanc nostram intentionem quan- tum posset promoveret. Postea scis quomodo lohannem. Dissi- patum ad Concilium, et Emanuelem Miloti ad Papam misimus, ut prius viderent dispositionem rerum, et nobis nunciarent ut et nos possemus parari in tempore ; quod concordiam. prsepara-, rent inter Concilium et Papam, si forte in aliquo in his nostris rebus exequendis dissentirent; et tandem sollicitarent expedi- tionem ut res fìerent in tempore. lerunt prsedicti ambassiatores, et non solum inter Papam et Concilium, sed in ipso Concilio circa loci electionem maximam reperierunt discordiam. Repe- rierunt per unam partem electum locum, non solum non idoneum nobis et Papse, sed psene impossibilem., et omnino non conten- tum in Decreto. Laboraverunt prò pace quantum, potuerunt, nec potuerunt in aliquo proflcere. Post hsec, diviso Concilio, sànior pars, et maior meritis, immo non pars sed quse de iure vestro totum in ilio actu Concilium faciebat, elegit locum vel loca nobis et Papse, iuxta instantiam, intentionem et desiderium nostrum, omnino habilia. Postremo prsefati ambassiatores nostri diligenter consideraverunt utrarumque partium intentionem et facultatem ac potestatem promissa exequendi. Et, quoad inten- tionem, perceperunt quod illi qui prò Avinione laboraverunt, non intentione uniendi Ecclesias, sed illuc transferendi Concilium, ut postmodum, mortuo vel deposito Papa, ibidem romanam cu- riam stabilirent et fìrmarent perpetuò. Quo vero ad facultatem, DXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA palam et manifestissime perceperunt quod impossibile erat illis exequi promissa, attentis difficultatibus habitis in Avinione prò expeditione illarum galearura, nec aliunde occurrente aut appa- rente subsidio. His igitur sic se habenjfcibus, quid-ambassiatores nostri facere aut eligere debebant, ne recederent re infecta et perderent omnes labores utriusque partis prseteritos? Debebant tantarum animarum desideria et suspiria reliquere inania? Debe- bantne, recessu ipsorum, iam omnem spem unionis a cordibus fide- lium evellere ? Alisit. Elegerunt itaque partem quse eis tutior visa est, videlicet saniorem et in iure vestro probabiliorem ; rectiorem in intentione et sine comparatione in executione potentiorem ; et quse, ultra hoc, exhibet nobis locum habilem et idonéum, concordiam Papse, et prsesentiam ipsius in Concilio^ iuxta petita et desideria cordis nostri, Illam igitur partem suam, quam nostri ambassiatores sagaciter et prudenter elegerunt, oportet nos sequi. Volens ad prsedicta ego aliqualiter respondere, incoepi ab ultimo, in quo dicebant quod exhibet ei illa pars petita et de- siderata. Quia clarum est, et prius ex Decreto, quod, inter om- nia desiderabilia vestra continuo et inter omnia necessaria, ut ^dicitis, maxime necessarium, et sine quo nihil potest fieri vel concludi, est cecumenicum Concilium, quod, stante Basiliensi Concilio, Papa vobis dare non potest. Duo enim oecumenica Con- cilia in Ecclesia catholica simul et semel celebrari nequeunt ; quia, sicut una est Ecclesia catholica, sic necesse est quod et unum sit etiam cecumenicum Concilium eam repraesentans. Dixit: Papa sicut promisit, ita et exhibet. Et ego: Quomodo? Respondit: Datus est ordo quod illud Concilium Basiliense ante adventum nostrum, dissolvatur. Nam dominus legatus, do- minus sancti Petri, et alii dictis dominis adhserentes, promise- runt, audito adventu nostro in portu, statim a Basilsea recedere. (Et super hoc lohannes Dissipatus quamdam cedulam subscri- ptionis omnibus videre volentibus ostendebat; quam tamen ego non vidi, nec volui videre). Quo vero ad reliquos, datus est ordo quod Imperator et alii reges et principes suos revocent ambas- siatores. Quibus recedentibus, quis remanebit? Dixi : Tamen non apparet de rege Francise et duce Sabau- dise, qui huc cum galeis Concilii suos transmiserunt ambassia- tores, iiistantes prò parte Concilii. DOCUMENTI E ILLUSI RAZIONI DXVII Respondit quod nec ex litteris nec ex ambassiatoribus potuit perpendi nimius aflfectus vel magna voluntas dictorum principum erga Concili um. Dixi : Si ita sit, fiat voluntas Dei. Quoad concordiam et consensum domini nostri, dixi quod iam dominus noster plenum consensum prsebuerat Decreto nostro et omnibus in eo contentis. Respondit quod nos realem et non verbalem qusesiveramus consensum. Nunc autem in executione promissorum non sunt concordes, ut patet in materia de loco. Dixi : Non ponitur in Decreto talis distinctio, verbalis et realisconsensus, quia Papa, prsebendo consensum per verba, prse- buit etiam realem consensum, cum verba sint signa et notse rerum prout concipiuntur ab anima et per verba exprimuntur; unde et a principio Papa fuit concors cum Concilio in facto loci, dummodo Concilium eligeret aliquem in Decreto nominatum, quemadmodum et fecit eligendo Basileam, vel Avinionem, vel saltem Sabaudiam, quse est in Decreto nominata. Respondit quod illa electio facta fuit non simpliciter, sed sub conditione: infra certum terminum. Qua non completa, Con- cilium debebat et tenebatur ad alterius loci procedere electio- nem. Quod et fecerunt illi qui voluerunt in termino, et ad quos ius electionis fuit totaliter devolutum. Dixi : Scio quod universalia Concilia non subiiciuntur qui- buscumque humanis legibus aut iuribus, immo sunt super omnia talia iura, tam in statuendo, quam in amovendo, corrigendo, limitando, interpretando, etc. De conditione etiam informatus sum, quia veruni est quod civitas Avinionensis qusedam pro- misit in termino, si tamen Concilium infra eumdem terminum qusedam sibi alia promissaperegisset;sed, deficiente Concilio infra terminum, necesse fuit et civitatem in promissis deficere, quee adim- plere non poterat non adimpletis promissis per Concilium. Quare, cum civitas non defecerat in termino defectu proprio sed Concilii, Concilium non debebat defectum proprium in damnum alterius retorquere. Quomodo ergo ad illos pauciores ius electionis to- taliter evenerit, non intelligo. Quomodo ergo minor pars quin- quaginta vel sexaginta personarum, condivisa contra tricentas vel quadrigentas, sit et vocetur sanior, prsecipue in Conciliis generalibus, et in materia positiva et voluntaria, sicut electionis DXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA unius loci, sicut esset in materia fldei, similiter non intelligo. Si ita esset, quasi nunquam in Conciliis generalibus aliquid concluderetur, quia semper minor pars impediret maiorem vel ad se traheret; quod raro accideret. Prseterea^ licet Decreta de Avinione et Sabaudia ex una parte, et de Florentia vel Utino ex alia, fuerunt facta in discordia; tamen bullatio et executio unius, scilicet de Avinione vel Sabaudia, et retentio atque im- pedimentum alterius, fuit facta de concordia partium; et supei* hoc demonstrabam instrumentum Petri Bruneti. Respondit: Et tamen, post illam concordiam, scribunt et nobis et tibi domini prsesidentes Concilii super executione Decreti de Florentia. Dixi quod ita est, et quod non intelligo istam concordiam super facto praesentise Papee in Concilio et idoneitate loci, licet sacrum Concilium non teneatur ad ista, cum non contineantur in Decreto ; verumtamen, quoad prsesentiam, institisset et fecisset una nobiscum quantum potuisset ut Sua Sanctitas fuisset prse- sens. Quoad idoneitatem loci fecit quantum potuit, quia, exceptis Communitatibus duabus et dominiis ipsarum, quas ambassiatores vestri semper excludebant, et etiam in litteris quse per magi- strum Henricum mittebantur; similiter, attentis aliis circumstan- tiis temporis, non fuit locus convenientior nec habilior reputatus nec magis idoneus, iuxta descriptionem vestram, quam civitas Avinionensis. Quae si non placet; ecce Sabaudia, locus in Decreto comprehensus. Et declaravi sibi aliquas particulares circumstan- tias civitatum. De quibus replicabat. Finaliter respondebat, quod Avinio non erat comprehensa in Decreto, et quod non erat ei habilis nec placebat. De Sabaudia autem dicebat, quod ambassiatores eorum non intelligebant de Sabaudia montium, sed de Sabaudia quae est in Pedemontium in Italia. Ad hoc, subridens, dixi, quod dicant ipsorum ambassiatores quidquid volunt, quia sacrum Concilium et nos omnes intelle- ximus de vera Sabaudia: et ita ipsi intellexerunt, et eis fuit declaratum. Ulterius, de bona intentione vel mala partium, quia nostri ambassiatores potuerunt esse cognitores et iudices. Videbant enim per effectum et per experientiam, quod sacrum Concilium toto posse insistebat tam ad procurandas pecunias quam ad arman- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXIX dum galeas et alia necessaria facienda, prout fieri poterat. Quod etiam ipsi iudicarent Concilium velie transferre curiam ad Avi- nionem, hoc ad eos non pertinebat neque investigare neque ita palam indicare, et multo minus asserere; quia nullo modo ras h?ec ad eos pertinebat. Et revera, indicare talia et asserere, mul- tum perniciosum et scandalosum fuit et est, et se probaverunt esse non arabassiatores sed exploratores, et in fine falsificatores, dubia et falsa tamquam vera et probata asserentes. Revera de- claraverunt se non fuisse missos ad soUicitandum, sed ad pertur- bandum negocia omnia, prout et fecerunt, et (quod peius est) pecuniis Ecclesise et Concilii. Quoad possibilitatem autem perfi- ciendi promissa et necessaria omnia, erat et est paratura per gratiam Dei ad exequendum omnia quas sequuntur. Qui, subridens, ait: Magister Johannes, portantur omnia ne- cessaria? Ita, inquam. At ille: Ubi sunt tricenti balistarii? ubi sunt expensee e.o- rum? ubi expensse duarum galearum hic prò custodia civitatis remanere debentium? ubi depositum decem millium. ducatorum, casu quo absentia nostra guerra huic domui nostras moveretur a turcis? ubi denique quindecim millia ducatorum prò expensis nostris deputandis usque ad portum? quse denique dispositio ulterior, dum essemus in partibus illis, prò expensis nostris? Dixi prout fueram informatus. Et primo, de balistariis, quod una navis statim ventura erat cum ducentis et ultra balistariis, et quod tot erant in galeis quinque, quse venerant, superflui ; quod in fine haberent honorum et notabilium virorum in arte illa numerum debitum, promissum, et ultra. Quoad expensas vero, quse prò praesenti iuxta formam Decreti hic necessariae sunt, credo et fìrmiter teneo quod ad manum sunt et in promptu. Respondit quod eram deceptus, et quod ipse foret prò vero aliter informatus; videlicet quod nec navis veniebat, nec pecu- nise necessariae erant in promptu, et quod non venerant isti nisi ad quamdam ostentationem. Dixi : Probetis et de singulis iis interrogate eos qui venerunt ; et, si satisfecerint iuxta promissa, sequimini et vos promissa; si autem defecerint, manifestum sit omnibus quod per eos et non per vos negocia deficiunt. Respondit quod satis debet esse eis quod eoi'um defectu^ DXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA agnoscam, absque hoc quod ponantur in medium multitudinis. Scio, non tantum ab adversariis sed etiam a domesticis ipsorum, quod non desiderant nisi honestam licentiam. Addidit quod, dato quod apportassent omnia necessaria et essent disposita omnia et prseparata, quia tamen non venerunt in tempore, nos non tenemur ire cum eis. " Dixi: Estne haec totalis causa et fìnalis propter quam omit- titis ire- cum galeis Concilii? Tamen nec vos parati fuistis in tempore nec adhuc estis, nam. capita principalia deflciunt, sci- licet Patriarchse orientales^ quia nec personaliter sunt hic nec sufficienter reprsesentative, ut alias ad plenum extitit declaratum. Prseterea, saepe dictum est quod tempus esset propter nos, et non nos propter tempus. Quare propter tempus res talis et tanta non est omittenda. Quam ob causam etiam ambassiatoribus, lo- hanni scilicet Dissipato et Emanueli, fuit commissum, ut, si res maiori tempore indigerent, quod possent tempus prorogare per totum mensem septembris yel etiam usque ad medium octobris. Prascipue cum talis prorogatio temporis, iuxta dieta vestra, ca- debat in maximum commodum vestrum, tum propter frugum et vinorum recollectionem, tum quia civitas liberior remaneret et securior ab obsidione turcorum tempore hyemis, quo, propter paludes, pluvias et frigora, adversarii non possent eam obsidere, nec postrecessum vestrum statim in eam incurrere. Prseterea, omnia quse conclusa sunt debent intelligi prò utraque parte, semper legitimo et manifesto impedimento cessante. Clarum est antera quod sacrum Concilium tempore debito incoepit suam fa- cere executionem, quia ordinavit quod prima die martii galese sumerent et expeditionem inciperent, quod tempus usque ad finem maii congruum et !|gfficiens omnibus visura fuerat. Quod igitur in tempore non venerunt, patet de legitimis et manifestis impe- dimentis, quae illata nedura occulte sed manifeste fuerunt tam in Avinione quam alibi. Non est igitur sufficiens causa defectus temporis, ut a promissis et compactatis pars vestra defìciat. Respondit quod non constabat eis de huiusmodi legitimis impediraentis, et quod, si nostri ambassiatores non prorogave- runt tempus, ideo fuit quia non fuerunt requisiti; et, etiamsi fuissent requisiti, merito denegare potuissent, ex quo videbant impossibilitatem. ex parte illorum, qui prò Avinione laborabant, promissa exequendi. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXI Dixi: Quid ergo facietis? Respondit: Ibimus cum primis galeis Pap», et dum veneri- mus in portum, in quo habemus descendere, si reperiamus Pa- para adhuc et Concilium in facto loci discordare, laborabimus per aliquod tempus statuendum de concordia ipsorum. Et si quidem sequatur concordia, bene quidem; sin autem, nec ad unam partem nec ad aliam declinantes, redibimus ad propria per viam qua venimus. Et hic fuit finis nostrse disputationis, factee modicum ante declarationem mentis et voluntatis ipsorum in publicum. Post cuius declarationem, receptis pecuniis iuxta formam Decreti ab ili a parte, statini se ad iter parare coeperunt. An autem veniant, licet habeant rationes fortes ad utramque par- tem, credo tamen firmiter quod omnino venient, et non defìcient aliquo modo. Sed postquam venerint, an illam diligentiam prò concordia faciant, et an, casu concordia non habita, non decli- nando ad unam partem vel aliam, ut mihi dictum est, redeant ad propria, non audeo iudicare. Et haec de grsecis et ipsorum adventu dieta prò praesenti suf- ficiant. » Et sic est finis *. Tandem quod Johannes ipse, avisatus per quosdam grecos nobiles palatinos, captivari debere ut redderet pecunias Concilii, quas penes se habebat, extimatas ad tria milia ducatorum, statim in parva navicula transisset ad Peram ; eoque ibi sistente, com- pletum fuerat signum sibi datum de captione eius, quoniam. in- mediate, nocte illa, domus sue habitationis vallata et invasa extiterat per quindecim balistarios. Et Tharenthasiensis archie- piscopus, quando habere eum non potuit, conatus fuerat iuris- dictionaliter procedere centra eum, ut haberet personam et bona. Sed, responso per cives Perenses id non permictere, sicut nec permiserunt, propter salvumconductum eidem concessum, per exhortationem principalium laboraverat, multa promittens. Dein- de comminatus ut pecunias illi daret, quod non fecit, quamvis multa sibi ofiferrentur si cimi galeis Pape voluisset venire. Ele- ' Le parole: E( sic est finis son poste probabilmente dagli amanuensi. Ma qui non termina la relazione di Giovanni, poiché dal sunto che ne dà il Codice Laurenziano si ri- cava com'egli narrasse altre cose. Il perchè, facendoci difetto il rimanente del testo della Relazione, ripigliamo il sunto che ne dà il Codice suddetto a car. 10 /. DXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA gerat autem potius venire ad Concilium a quo missus fuerat ratione ' sue villicationis redditurus. Postremo autem, ut moris oratorum Concilii, referebat de honoribus, muneribus et humanitatibus sibi collegisque suis per viam exhibitis et Constantinopoli, ubi primis novem diebus cum applicuissent, prius quam Imperatori se presentassent, prout de more, omnes expensas illis fecisset, et, quamdiu Constantinopoli permanserant, concesserat eis domura cum lectisternys et in- tegra superlectili gratis. Obtulerat etiam facere expensas prò omni tempore, se ^ non consensissent. Narrabat insuper de ma- gnis honoribus collegis et sibi exhibitis, presertim. ad funus di- cti Symonis. Completa vero eiusmodi relatione, cardinalis Arelatensis, com- mendans personam et gesta ipsius lohannis, congratalatus ei of- ferebat Concilium habiturum ipsum recommendatura verbo et opere, qui tam fideliter commissam sibi peregisset legationem. ' Leggi : ralionem. ' Forse: sed. CLXXIX. (30, 31 gennaio, 1 febbraio (?) 1438). Sunto della relaziono fatta, come sopra, dai vescovi di Viaeu e dì Losanna intorno alla loro fallita missione in Grecia. [Biblìol. Laurens., Pluf, xvi, Cod. 11, e. 10?). Relatio de gestis per legatos et Capitaneum, donec cum classe in Greciani applicuerunt. C. x. Si duo autein postea Visensis et Lausanensis episcopi, ora- tores Concilii, qui Greciam iverant, per organum lacobi Hugelini notarii, testimonium de his reddentis legentisque; similiter et Thome Chesueloci, aliquando mane et sero relationem fecerunt suam, tribus completam diebus. Quam divìserunt in quafcuor partes, referente prima a die recessus eorum usque ad exitum ex Avinione; altera usque ad introitum Constantinopoli ; tertia de gestis ibidem ; et postremo de abinde recessu, usquequo Ba- sileam applicuerunt: subiuncto (?) de honoribus et muneribus per eos in via et Constantinopoli, ratione ambasiate Concilii, sibi factis. De prima parte non commemoratur, propterea quod^ licet non omnia malora quidem sunt, alia magis multa de illis su- perius enarrata fuere. De secunda autem succincte transeundo, refertur quod, eis- dem in Nitia existentibus, Capitaneus proposuit quomodo, propter nimios calores et pressuram, tricenti balistarii Constantinopolim ducendi in galeis comode portari non poterant; ideo, cum ad eos portandura una navis necessaria esset, unaque galea ad di- scoperiendum transitus prò eorum securitate, voluisset habere quatuor milia ducatorum; ipsique nolebant dare nisi tria milia, quorum mille dum essent in lanua cavitate procuratori dari duo milia per Concilium. Ipse antera Capitaneus navem et galeotam secum duxerat, sed dieta navis cum certis balistariis in portu Pisano, ut relatum ipsis oratoribus extiterat, per Catalano? DXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA quosdam capta fuerat, nec ex post visa. Cum vero recessissent a portu Ville Franche sexta augusti, prope insulam Albiganen- sem visis quatuor galeis armatis in puncto, missa una galea ut exploraret, fuerat detenta per illos: dimissa autem immediate, habita notitia quod esset legationis Concilii. Sed cum ille fuis- sent regis Renati, sequenti die magno cum applausu reveren- tiam fecerunt. Decimaque octava augusti Parmensis episcopus, constitutus in Prioratu Sancti Benigni prope portum lanuense, redire ad galeas noluerat ultra navigaturus, propterea, ut dice- bat, quoniam Capitaneus monstram galearum et balistariorum sibi facere denegaverat. Quod vero habundantius in hac secunda parte referebatur, requisitiones erant facte per oratores Concilii contra Capitaneum, ut viam acceleraret in diversis locis, computatis protestationibus plus duodecim contra eum factis; qui contra eos aliquando pro- testabatur de bona diligentia per eum facta, et quod necesse erat de victualibus et aqua reficere galeas, aliasque causas et occasio- nes prò se allegans. Et tandem, quod tertia die octobris attigis- sent apud menia urbis Constantinopolitane. Quibus preparantibus se ad ingressum, nobilis cuiusdam greci diligenter sciscitantis qui, unde essent, et quo tenderent, rogatu ut portum non ingrede- rentur donec adventum eorum Imperatori nuntiaret. Cum pran- dium fecissent^ supervenerunt alii greci duo nuntiantes venetos cum quatuor galeis infra portum existere in puncto ipsos inva- dendi, qui exortabantur ut, contemplatione Imperatoris, prò illa nocte eodem loco pausare vellent. Responderant autem se non timere eos, tamquam amicos reputantes, sed infestare si vellent aut nocere et taliter (?), contra eos se defenderent; nichilominus^ mandatum habentes a Concilio Imperatori compiacere, quod ex- pectare vellent. Interim autem a fide dignis perceperant Capita- neum ipsarum galearum venetorum publice dixisse habere in man- datis a Com.munitate sua, ubicumque galeas sacri Concilii inveniret, illas, si posset, invadere. Ut qui cives Perenses, mictentes ad eos viros quosdam notabiles, obtulerant eis succursura navis unius cum quingentis balistariis; sed, mediatoribus Imperatoris requi- rentibus, et lohanne de Ragusio, oratore Concilii, petitam ab eis securitatem ut venetis non nocerent, quia de verbali non con- tentabantur, in scriptis et sub manu notarli dederant. Et sic, ere- ctis banderiis, in pulcerimo ornatu cum sonu tubarum et hj- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXV strionum (?) valde honorifice transeuntes ante civitatem Perensem, reverentia eisdem facta per omnes habitatores illius supra menia existentes, intraverant portum Constantinopolitanurn, universo populo eius ad menia et lictus raaris discurrente. Tantusque fuit apparatus, ut veneti, ianuenses et ceteri, ac etiam emuli ibidem existentes, contestati fuerint honorabiliores nec magis ornatas niimquam alias vidisse galeas. Circa vero horam vespertinam portum ingressi, parte Imperatoris turba multa militum et no- biliura grecorum ad eos veniente, conducti fuerant honorifice ad hospitia preparata mandato Imperatoris. Venerant etiam nuncii archiepiscopi Tarentasiensis, Portugaliensis et Dignensis et Co- ronensis episcoporum, parte Pape Constantinopoli existentium, ad quos viceversa, biduo post, etiam ipsi miserant suos. Be expositione legationis synodalis coram Imperatore et Pa- triarcha Constantinopoli, primaque eorum responsione. C. xii \ Tertio deinde loco relationis, prefati oratores (legentibus, ut premittitur, notariis) narraverunt, cum intrassent Constantino- polim die quarta octobris, sequenti die, comitati multis nobili- bus grecorum, visitaverant Imperatorem in palatio et dispoto fra- tre suo et consiliariis, exhibentesque reverentiam et honorem, et, una cum salute Concilii, ex parte omnipotentis Dei benedi- ctionem, presentaverant ei litteras duplicatas Concilii, affirman- tes se venisse ad complendum omnia compactata, et alia concer- nentia legationem suam, prò eius aliorumque grecorum condu- ctione ad locum ycuraenici Concilii. Qui, receptis litteris reverenter, responderat se congaudere de eorum adventu, assignata proxima die ad explicandam legationem. Similique quoque modo preceptor (?) Puliaci regis Francie et Capitaneus Nicodus ducis Sabaudie nominibus, credentiales litte- ras presentaverant. Et demum ipsi oratores Concilii, affirmantes cum litteris Con- cilii, Francie et Aragonie, necnon Sabaudie et Mediolani ducum aliorumque principum premisisse herald ura quemdam ducis Sa- baudie, notificaturum propinquum ipsorum adventum ; dicebant ' Leggi : XI. DX:^VI PARTE PRIIVJA - SEZIONE SECONDA se informatos, prout multi marinarii fide digni testiflcabant, he- raldum ipsum, qui intra verat galeas venetorum ibidem Con- stantinopoli nomine Pape existentes, positum fuisse ad torturam, neque postea unquam visum aut repertum. Deprecabantur igi- tur Maiestatem Suam non egre ferre, si non habuisset citius nova de adventu eorum; defectu eiusmodi non sacro Concilio sed illis imponendo qui eumdem. (?) nuntium. detinuerant. Et ex hoc Maiestatem. Siiam. actendere posse quo zelo et animo talium perpetratores procedere conarentur. Altero vero die, ut primo honorifìce assotiati, cum. explicare vellent sermone latino propositionem suam, arbitratus illam prò- lixam fore, et quia latinam linguam non intelligeret, Imperator optaverat illam sibi dari transferendam in greco, que unum fo- lium bapiri ab utraque parte scriptum continebat, multis sua- sionibus refertam invitationis, modo et laudibus super ydonei- tate loci electi prò celebrando ycumenico Concilio, sub themate : Veni, dilecte mi, egrediamur in agrum, quasi san età synodus alloqueretur Imperatorem cetumque grecorum, ut e Grecia ve- nirent in locum ycumenici Concilii prò facienda Ecclesiarum oc- cidentalis et orienta] is invicem unione. Ipsa igitur propositione tradita, quod oratores Concilii certiflcarunt Imperatorem impri- mis nullos alios ambassiatores ex parte sacri Concilila preter se, diebus illis ad Suam Maiestatem fuisse transmissos, sed ipsi solum ex parte sacri Concilii venissent ad exequendum in omnibus et per omnia compactata inter Concilium et grecos. Cumque fulciti essent de omnibus que offerebant Imperatori, eidem, si venire cum eis vellet in alterum. locorum electorum (Basileam videli- cet, prò qua multas suasiones fecerant, Avinionem. vel Sabau- diam, quam recusare non poterat), daturos se statim. eidem quin- decim milia ducatorum prò suo et aliorum grecorum adventu, et decem milia prò custodia civitatis in eius absentia, ducisque ' galeas subtiles cura tricentis balistariis offerebant; rursus eum aliosque grecos se adducere et assotiare usque ad alterum. dicto- rum. locorum, avisantes eum, ut bene adverteret de Florentia vel loco alio, per emulos (ut pretendebatur) electis, quoniam illuc ne aliud non esset nisi vacuum et sine fructu redire. Pro- pterea quod illuc nunquam accederent gallicana, germanica ' Porse: dnasqUé, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXVII et hyspanica nationes, nec etiam Ytalia tota. Utque verba fa- ctus comprobarent, exhibuerant Bullam principalem legationis sue, affirmantes se habere expresse in mandatis a Concilio, quos- cumque alios ad eam conductionem grecorum, velut oratores Concilii se representantes, tanquam falsarios repellendi, et pre- sertim Portugalensem Dignensemque episcopos, et Nicolaum de Chuso; prò quorum verificatione duas Bullas Concilii Imperatori directas, quarura unam per dies aliquos retinuerant. Quodque Nichodus de Menichone Capitaneus verus et unicus esset clas- sis Concilii : de quo ipse etiam alias presentaverat Bullas. Pre- sentaverant etiam auream Bullam Imperatoris plumbeamque Pa- triarche, eorum raanibus subscriptas, de compactatis inter Conci- liunS^ eos, offerentes se impleturos omnia prout iam dixerant. Exposùerant insuper quomodo, iuxta desiderium Imperatoris, Papa prebuisset consensum. suum, ut Concilium, iuxta compa- ctata, unionem prosequeretur. Exhibitis quoque litteris, declara- bant quomodo Papa ab initio eius dissolverat Basiliense Conci- lium ; sed quia, absque eius consensu fecerat, opportuerat eum monitara revocare dissolutionem, approbantem. omnia facta Con- cilii et facienda. Item, quomodo electio loci facta fuisset per pa- tres Concilii, iuxta compactata et iuxta desiderium ipsius Impe- ratoris, ut cum galeis suis usque ad locum pervenire posset; utque petierat, nulla fuerat electa Communitas. Postremo autem, ut dare perciperet secure posse venire et stare ac redire, quod- que reges et principes cuperent prosecutionem. Concilii efFectu mancipari, presentarunt publice litteras salvorumconductuum, sigillis et nominibus eorum roboratas, videlicet sacri Concilii; Romanorum Imperatoris; Francie, Arragonie et Cecilie regum; cardinalis quoque de Fuxo, legati in Avinione apostolici ; Alberti Austrie; SabauJie et Mediolani ducum; principis quoque Pede- montium.; et Basiliensis, Fiorentine, Venetorum, lanuensium et Senarum Communitatum. Utque evidentius constaret de dili- gentia Concilii, repetentes oblationem de adimplendis compacta- tis, seorsum. primo, simul denique, oratores et Capitaneus pro- testabantur publice venisse ad perficiendum ea que parte sacri Concilii super ipsorum grecorum accessu ad locum erant com- plenda; assotiaturique Imperatorem, Patriarcham et alios grecos; quodque non stabat per eos cum, complerentur ; desuper bis a notariis testimonium petentes. , DXXVill PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Imperator autem responderat, exposita omnia bene intelle- xisse, neque rem hanc novam, sed digestam diu et utrimque notissimam fore ; et, quamvis paratus erat statim respondere, tamen deliberaret raelius^ diem responsionis eisdem intimaturus. Et tunc preceptor Puliaci ac Nicodus, Francie regis et ducis Sabaudie nominibus, credentias suas exposuerant quod ex parte Concini suadentes. Consequenter, die altero, assotiati multis pre- sbiteris, cardinalibus vero eius obviam venientibus et recipien- tibus gratiose, in introita visitaverant in ecclesia Sancte Sophie Patriarcham, cathedra ornate insedentem, astantibus eidem car- dinalibus, archiepiscopis, episcopis, presbiteris et monachis nu- mero octuaginta vel centum; qui gratiose, tactu manuum^ am- plexu et osculo pacis, acceperat eos. Et collocatis cardii^ibus eius a sinistris, a dextris vero constituti ipsi oratores, proposue- rant, requisiverant et protestati fuerant, litteras presentantes oblationesque et alia facientes, prout coram Imperatore, mutatis mutandis. Ipse autem Patriarcha dicens exposita omnia dare intellexisse et menti commendasse, responderat omnia sibi pia- cere, sed mentem suam valde turbatam esse repletamque dolore et magnam habere ambiguitatem, litteras ex parte Pape primo, et consequenter ex parte sacri Concilii recipientem; propter quod, magna confusione concepta, mentem suam. colligere non poterat aut in firmo collocare. Quia, si tantum recepisset litteras Con- cilii, adstatim respondisset; sed necessarium illi erat ambarum virtutes litterarum examinare cum bono ordine et moderamine, quia non nisi servata iustitia volebat procedere et veritate; pro- pter quod optabat ad clarificandum mentem suam litteras pre- sentatas dimi ' sibi de latino in grecum transferendas, ut, illis visis, suum daret responsum; et pollicebatur se velie sua adim- plere promissa. Quodque facile erat se dare ad viam et recessum, nec videbatur sibi necessarium venire ad profunditatem rei huius ante litterarum examinationem, iuxta Salomonis dictum: Da sapienti causam, et sapientior erit Ad proposita vero de captione heraldi, dicebat se bene audivisse venisse quemdam qui sibi multas ex parte sacri Concilii portare debebat litteras, quas desiderans, nunquam habuerat : concludens, nihil aliud scire de dicto heraldo. * Porse ; davi DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXIX Oratores vero Concilii, gratias illi agentes de publica audientia, dataque benigna responsione et affectione quam ad eam rem se dicebat habere, multiim suam commendaverant paternitatem, optantem habere veritatera negocii, bullasque et litteras exarai- nare, quas quanto diligentius exarninaret, veritate reperta, ci- tius daret expeditionem rei; si quideni et oratores ipsi in ve- ritate venissent, cum iustitia et veritate mori volentes. Quo audito verbo Patriarcha, commemoratus discordiam esse inter eos et aliam partem Papara, exhortabatur ad pacem atque humanam collocutionem et specialem (?) haberent, mente sua alias non desiderante, nisi ut Deus daret unionem inter ipsos, ut, illa habita, unionem generalem Deus ministraret fieri. Cui responderant, cum nomine discordiam. habere, et sperare paternitatem suam, veritate comporta, illam. amplecti, prò qua habenda vellent ei tradere copias tabellionatus, omni scriptu- rarum exhibitarura. per eos ostensuri bullas originales, quan- tumque placer.et, ex quibus copiatis paucas habere curaverat. De interlocutionibus multis per legatos cum Imperatore a suis deputatis: hiis proponentibus habendam pacem cum ora- totnbus Pape, illis requirentibus turata campieri. C. xi. Die vero sequenti, hoc est octava octobris, cum vocati adiis- sent Imperatoris responsionera accepturi, habentes secum ex civibus Perensibus interpretem unum, ilio non admisso, respon- derat diligenter examinasse litteras presentatas, inter quas erat aurea bulla sua et Patriarche blumbea, intellexisseque propo- sita per eos; sed, cum tempus hi Ji'ti.i Bullis contentum lapsum iam fuisset, desuper nulle responsiones fieri posse; quodque alia loca essent nominata,, quoniam in suis expressa litteris. Veruni, quia illa via non sibi bona videbatur, non intendebat disputa- tiones facere vel alia ad impedimentum tendentia, sed quod inter ipsos et aliam partem Pape qui venerant, necessaria esset concordia. Ad quod statim responderant multis verbis uti nolle, cuius erat ipse propositi ; sed, quantum ad tempus lapsum, Con- cilium percepisset ab oratoribus suis potius eidem gratum fore venire septembris vel octobris mense, oratorque suus in Concilio VOL. I. ii DXXX PARTE PRIMA - SBZIOjSE SECONDA constitutus dixerat se habere potestatem prorogare tempus. Quo vero ad locum, si eìdem piacerei, coram suis deputatis dare ostenderent electionem et compactatis minime discrepare, seque nihil acturos cum alia parte, sed cum Serenitate Sua compactata impleturos. Post que, Inter Imperatorem et ambasiatores ipsos dyalogus productus est longus : Imperatore de pace Inter partes, et am- basiatoribus de adimpletione compactatorum multa facientibus verba. Imperatori ex quo ad se solum venisse dicebant, opor- teret eum bene considerare que ad bonum tendentia fìnem : quia igitur negotium reputabatur sanctum (?), necessaria esset concor- dia. Ad que respondentibus primo generalia, tum Imperator cum non esset contentus, dixerant se paratos audire quecumque gene- ralia et particularia aperire et declarare vellet, et tunc Impera- torem respondisse opus non esse ut illa solus diceret, sed quia cuperam eam esse sine scandalo, fieri oportere considerari mo- dum per quem omnia pacifìcarentur. Ambasiatores. — Ex parte Concilii omnia pacifica esse et clara, eoque requirerent eum sua velie adimplere promissa. Imperator. — Scire bene que promisisset; nec in illis defice- ret. Sed necessariam esse concordiam Inter ipsos et aliam partem. Ambasiatores. — Se nescire cum aliqua parte habere discor- diam, nam et Concilium prò pace totius orbis laboraret; sed scire cuperent, si eos acceptare vellet ut Concilii ambasiatores et ad Concilium venire, ut celeriter procederetur. Imperator. — Celeritatem bonam esse; sed, quando bene et commode fieri non potest, melius esset tardare. Ambasiatores. — Quod pars advQrsa non tali modo ut ipsi comparuisset. Etenim presentassent scripturas claras sicut sol erat, per quas, una cum oblationibus, credebant omnia adimple- visse, paratique erant quod restabat aperire portum. Suplicabant igitur eidem, quoniam yems propinquaret, super petitis dare responsum. Imperator. — Quod synodus futura reputata per ipsos uni- versalis, prout sibi videbatur, discors erat; ideo, partibus discor- dantibus, Concìlio videlicet et Papa, vestiret quidem respondere. Ambasiatores. — Licet Papa personaliter non afi'uisset Conci- lio, tamen semper per suos presidentes; et cum suis ad Concilium primo desti natis oratoribus fuisse concordatum per se vel suos DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXXT Concilio ycumenico Papa interesset. Petebant igitur aliquos lite- ratos ordinari per eum, visuros de iustitia et bono iure Concilii. Imperator. — Ut dixerat, se plurimum desiderare panera fieri inter partes, cum presentes essent, superfluumque sibi videri aliam intrare materiam vel alia verba proferre. Ambasiatores. — Durum sibi esse imponi discordiam eis. Nam, licet in antiquis Conciliis magne aliquando fuerint discordie, tenit tamen conclusio partis maioris : et ita, quamvis Papa dis- solverat prima vice Concilium, adherens tamen postea revo- casset, acta per eum approbans, gesta per Concilium et gerenda. Imperator. — Magnam se videro inter partes discordiam, cuius esse iudex nollet, sed videre sibi necessariam. fore concordiam. Et, quia nollet scisma vel scandalum., hortaretur eos respicere solum facti utilitatem, ideoque cogitarent. Ipso quoque id vellet, ut bona fieret pax : quoniam, si veniretur ad compactata, ipse haberet difficilimas et infinitas responsiones. Et si diceretur teneri eum ad promissa, forte tunc diceret se non teneri. Ma- teria hac genitura multa verba alia, sed hanc esse ultimam viam ut inter ipsos partemque aliam cum qua nullam collationem consideratio ad pacem haberetur. Ambasiatores. — Credere se nullam cum nominatis per eum partem aliam habere inimicitiam aut discordiam, sed omnem pa- cem. Nam et se invicem per internuntios visitarent. Et quia illi nihil se habebant intromictere de negocio, nec ipsi cum eis agere quicquam. Sed quia Serenitas Sua placeret desuper cogitare, contenti essent expectare ad placitum, nihil aliud cogitare scien- tes, nec expectantes aliud quam responsum suum, quo brevius fieri posset supplicantes. hlie interlocutiones yraviores, et significata ultima Impera- toris super danda responsione voluntas. C. xiii. Referebant denique orato res ipsi, quod, post adlocutionem pre- missam usque ad decimamseptimàm mensis octobris, datis deputa- tis per Imperatorem, cum. illis convenerant pluries, quemadmodum cum Imperatore, utrura ad pacem inter eos et ambasiatores Pape vel ad examinationera compactatorum intendendum esset, tara DXXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA longius collationibus invicem factis, ut aliquando tertia noctis bora ad hospitia sua redirent. Die primo post multa, deputatis affirmantibus, quamvis primo venissent galee Pape, nec habuissent notitiam de galeis Concilii accessuris, usque etiam Imperatorem cum eis nulla pacta aut promissiones fecisse; atque die altero, Patriarcha exhortante eos, ut Imperator fecerat, ad pacem, et allegante discordia patrum in Concilio notanda in hoc partialem conclusionem de electione Florentie et Utini, ab aliis decretum Concilii appellatum, velut fuisset roborata sigillo, et manu cardinalis Sancti Petri ad vin- cula; Visensis episcopus, qui virum gestaque noverat eius, con- testabatur illud verum non esse, adhuc etiam nec subscriptam manu notariorum Concilii, qui erant septem ; et si eidem osten- deretur, eo ipso volebat perdere ecclesiam quam tenebat. Nec minus constanter ipse et Lausanensis episcopi affirmabant, iste se ad carceres obligante de concordia post illam partialem con- clusionem Inter partes facta super bullationes litterarum Concilii, quomodo, ex unanimi consensu omnium patrum, concessa eisdem potestate, decreta electionum locorum Basilee, Avinionis et Sa- baudie plumbata fuissent per cardinalem Sancti Petri ad vincula, archiepiscopum Panormitanum et Burgensem episcopum : conve- nissent etiam cum Imperatore per eum vocati, illis dicentem in- tellexisse quod, in certo colloquio habito cum aliquibus eorum, ad pacem tenderent, quod specialius scire vellet. Responso vero illi colloquium fuisse quis portus propinquior esset Gaiete aut Vene- tiarum, quodque, si ipse descenderet in portu Gaistano constituto, ibidem pax tractari posset. Similiter etiam fuerat dictum de bul- latione decretorum unanimi consensu facta. Imperator aiebat verba hec non tendere ad pacem, nec se multum curare de por- tubus predictis, qui forte sibi non placerent. Secundo autem conventionis die, quod deputati parte Impe- ratoris proposuerant tria a principio negocii, Imperatorem nun- quam fecisse nec facere velie separationem inter Concilium et Papam, sed cum utroque prò ycumenico Concilio tractasse ; ante quam vero exiret ex Constantinopoli, necessariam sibi videri prò qua laboraverat concordiam inter ipsos et partem aliam ; sed, cum istam viam non acceptarent, Imperatorem esse contentum exire et navigare cum ambabus partibus ad aliquam civitatem infra gulphura Venetiarum, inibi pace tractanda. Nam, diebus bis DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXXIII transire, illum periculosum erat multorum senectuti et debilitati grecorum. Si vero illuc concordia haberi non posset, tunc uni- cuique liceret ire quo vellet. Responderant autem (?) interrogati, procedere ista de mandato Imperatoris, sed de bis non habere scripturani ab Imperatore, cuius erat moris absentibus, non vero presentibus, deputatis dare in scriptis commissionem. Ad qiie am- basiatores tunc, prout vice altera coram Imperatore, respondis- sent, salva eorum reverentia, primura non esse verum ; sed Im- peratorem tractasse dumtaxat cura Concilio et non cum Papa, prout constabat per litteras auctenticas ab eisdem ostensas tam. Pape quam Imperatoris; pacem autem, quod alias respondissent, non debere eos intendere, cum nemine guerram habentes, sed etiam instructiones Concilii preterire non vellent. De navigando etiam infra gulphum, quod illud non conveniebat compactatis, nec ille esset portus ad quem iuxta illa descendere debebant. Propter quod ojfferentes, ut sepe, omnia adimpleturos, rogabant videri compactata; et, si iuxta illa reperirent debitum esse Impe- ratorem et alios grecos venire cum galeis Concilii, ita se declara- rent; et ' non venire, optabant de licentia Imperatoris recedere, sacro Concilio gesta huiusmodi relaturi. Illi autem. responderant offerentes quod primo, et adiicientes quod infra gulphum Impera- tor constitutus prò pace componenda inter Concilium et Papam laboraret. Qui una partem essentialem (?) ac tantam sunt, aliam reputaret. Imponebant * etiam galeas Concilii non venisse infra mensem maii, sed octobris, quo et novembrio periculosum erat navigare. Quod autem ambasiatores Concilii assentirent ut Ro- manorum imperator, de cuius unione agebatur et adhuc in Grecia constitutus, interponeret se ad tractandum pacem inter Concilium. et Papam, semel hoc secundo et tertioque seriose expositum. ex- titit. Sed oratores Concilii de adimplendis responderant compa- ctatis. Replicassent vero deputati ipsi tria de necessitate in medium esse deducenda: locum, tempus et pacem. Horum trium necessarium magis, unoque deficiente solo, Imperatorem ad compa- ctata amplius non obligari. Cumque de lapsu temporis ambasiato- res dixissent, lohannem de Ragusio scripsisse quoniam ante suum recessum volebat recondita esse omnia, granum et alia, ideoque potius gratum erat Imperatori, septembrio vel octobrio, quam ' Forse : « 5» non. » ' Forse: Respondebanl. DXXXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA màyo, venire galeas Concilii ; de hoc etiam ambaslator suus in Concilio dixisset. Respondebant, lohannem de Ragusio ab Impe- ratore non habere mandatum, nec solum tempus sed alia com- pactàta essent, sicut de galeis et de balistariis dimictendis ; quod impletum non erat: et sic Iraperator non obligaretur. Sed erat contentus oratores Concilii in sua galea venire usque ad dictutti locum infra gulphum et in eorum galeis ex orientalibus, ac sua et Patriarche familia multos, et forte duna navigarent temporis dispositio demonstraret quid esset agendum. Etenim, si primo venissent galee Concilii, cum illis exivisset; et si non venissent, cum galeis Pape. Sed quia utriusque partis venerant, arma Ec- clesie deferentes^ cum unica esset Ecclesia, ut appareret unitas, Imperator cum utraque parte vellet exire. In altera demum conventione, post allocutiones multas, de- putati per expressum dixerant^ Imperatorem conclusisse ire in galea sua propria cum galeis Pape, sed rogabat eos ut Suam Maiestatem usque infra gulphum sotiare vellent, iniri si vellent in galeis ipsius Imperatoris, vel ambo ipsi episcopi in una dum- taxat ex galeis Concilii illum. assotiaturi. Ad que responderant, mandata Concilii et instructiones preterire non posse, sed ultra hoc dubitaverant ne deterius sibi contingetur receptis eorum. g'aleis, quoniam fortiores erant octo galeas habentes, et recens sibi erat memoria eorum que contra personam. lohannis de Ra- gusio conati fuerant. Tunc autem deputati dixerant: Ex quo istara viam non acceptarent, in eorum libertate esse cum galeis suis recedere. Responsio data ore ImperatoyHs, requisitio quod escpensas solverei, et sub impletione compactatorum acerrime disceptatio- neSj uique faceret iustitiam de homicidio heraldi in una eoe galeis Pape inter empii. C. xiiii. Ambasiatores autem Concilii, cupientes responsionem. hanc ab ore Imperatoris audire, in eius presentia resumentes brevi compendio dieta eis per deputatos eorumque responsa, requisie- rant utrum processisset de mente et voluntate eius. Qui respon-. derat verum esse quod nunquam voluerit venire ad illam viam DOCUMBNTI K ILMJSTEAZIONI DXXXV examinationis compactatorum, non ex eo quia non posset de- fendere se multaque in contrarium allegare, sed non esset opus querere quare hanc repulisset viara, quia notorium erat, ne di- scordia publicaretur. Etenim primo pax fienda erat necessaria multum prò utilitate negocii, propter quod illam viam de pace inter eos tractanda elegisset, Nam et oratores Pape valde dili- geret, similiter et oratores Concilii, et tantum unam partem si- cut aliam. Et quamvis iret cum oratoribus Pape, nemo deberet credere hoc facere eum propter non bonum. Ad que oratores dixerant, quod, secundum iuristas, cum par- tes litigarent, producenda sunt iura eorum.. Et si venisset ad exarainationem compactatorum per se vel per deputatos, forte, conscientia sua iudicante, secundum Illa dictasset, sicque cessas- set omnis discordia et dùbietas^ si que aderat. Ad que Imperatori luxta ronscientiam iudicandum esse, sed viam illam compactatorum. intendere nolebat propter causas pre- dictas. Cum vero multiplici colloquio utrimque, hunc oratores aperte vidissent, responsa eis data per deputatos processisse ex mente Imperatoris, quodque verba eius tendebant ad licentiam, dum eos requisiverant eum contatas pecunias prò congregando Ec- clesiam orientalem, per Concilium eidem expeditas, restitueret iuxta compactata, ex quo venire nollet cum galeis Concilii. Quod- que ad petendum illas mandatum haberent, similiter et amplas galeas ad reponendum. Responderat autem quod si scivisset talia eos dicturos et petituros, tales viros eis ante posuisset qui bene respondissent, ad quos etiam id expectaret; nec applicaverat ' qui essent viri ■illi, sed intellexisset de Dignensi et Portugalensi episcopis, qui se gerebant prò oratoribus Concilii. Facto ab inde modico silentio, deliberatione habita, dixerat, quia oratoribus episcopis non placebat que melior sibi videbatur via eis aperta; si aliqua dicere vellent, quod intrarent materiam. Ad quod ambasiatores: Si materiam intendere volebat, pla- ceret Serenitati quod liberum esset eis secure et absque peri- culo allegare quecumque vellent prò tuitione iurium suorum ; nam hoc esset de more latinorum. Etenim quia verba latina forte aliter sonarent in greco, cum modum grecorum nescirent, ' Forse: explicacerol. DXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ideo verba eorum reputare vellet prò honeste et reverenter di- ctìs, patienter ferens eos mandata per sacrum Concilium execu- turos. Nam et ambasiatores sui quecumque voluerant libere dixissent et proposuissent. Ad que Imperatori quod putabat eos tales esse quando dice- rent nihil aliter facerent, nisi que decerent coram Imperatore dici et fieri; ipse autem mores atque consuetudines sicut sui patres predecessores volebat servare et tenere, secundum quod ipsi dicere et facere possent, nec vellet aliqua eos dicere vel facere, nisi secundum grècorum mores et consuetudines. Quibus auditis, dixerunt se habere in mandatis a Concilio protestandi de iure suo; eoque contra eundem, nomine Concilii, protestabantur de dampnis, expensis et interesse, ex quo venire nollet cum eis. Et tunc Imperator, indiciis vultus id demonstrantibus, male contentus, responderat quod nunquam talia verba reciperet etiam ab imperatore Romanorum nec a quibuscumque principibus or- bis, prout nec recipiebat; nec esset de more atque consuetudine ipsius et grecorura sic protestari; quodque nil ulterius dicerent, nisi sibi placeret. Ad quod replicaverant, oratores suos, quorum aliqui ibi ade- rant, testimonium dare volentes, cum fuissent in Concilio dixisse et protestatos fuisse libere et secure quicquam. voluerant. Idcirco, putantes id posse facere cum Sua Maiestate, et protestati fue- rant et protestabantur. Et similiter, sentientes Imperatorem persistere circa obser- vationem, eorumque verbis et protestationibus concipere displi- centiam, considerantes alito;' ; r'ì-'are aut obtinere non posse, ne ad maiorem iracundiam forte damnosam provocarent, petie- rant ab eodem gratam suam licentiam cum galeis Concilii re- cedendi: offerentes, si scribere Concilio vellet litteras suas, liben- ter portare secum et presentare Concilio. Qui responderat se scribere velie, prout et fecit. Capitaneus autem, post hec, etiam presentibus oratoribus, Imperatori proposuerat a principio sui adventus eidem notificasse heraldum Sabaudie ducis Piemont. nuncupatum, per Concilium et plures prìncipes cum. litteris missivis ad eum fuisse desti na- tum, regis Francie insigna deferentem nec non Burgundie et Sabaudie ducum, ac ipsius Capitanei, qui testes habebat fide- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI UXXXVII dignos, deponentes heraldum ipsum in insula Cretensi intrasse galeas Pape, que venetorum dicebantur, illann videlicet in qua erat archiepiscopus Tarentasiensis, asserens Pape legatus et Capitaneus galearum ibidemque ligatum fuisse, torture subiectum; quodque iidera testes viderant partem litterarum eidem de predi- ctorum mandato ablaturum, et insigna in camera puppis diete ga- lee. Aliam vero partem dioebat Nicodus ipse habuisse Imperatorem. Cum igitur dicti Tarentasiensis et Capitaneus galearum Pape, qui hanc perpetraverant violentiam, essent in ditione eius, sup- plicabat Imperatorem ut de predictis punitionem et iustitiam sibi ministrare vellet, relaturo principibus, quorum insigna heraldus ferebat, de bona iustitia per eumdem sibi ministrata. Et, si ista ex adverso negarentur, offerebat se probaturum.. Ad que Imperatori quod inquisivisse de dicto heraldo dili- gentissime, allocutus Tarentasiensem et Capitaneum predictos, qui non negaverant quemdam captivasse virum, sed propter alias causas et in quadam navi apud Venetias eum misisse. Dice- bat igitur se fecisse suam possibilitatem , neque aliud circa hoc facere posse. Capitaneus autem replicaverat , fama referente, heraldum ipsum in (?) portu Constantinopolitano subinversum fuisse, quod vergebat in maximum obprobrium predictorum principum. Quare requirebat iustitiam sibi ministrari, ofFerens se coram Maiestate Sua, in presentia dictorum Tarentasiensis et Capitanei proba- turum sufScientissime hec, si negarentur. Ad hec autem Imperator, quod prius respondens, dicebat fe- cisse quod potuerat cum multa diligentia, nec aliud posset, quia illi dicerent se illum captivum misisse Venetias. Ab bora autem vesperorum usque ad tertiam horam noctis productis sermonibus, hisque recepta per eos licentia, tactu manuum ab Imperatore et suis consiliariis, redierant in hospi- tia sua. Die vero sequenti laboraverant ut possent Patriarcham adire^ responsioriem audituri suam; sed non fuerat eis concessa audien- tia, quamvis dixerat se missurum prò eis. Qui biduo sequenti avisati fuerant per quemdam notabilis- simum virum, ut, quamprimum possent, ad Peram se transfer- rent, personis bonisque eorum citissime provisuri. Qua die quum ipsi expectaverant alloqui Patriarcham, Capitaneus galeas trans- DXXXVIII PARTK PRIMA - SEZIONE SECONDA tulit velut preparaturus eis. Et altero die mane tertius de pe- riculo avisati, cum paucis familiaribus navigaverant ad galeas Concilii circa portum existentes: occurrente eis lohanne de.Ra- gusio, qui propria et eorum pericula imrainentia declaraverat. Illico vero ut applicuerant ad portum Perensem, mandaverat Patriarcha eisdem quod eum possent adire : periculo obstante regressi non fuerant. Miserant autem ad Imperato rem, ipsumque lacobum de Valperga consiliarium Capitanei, et Adam (?) Te- gularii priorem de Usesse, domesticum Lausanensis episcopi, una cum notario; qui, repetentes habita coram Sua Maiestate in ultima expeditione, quum circa restituendo octo milia ducatorum dubie respondisset, dicebant se venisse ad illa repetendum. Quibus responderat Imperator, cum pecuniam illam orato- res Concilii repeterent nomine Ecclesie, et similiter alii ora- tores Pape; ipse cum nullo agore habebat nisi cum Ecclesia, que bene sibi provideret et que sua sunt quereret. Dixerat in- super, se ex compactatis in nullo obligari, nec ad aliquam obser- vantiam eorum astringi, propter tria ; tempus, locum et Pape consensum. Etenim non venissent in convento tempore, locusque alius fuerat electus quamin Decreto nominaretur, suique ora- teres per expressum in Concilio fuerunt protestati, eum nunquam venturum ad illum locum electum ; et ideo Concilium debuerat merito alium elegisse locum. Dicebat rursus, Papam non consen- sisse electioni (prout debebat) ; concludens quod, minimo istoriim trium. defitiente, liberabatur ab omni observatione compactato- rum.. Namque et si venissent nomine sacri Concilii, allegassent- que pacem et unionem, sciebat quoque plures non consensisse electioni, et multos de Concilio ad Papam recessisse. Missi autem dixerant Imperatori, sopissimo iam ad omnia illa per oratores Concilii fuisse responsum et diffuse disputatum, nec venisse ad bellandum. Sed quia erant in procinctu recessus, no- lebant, prout nec dicebat \ recedere sino expressa licentia et gra- tia Sue Maiestatis, quam ab eo petentes, offerebant eos portatu- ros litteras suas Concilio et principibus latinis^ si scribere vellet. Et tunc Imperator dixerat, sibi esse placitum ut recederent, dederatque litteras suas per illos portandas. Consequenter dicti nuncii Patriarcham exedentes, facta excu- satione quoniam oratores ad eum non rediissent, recitaverant ' Forse : decebat. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXXXJX omnia habita cum Imperatore, et quoraodo conclusive respon- derat se velie ire cum galeis Pape infra gulphum Veiietiaruni dumtaxat. Quia vero paternitas sua pollicita fuerat respondere velie, utrum venire et compactata servare vellet an non, venis- sent suscepturi responsum eius. Qui responderat, illa se facere velie, nec aliud dicere aut posse respondere; seque non esse me- morem illara fecisse pollicitationem, sed quod semper insteterat prò concordia facienda cum parte alia. Videntes autem responsionem suam conformem esse respon- sioni date per Imperatorem, dixerunt illi quod Imperator tene- retur Concilio ad restitutionem octo milium ducatorum, quos ab eo repetiissent; utque allegare non posset ignorantiam, sue no- tificabant paternitati; illis ad hec respondenti de huiusmodi pe- cuniis se non intromictere, habitu ordineque suis hoc requiren- tibus: et sic nihil ad eum; sed Imperator circa hec se defende- ret, cum ad eum expectaret. Nomine vero sacri Concilii et oratorum protestati fuerant de violatione compactatorum, dampnis, expensis et interesse, quia Imperator et ipse venire noluerant cum galeis Concilii ; quodque per oratores ipsos non staret, quin eos ad Concilium ducerent. Cumque citissime essent discessuri, offerebant eos portaturos litteras eius. Responderat autem se velie mittere illas ad galeas Concilii. Die vero ultima octobris, in Ecclesia prope (?) Pretorium ci- vitatis Pere, loco tuto ab eis reputato, coram episcopo Trapeson- darum, nec non Potestate et pluribus civibus Perensibus, ac multis nobilibus comitive, eorum oratores ipsi solemnem fecerant protestationem de premissis, quara in Constantinopoli secure fa- cere non potuerant. Et in veritate, post regratiationem exhibitam civibus Perensibus prò benigna eorum tractacione, galeas ingressi fuerant animo recedendi. Munera exhihiia legatis Concilii per latinos et grecos ; di- stantia (?) grandi tumulturn (?) in pondere, Uttereque grecorum absolveniium se ad compactata cum Concilio. C. xv. De quarta vero parte relationis eorum, succincte procurret sermo, preteritis differentiis multis inter ipsos oratores et Capi- DXL PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA taneum habitis in portu de Syo ubi galee Concilii remanserunt, et prò maiori parte qui in eisdem inerant. Non facta rursum mentione de disturbio satis magno in navi, quod contingit cum patronis navìs, acceperat arma eorum qui in societate Capitanei, quia timebat plurimum ne ipse navi, quia potentior, dominare- tur. Igitur solum comraemoratur, quod prima die novembris, circuitu facto per portum Constantinopolitanum, et ante galeas venetorum., que Pape dicebantur, oratores Concilii et Capitaneus in galeis, prout accesserant, recedentes a portu Perensi, appli- cuerunt ad portum de Syo octava mensis eiusdem, et ab inde vigesimasecunda exeuntes in navi quadam lanuensium applicue- runt decimaquinta decembris ad portum de Monacho dieta (?) una Nitie propinquum ; Basileam autem, visitato duce Sabaudie, decimanona ianuarii. Retulerunt etiam dedisse civibus Avinionensibus viginti tria milia ducatorum, que la. de Aurelianis et alii civitatis oratores in concilio coram eodem confessi sunt recepisse. Postremo autem in relatione sua, cum maxima pars congra- titudinis benefìciorum constituta sit in eorum conmemoratione, cetui sacro referebant prò honore Concilii honores et munera in viagio suo recepta per eos. Soludro in accessu fuisse eis propi- nata vina abundanter paternitati, quoque in domo Prioratus, quem possidebat frater Lausanensis episcopi, gratis, honorifice tractatos. Gebenenum etiam in domo episcopali, quamdiu ibi fue- runt eorum duo, et omnibus cum tota familia solemni exhibito. In Thononio, per Sabaudie ducem filiosque suos, principem Pe- demontium et comitem. Gebennarum, ultra honorifìcentias ma- gnas, de piscibus grossis et vino abundanter eis fuisse propina- tum. Item a Proposito (?) Montisionis de vino, quamdiu ibi fuerunt. In Lugduno, per offitiales archiepiscopi conducti honorifice in ecclesia, tamquam fuissent cardinales, et in domo archiepiscopali tractati magnifico, fecissent in eorum recessu de vino optimo, pane et piscibus refertis eorum navibus usque ad Avinionem. Capitu- lum quoque Lugdunense optima vina et maximos pisces ad navem eorum miserat. Quod et fecerat episcopus Viennensis, transeun- tibus illis ante civitatem; similiter et Valentinus episcopus. In Avinione autem multos honoraverat eos cardinalis de Fuxo die pasce, ministrato eis solemni convivio. Et quamdiu ibi fuerunt, de vino eius prò personis eorum., quorum Lausanensis curavit DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXLl semper habere. Cives autem Avinionenses propinaverunt eis qua- tuor dolia vini peroptimi, intortitia multa et confectiones in ha- bundantia. In recessu vero ab Avinione, in opydo Bellicere (?), do- minus Tanequini magnifìcentissimum prandium eis dederat, qui in Arelato per nepotera cardinalis Arelatensis, Hugelinum Almandi, dominum de Arbengo, in palatio recepti, et tractati humanissime fuerant de vino et pane (?) habundanter posito ad galeas. In Nitia rursus, quamdiu ibi steterant, per Nitiensem episcopum et Capitaneus sepius invitati, vino, piscibus et pullastris in copia propinatis. In Messina Sicilie, per archiepiscopum eos in galeis visitantem cum clero et cruce, ad ecclesiam et in palatio suo fuerant recepti, munifica eis ministrata collatione. In insula de- nique Metelini, dominus illius panem et vinum et carnes ad singulas galeas in copia transmiserat. In Constantinopoli autem Romanorum imperator, prò iocundo adventu, panes (?) multos, duas ydrias terreas vini, mutenos quatuor et gallinas duodecim, lepores duos, totque perdices, intortitia quatuor, confectiones, ra- cemos et fructus alios ambobus similiter episcopis propinaverat. Et, post dies aliquos, unum magnum. piscem marinum. Regres- susque de venatione, unum leporem et unam perdicem, postea dimidium cervum etiam cum carnibus. In recessu denique, prò ultimo vale, miserat ad galeas Visensi unum falconem, et Lausa- nensi episcopis unum leporem ; Capitaneo unam sellam equi cum tabarino, unum ensem et massam deaurato ad raodum Turchie; unum quoque falconem; et lacobo de Valperga alium. Patriarcha autem in principio adventus propinaverat eis duas ydrias vini, gallinas decem et octo, panes, racemos, fructus et intortitia qua- tuor. Post vero relata hec, oratores ipsis presentarunt litteras ab Imperatore et Patriarcha Constantinopolitanensi directas; qua- rum Imperatoris tenor sequitur; altera Patriarcha sistente muta- tis mutandis eiusdem efifectus *. ' Segue la lettera del Paleolog'o, lei data del 25 ottobre 1437, che abbiamo già ri- portata a pag. ccrcxLv (Doc. clxvh). CLXXX. [10 febbraio 1438) Eugenio IV commette al vescovo di CavaiUon di sequestrare le somme fin qui rac- colte nelle varie parti del mondo per le spese dei greci, e d' inviargliele al più presto a Ferrara, dove si trova fino dal 24 del mese di gennaio. (Bìbliot. Barbei-in., Cod. XVI, 85, p. 516). EvGENivs etc. Venerabili fratri Bartholomeo, episcopo Cava*- licensi, nuntio et oratori nostro, salutem et apostolicam bene- dictionem. Te ita nobis et sedi apostolicse fìdelem et devotum esse re- putamus, ut, quse tibi commiserimus, fìdeliter et diligenter pro- secuturum esse non dubitemus. Cum itaque nonnullas pecu- niarum summas in diversis mundi partibus, pia largìtione fldelium erogatas et in certis locis depositas, ut prò necessariis unionis graecorum et occidentalis et orientalis Ecclesise impensis expo- nerentur ; ne in alios usus converterentur, et buie pise et salutari causse impedimento esse possent, de fratrum nostrorum sanctse romanse Ecclesiae cardinaliura. Consilio et assensu, sequestravirous, prout in literis inde confectis plenius continetur. Cum. itaque carissimus in Cbristo filius noster Johannes Pa- laeologus Romseorum imperator illustris, et venerabilis frater noster Joseph patriarcha Constantinopolitanus, cum magna prae- latorum et nobilium greecorum multitudine, octava die prsesentis mensis cum nostris galeis Venetias applicuerint, et statim ad civitatemFerrarìensem prò cecumenico Concilio ibidem celebrando venturi sint; nos, ad quos ex debito pastoralis officii nobis de- super iniuncti providere pertinet ut huiusmodi pecunise prò hac optatissima unione ad eum usum exponantur, cuius gratia ero- gatse sunt; fraternitati tuas, de eorumdem fratrum Consilio et assensu^ huiusmodi pecuniarum summas apud quascumque per- sonas tam. ecclesiasticas quam sseculares, sive Communitates, Universitates, Collegia, Capitula et Conventus depositas et ubi- cumque existentes, nostro et romanse Ecclesiae nomine de novo etiam arrestandi et sequestrandi, dictasque personas, Communita- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXLlIT tes, Universitates, Collegia, Capitala et Conventus a quibuscum- que promissionibus, obligationibus, iuramentis quovis modo et sub quavis verborum forma circa conservationem et restitutionem dictarum pecuniarum per eas quibuscumqiie personis etiam tunc Basiliensi Concilio pr^estitis, et a sententiis quibuscuraque ad- versus eas forsitan latis et promulgatisi absolvendi et liberandi, iuramentaque ipsa relaxandi, ac summas dictarum pecuniarum prò expensis dictse unionis dumtaxat exponendarum nostris et prsefatse Ecclesiae nomine recipiendi, et de receptis personas exhibentes, quitandi et liberandi, contradictores quoslibet et re- belles, cuiuscuraque status, gradus, ordinis et conditionis ac prse- eminentise fuerint, etiamsi pontificali vel alia quavis perful- geant dignitate, auctoritate nostra per censuram. ecclesiasticam et alia iuris remedia, appellatione postposita, compescendi, et, si opus fuerit, auxilio brachii ssecularis invocandi, ac omnia alia et singula quse ad effectum prsedictarum oportere dignoscantur, agendi, faciendi, concludendi et exequendi, plenam et liberam, auctoritate apostolica, tenore prsesentium, concedimus facul- tatem. Volumus autem, ut expensis dictse unionis grsecorum facilius subvenire possimus, eam summam huiusmodi pecuniapum quam te recipere contigerit, per literam cambii vel alium tutum mo- dum nobis quantocius poteris transmittere procures, Datum Ferrarise, anno incarnationis dominicse 1437, iv idus februarii, pontificatus nostri anno VII. CLXXXI. (12 febbraio 1438). Lo stesso Pontefice ordina il generale sequestro delle somme suddette, affinchè pos- sano impiegarsi per l'uso cui sono destinate. {Bibliot. Barberin.^ Cod. XVI, 85, p. 515). EvGENivs etc. Universis etc. salutem etc. Cum in diversis mundi partibus nonnullse pecuniarum sum- mge pia legatione * fìdeliura erogatse et in certis locis depositse fuerint, ut prò necessariis unionis grascorum impensis expone- rentur; et, post multiplices et graves curas quibus animus no- ster agitatus extitit, et impensas quas prò consummatione hu- ius optatissimas unionis fecimus, tandem iuxta desiderium cor- dis nostri carissimus in Christo fìlius noster Johannes Paloeologus, Romseorum imperator illustris, et venerabilis frater noster Joseph patriarcha Constantinopolitanus, cum prselatorum greecorum mul- titudine copiosa, cum nostris galeis octava die preesentis mensis Venetias applicuerint^ qui ad civitatem Ferrariensem prò oecu- menico Concilio ibidem celebrando propere venturi sint : nos^ qui ex debito pastoralis officii nobis iniuncti providere tenemur ne huius pecuniae in alios usus convertantur et pia largientium per- sonarum intentio frustretur, et prò subventione expensarum hu- iusmodi salutaris unionis et ad eum usum, cuius gratia eroga- tse sunt, exponi valeant ; dictas pecuniarum summas ubicumque et apud quoscumque existentes, de fratrum nostrorum sanctse romanee Ecclesise cardinalium Consilio et assensu, in locis in qui- bus depositee fuerunt, et apud eos quibus conservatio et custo- dia earura commissa extitit, ex certa nostra scientia arrestamus atque sequestramus, easque arrestatas et sequestrata^ esse de- cernimus. Et per praesentes declaramus universis et singulìs personìs, cuiuscumque status, gradus, conditionis, ordinis, prseeminentiae, dignitatis existentibus, penes quas datee ^ pecuniarum summse de- ' Porse : largìtione. * Leggi : dictK. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXLV positfe sunt, sive eas relaxandi facultatem habentibus, distri- ctius, sub excommnnicationis pcena, et in quam contrafacientes ipso facto incurrere volumus, et a qua a nemine nisi a romano Pontifice, prssterquam in mortis articulo, absolutionis beneficium obtinere valeant, necnon Collegiis, Capitulis, Conventibus et Uni- versitatibus, apud quas et quse dictae pecuniarum summse de- positse sunt, quas et quse si contrafecerint, ipso facto ecclesia- stico interdicto supposita esse volumus, quod a nemine prseter- quam a nobis sive de nostro speciali mandato relaxari possit, prsecipientes atque mandantes, ut huiusmodi sequestrum et omnia prsesentibus literis contenta inviolabiliter observent. Carissimos in Christo fìlios nostros reges et venerabiles fra- tres nostros archiepiscopos et episcopos, et dilectos fìlios nobiles viros principes, in quorum regnis, civitatibus, provinciis, dioe- cesibus sive dominiis dictae pecuniae depositae sunt, requirimus et hortamur in Domino, ut hoc prsesens sequestrum, ex tam pia et necessaria causa factum, inviolabiliter faciant observari. Datum FerrarisB, anno incarnationis Dominicse 1437, pridie idus februarii, pontificatus nostri anno VII. X. Bardanonus. VOL I. JJ CLXXXIL (15 febbraio 1438). Bolla pontifìcia e decreto sinodale che dichiara incorisi nelle pene canoniche i membri del conciliabolo di Basilea, ai quali viene ingiunto di allontanarsi da quella città entro il termine di trenta giorni. (JusTiNUN., Ada Cono. Fior., pait. i, § 29. — Ardi, eli Stai, in Pir., Arch. Diplom. , Rifar magioni,, 15 febbraio 1437) V EvGENivs episcopus, servus servorura Dei, ad perpetuam rei memoriam. Exposcit debitum pastoralis officii, cui, divina favente cle- mentia, licet insufficientibus mentis, presidemus, ut nepharios malignorum excessus, illorum prsesertira qui tranquillum Ecclesise statum in varias periculosasque (nisi obvietur) procellas et per- turbationes impellere satagunt, et Petri naviculam fluctibus ope- rire ^ moliuntur, opportunis remediis reprimamus, ac ne, in sua malitia gloriantes, aliis occasionem malignandi prebeant, prò excessibus per eos commissis debite ultionis poenam infligamus; nam, ut canonicse continent sanctiones, in culpis, quse multorum trahunt iacturara, culpa est relaxare vindictam. Sane, cum in sacro olim Basiliensi Concilio de loci electione prò futuro oecumenico Concilio ageretur, et per eos ad quos potestas eligendi locum erat devoluta factum esset Decretum, ipsumque ambasiatorés carissimi in Christo filii nostri lohannis imperatoris grsecorum, et venerabilis fratris loseph patriarchse Constantinopolitani, ibidem existentes, acceptassent, ac nonnullis Avinionem vel alium locum nominantibus, ad quem prsefati ora- tores nullo modo ire velie protestabantur, asserentes prò certo prsefatos Imperatorem et Patriarcham ad dictum Concilium, nisi personaliter interessemus, nullatenus accessuros ; praedicti, qui Avinionem petebant, veriti greecos ipsos ad eos nequaquam ituros, quoddam Decretum sive libellum famosum, quod monitorium appellant, adversus nos, licet nulliter et de facto, in grave scan- ' Questo Documento si trova anche nel Cod. Vatic. 4128 a p. 55, e a e. 68 ^ ' Nell'edizione; « Mergei-e moliuntur, y DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DÌLVII dalum et scissurara Ecclesise, in tamque sancti operis, unionis videlicet graecorum, perturbationem conflare, temere ausi sunt ; nos, prò unitate Ecclesie conservanda et dieta unione graecorum consequenda, prsedictum Basiliense Concilium, ex iustis, ratio- nabilibus, necessariis ac urgentibus causis (de Consilio et assensu venerabilium fratrum nostrorum, sanctse romanse Ecclesise car- dinalium, quamplurimis venerabilibus fratribus et dilectis filiis archiepiscopis, episcopis, electis, et abbatibus apud sanctam sedem apostolicam existentibus id laudantibus et consulentibus) ad civi- tatem Ferrariensem, et nobis et grsecis accomodam, sub certis modo et forma, ut illi a tam scandaloso processu merito resi- piscerent, apostolica auctoritate transtulimus, prout in litteris superinde confectis latius continetur. Ipsi vero, omnem viam pacis ' spernentes et in suo obstinato proposito perseverantes, litterasque dictse translationis et omnia in eis contenta parvipendentes, ac, mala malis cumulantes, non solum rationabilera translationem nostram ex prsedictis iustissi- mis et urgentissimis causis, ut prsemittitur, factam, non accepta- runt, àed ut, infra certum tempus et sub suspensionis poena, prse- dictam translationem revocaremus, monere iterata temeritate sunt ausi. Quod quidem nil aliud erat, quam ut tam sancti operis tamque christianis omnibus optabilis prosecutionem deserere cogeremur. lis vero non sine animi nostri displicentia intellectis, cum ea omnia non solum in destrutionem tam sancti operis, sed in ma- nifestam Ecclesiae scissuram, ut prsemittitur, tendere videremus, translationem, per nos tam necessario fa(;tam et conditiones in illa positas, purificatas fuisse, ac ipsum Ferrariense Conciliuminchoari ac legitimam prosecutionem. habere debere, prout in allis nostrìs litteris plenius continetur, declaravimus; ad illudque inchoandum dilectum fìlium nostrum. Nicolaum, tituli Sanctae Crucis in leru- salem, sanctse romanse ecclesise presbyterum cardinalem; iTostr'um ac apostolicse sedis legatura, destinavimus. Quòd quidem non parvo prselatorum numero legitime congregatum^ in publica ses- sione, translationem et declarationem prsedictas, legitiitìas, iustas et rationabiles, ac urgenti necessitate ad tollendum impedimen- tum prsefatse sanctissimse unionis occidentalis et orientalis Ec- clesise, atque etiam ad evitandura scissurara in Dei Ecclesia nunc ' Nell'edizione! « vlam lurix. » DXLVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA imminentem, pra evidentique utilitate totius reipublicse christia- nse fuisse et esse factas, solemniter declaravit, prout ex serie de- creti superinde confecti liquido constat. Interea, certiores facti prasdietos Imperatorera, Patriarcham et grsecos littoribus Italise appropinquare ; ad hoc ipsum. sacrum Ferrariense Concilium, Deo duce, ea intentione et firmo propo- sito venimus, ut non solum hoc sanctse unionis opus, sed ad Illa etiam propter quse Concilium Basilese fuerat congregatum, realiter et cum effectu, adiuvante Domino, prosequeremur. Ad quse etiam advertens dilectus fllius noster lulianus ti- tuli Sanctee Sabinse, presbyter cardinalis, apostolicse sedis legatus, cum praedictos, ut a tam manifestis scandalis abstinerent, multis validissimis rationibus hortaretur, et prò eorum obstinata mente nullatenus exaudiretur, sed eos magis ad ipsa scandala in Dei Ecclesia perpetranda paratos aspiceret; ne illorum impietati assistere videretur, inde discessit. lUi vero neque id considerantes, et nescientes in semitis pacis et iustitise dirigere gressus suos, iamque certiores effecti grsscos nullatenus ad eos accedere velie ac littoribus Italise appropin- quasse; in sua cordis duritia perseverantes, cum dictam grc3- corum unionem, prò qua nobiscum totis viribus, ingenio et in- dustria laborare ac nobis assistere debuissent, aliter impedire et disturbare nequirent, peiora peioribus adiicientes, ad tantum, temeritatis et audacise sunt progressi, ut nos a papali admini- stratione suspensos esse, plurimis regum et principum. orato- ribus, qui Basilese erant, tam. nephandum scelus execrantibus et in contrarium protestantibus, ausu sacrilego declarare, et ad alia plura, licet nulliter et de facto, procedere prsesumpserint. Nos igitur, attendentes excessus eorum adeo notorios esse ut non possint aliqua tergiversatione celari, quodque error, cui non resistitur, approbari videtur, et latum pandit delinquentibus iter is * qui eorum conatibus non resistit, ac nequeuntes absque gravi offensa Domini nostri lesu Christi et Ecclesise suse sanctse tot et tantos excessus, qui prsesertim sanctam et optatissimam unionem grsecorum impedire, disturbare et penitus tollere vi- deantur, ulterius tollerare; adversus prsefatos in Basilea exi- stentes, hoc sacro approbante Concilio, in virtute Altissimi de- cernimus, iustitia mediante, quantum oporteat procedendum. ' Nel Codice ; « DeliiK^Uentibus sinum qui etc. » DUCUMENTl E ILLUSTRAZIONI DXLIX Quapropter, matura deliberatione cum hac sancta synodo proehabita, omnes et singulos Basilese, sub prsetensi Concilii no- mine (quod verius conventiciiluiu dici debet), contra translationem et declarationem prsedictas convenientes, ac tam scandalosa et nepharia prsesumentes, etiamsi cardinalatus, patriarchali, archie- piscopali, episcopali, abbatiali, aiit alia quavis dignitate ercle- siastica vel sseculari prefulgeant, poenas excommunicationis, pri- vationis dignitatum, beneficiorum et officiorum, ac inhabilita- tionis ad futura, in dictis nostris litteris translationis coutentas, hoc sacro approbante Concilio, incidisse decernimus et decla- ramus. Decernentes insuper ac etiam dedarantes irritum et inane ac nullius roboris vel momenti quidquid per eos, tam circa prse- dicta quam contra curiam nostram sequentes vel in sacro Fer- rariense Concilio existentes, a die translationis per nos fact£e, sub nomine Concilii vel alias, attentatum fuerit vel in posterum quomodolibet contigerit attentare Mandantes prseterea, ipso etiam approbante Concilio, sub di- ctis poenis et censuris, et in virtute prsestiti iuramenti quo sanctse sedi apostolic8e tenentur adstricti, omnibus et singulis cardinalibus, patriarchis, archiepiscopis, episcopi s, electis, abba- tibus, et cseteris cuiuscumque conditionis et status et gradus existant, in dieta civitate Basiliensi sub prsefato prastextu Con- cilii convenientibus, quatenus, infra triginta dies a die dati huius Decreti, debeant realiter et cum effectu ab ipsa civitate recessisse; praecipientes quoque Magistro civium, consulibus^ scabinis, civita- tem Basileensem regentibus et gubernantibus, cseterisque officiali- bus, quocumque nomine censeantur, quatenus, infra preedictum triginta dierum terminum, prsedictos non recedentes a civitate prsefata expellant, et a se realiter ac cum effectu abiiciant. Quod si infra prsedictum terminum facere omiserint, omnes et singulos regentes et officiales preedictos, excommunicationis, populum vero et civitatem prsefatam, ecclesiastici interdicti sententias incurrere decernimus ipso facto; quorum absolutionem, nisi in mortis ar- ticulo, interdicti vero relaxationem, nobis specialiter reservamus. Omnibus insuper et singulis ad quorum notitiara hosc per- venerint, in virtute sanct?e obedientia? et sub excommunicationis pcena, prascipimus et mandamus, ut, si praedicti in Basilea con- venientes civesque ipsi non obediendo nobis fuerint fdntumaces, DL PApXE PRIMA - SEZIONE SECONDA pullus, post dictum terrainum, ad dictam civitatem Basiliensem accedat, sed ipsis denegent mercimonia et cuncta ad usum ho- minum necessaria. Mercatores quoque, qui, causa dicti olim Basiliensis Concilii ibi convenerunt, cuiuscumque conditionis existant, sub eadem excommunicationis poena inde omnino discedant. Si qui vero hsec nostra mandata conternpserint, elapso dicto termino Basiliensibus, in contumacia persistentibus, aliqua por- tare forsitan praesumentes; cum scriptum sii: Insti tulerunt spo- lia im/piorum, possint tales huiusmodi bonis a quibuscumque christifidelibus impune spoliari : bonaque ipsa prius capientium dominio cedant. Verumtamen, quia redeuntibus gremium suum nunquam claudit Ecclesia, si prsedicti in Basilea convenientes vel ipsorum aliqui, infra prsedictum terminum triginta dierum, a die datse prsesentium, ut prsemittitur, ad cor redierint, et de dieta civitate recesserint; prsedictas poenas quoad obedientes, sacro approbante Concilio, remittimus et plenarie relaxamus, easque prò infectis, ab earum data, et quaecumque inde secuta haberi volumus, de- cernimus et mandamus; supplentes, prsefato approbante Concilio, omnes defectus, si qui forsan ex solemnitate iuris in prsemissis yel ex omissione aliqua intervenissent. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrse constitutionis, declarationis, mandati, remissionis, relaxationis, voluntatis, suppletionis et decreti synodalis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare prsesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius, se noverit incursurum. Datum Ferrarise, in generali sessione synodi solemniter ce- lebrata anno ab incarnatione Domini nostri lesu Christi 1437, XY kalendas martii, pontifìcatus nostri anno VII. CLXXXIII. (20 febbraio 1438). Il generale dei Camaldolesi scrive da Venezia al Santo l'adre per rendergli conto dilla missione da esso ricevuta insieme col cardinale di Santa Croce presso i preci, giunti- felicemente a Venezia il di 8 di febbraio, eccellenti disposizioni dei medesimi, e special- mente del Patriarca, uom venerando e di gran mente. Di buon grado si recheranno essi a Ferrara per la celebrazione del Concilio. Vuoisi far loro accoglienza onorevole e benevola. Grandi speranze di riuscita. Il cardinal Cesarini è giunto a Venezia, ed è pronto, se fia duopo, a morire per il Sommo Pontefice. (Travkks., episl.^ ed. cit., tom. il, col. 58). Nihil hactenus scripsi Sanctitati Tuse in eam rem prò qua missi eramus, quod non ambigerem, quse sequuta essent omnia literis domini mei cardinalis Sanctse Crucis innotuisse Beatitu- dini Tuee. Ne taraen ipse quoque videar deesse officio meo, paucis ea perstringenda existiraavi. Posterà die, quam adplicuerant Im- perator et Patriarcha, ipse Venetias attigi; nam prsecessuram ex permissione Sanctitatis Tuse subduxi, quantum licuit, caute prse- sentiam meam, donec adveniret dominus meus Sanctae Crucis, vitandse offensionis cuiuslibet causa. Ubi vero ille adplicuit, li- berius iam, ipso volente, in coUoquium Patriarclise ipsius et Imperatoris, ac paucorum qui inter ceteros eminent, veni. Ani- madverti, pater beatissime, materiam ita dispositam ut vix me- lius optare possemus; idque potissimum ex prolixo et repetito cum Patriarcha sermone. Tantum enim flagrantissimi desiderii ad optimse unionis felix negocium conflciendum depreehendi, ut me perpetuo sibi devinxerit. Nihil enim adpetit magis quam congredi Sanctitati Tuse, aperte denuntians, ex hac vestra con- iunctione corporum et collatione mutua, pacem rebus dandam. Neque detrectat venire Ferrariam, centra quam opinabantur ple- rique ex nostris, priusquam propositioni Sanctse Crucis respondis- sent. Immo et antequam responderent publice, hanc ille mentem suam explicuit mihi, constanter multum adseverans, vitam ipsam, quam periculis longinqu;© peregrinationis exposuisset, se ponere paratum, dum unitam utramque Ecclesiam videat. Orationem, quam legerat Beatitudo Tua, visum est maioribus nostris non esse recitandani. nescio qua iiitentione; bona taraen DLII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA credo. Grsece hanc scripseram ita pronunciandam ; sed quia illis aliter placuit, mihi quoque non displicuit. Deprehendi, pater beatissime, ex oratione prolixa Patriarchse quam mecum multum familiariter habuit, sententiam meam non abhorrere a vero, quia semper existimavi humanitate et hono- rifìcentia, singularisque benevolentise indiciis genus istud esse adtrahendum. Multum ille certe prudens est, iudicio meo, mul- tumque excitus, et in setate decrepita (nam ferme octogenarius existimatur) acrimonia intelligentise viget, sensuque vivacissimo prseditus est. Referendse sunt omnipotenti Deo, pater beatissime, ex intimo adfectu cordis gratiarum actiones, qui sacerdotii tui tempora tam illustri, tam digno adeoque divino opere nobilitare dignatus est. Ecce enim in manu tua est quod diutissime optasti omnique studio qu8esisti. Exaudita est oratio tua, capitaque Ec- clesise illius adsunt, et abs te evocata et sua sponte profecta atque parata ea omnia exsequi quse sint grata Sanctitati Tuas, et universali Ecclesiae utilia. Quam sane tempestive advenerint, videt Beatitudo Tua. Fran- gentur ex hoc illorum adventu impia molimina malignantium, ac tetra et funesta et piis auribus non ferenda machinantium in dominum meum. Atque, ut magis exultet Sanctitas et Deo uberiores referat gratias in hac perturbatione rerum, adplicuit cardinalis Sanctse Sabinae, paratus et promptus prò Tua Sancti- tate, si ita sit opus, occumbere. Vere pius, vere misericors est Deus noster, qui serenum. post tempestatem facit, et, sseva hyeme discussa, grata nobis atque aurea restituit tempora. Te oro atque obsecro, pater beatissime, advenientes ad te grsecos praecipua cum benevolentia et honorifìcentia suscipiat Sanctitas Tua, et maxime ipsorum capita; quia sic decet, ita res ipsa tempusque requirit. Neque moveat Sanctitatem Tuam quo- rumdam commotio, iudicio meo satis levis, quod is Patriarcha te adpellet fratrera ; quia et Ecclesia Constantinopolitana secunda est a Romana, et facile m.eretur veniam inveterata nec de novo prsesumpta opinio; tolerandaque sunt omnia, donec, compositis rebus gravioribus, ista quoque disponantur. In lionore om.nino illi 'habendi sunt, officioque mulcendi et leniendi, quia et nos illis de Tua Sanctitate polliciti sumus omnia. Quam omnipotens Deus servare incolumem diutissime dignetur. Venetiis, x kalendas martias. CLXXXIV. /Febbraio 1438] Orazione che Ambrogio Traversar! dovea recitare, a Venezia, in nome del Sommo Pon- tefice, alla presenza dei greci. (Travues. epist., eJ. cit , tom. ii, col. llól ). Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus lonce vo- luntatis. luvat quippe, serenissime Imperator ac piissime prin- ceps, et reverendissime pater, vosque reliqui clarissimi viri et religiosissimi patres, in hoc tam leeto, tam festivo, tam celebri coiiventu vestro hymnum exultationis angelicae tam ex affoctu mittentis romani Pontificis Eugenii beatissimi, quam ex nostris proferre visceribus. Quis enim adeo ferus ac ferreus sit, ut non moveatur tam laeto suavique spectaculo? Quis adeo pietatis ex- pers, ut non ex intimis omnipotenti Deo gratias referat, non illud Davidicum tota cum admiratione pronunciet: Quam magnifìcata sunt opera tua Domine! et illud: Ecce quam bonmn et quam iucundum habitare fratres in unum! Illuxit sane nobis optatus votis omnium dies, et sol mundo clarius de Domini miseratione radiavit. Ha3C piane dies quam fecit Bominus ; exultemus et la^- temur in ea. Aspicimus ecce et summa cum gratulatione mira- mur sacratissimi et mjstici corporis membra, quasi e diverso venientia, in unam compagem dilectionis et pacis foederari pro- perare, sibique invicem obviis ac supinis occurrere manibus, ut sub angulari lapide Christo in unam fidei ac pietatis gratiam coeant, et, dulci caritatis vinculo copulata, perpetua sibi firmi- tate cohsereant. Videmus utrobique pacis ac tranquillitatis vota communia, mututeque dilectionis certamina gloriosa miramur. Intuemur desideratissimos fratres nostros, quos interim a nobis prolixa terree marisque spatia diriraebant, nostris conspectibus l'edditos, abstersa omni retro tristitiae nebula, omnique conten- tionis discusso nubile, parili nobiscum studio coniunctisque vo- tis ad liquidum veritatis aspirare fulgorem. Quis, Impei'ator sacratissime, vosque beatissimi fratres, fidei vestrte constantiara non digne miretur? Quis hanc possit meri- DLIV PARTE PRIMA - SEZIOIME SECONDA tis attoUere laudibus? Vicistis piane gloria omnium spem,, et ex- pectationem nostram alacritate superastis. Non vos navigationis prolixitas terruit, non hyemis fregit asperitas, non undarum intumescentium continuit fremitus, non setatis consideratio ple- rosque ab instituto revocavit. Adversus incommoda et pericula omnia, contraque agitationes varias stetistis constanter ac fìi'- miter. Fidem vestram iiuctus omnigeni percellere quidem ac pul- sare potuerunt, sed deiicere piane nequiverunt, dura vos et ve- ritatis ardens inquisitio, et fratrum desiderium, et ante omnia oaritatis virtus, periculorum omnium et mortis ipsius quoque con- temptores fieri persuasit. Et quoniam non ignoratis ab ipsis Ec- clesise surgentis initiis, permissione divina, tentationibus variis eam fuisse pulsatam (quod ad probationem electorum provenisse dubium profecto non est) non vos perturbavit si quid scandali sub prsetextu religionis in romana Ecclesia videretur exortum, neque studium. vestrse alacritatis obtudit, imo ad ipsum effecit constantiores. Nullis denique quorumlibet suasionibus cessistis, nullis pollicitationibus induci potuistis, 'ut ratione ineundse ca- tholicse pacis atque unionis, oecumenicique Concilii celebrandi, aliud quam sanctam sedem apostolicam romanumque Pontificem expetendum putaveritis. Tenetis enim probe sanctis illis antiquis- simis universalibusque Conciliis auctoritatem ex ea potissimum sede semper obvenisse, neque ratum unquam. aliquid fuisse ha- bitura quod non romange Ecclesise approbasset auctoritas, cuius nunquam in causa fidei aberrasse iudicium constat, Apostolo iam tunc roraanorum. fidem. praedicante, ac se Deo gratias referre asserente, quod eorum fìdes annuntiaretur m universo mundo ; et Domino ad Petrum dicente: Ego prò te rogavi, Petre, ut non defìciat fìdes tua ; et tu aliquando conversus confirma fra- tres tuos. Neque vos fugit adversus illius auctoritatem sedis ni- hil unquam a quoquam usque fuisse attentatum.. Sed caute si- mul fìdeliterque advertistis, absque capite membra nihil posse operari. Cuius rei gratia romanse sedis antistitem vobis potissimum adeundum censuistis^ exemplo maiorum: siquidem ad illum in causa fidei confugisse semper sanctissimos illos viros Patres no- stros ex ecclesiasticis monumentis accepistis. Sic denique Atha- nasius, beatissimus Alexandrinus preesul, et per litteras primum Pontificem romanum de fidei ratione'consuluit, et, quum ariani Imperatoris iusidiis ad supplicium qusereretur, secundo romanam DOCUMENTI E ILLUBTRAZIONI BLV Ecolesiam adiit. Sic sanctai memorise lohannes Chrvsostonius, Constantinopolitanus episcopus, quiim in exilinm securido Aigy- ptiorum episcoporum factione ageretur, perturbatis et confusis rebus, Innocentii, romani Pontifìcis, per litteras flagitavit auxi- liuin, orans ut labenti iamiam succurreret ecclesiastica disciplina. Cyrillus itein, beatissiraus Alexandrinus antistes, quas in prima Ephesina synodo insidias perpessus est, Celestini, romani Pon- tifìcis, solatio in primis et auctoritate superavit. Secundam. Ephe- sinam syuodum reprobavit simul et seditiosam Leo, sanctissimus romanus antistes, irritavit mirabili studio et cura pervigili; atque hic ipse Flaviani, Constantinopolitani antistitis, litteris excitus, ecclesiasticEe qusestioni rescripto suo finem imposuit, Eutychis confutatis erroribus, et fidei catholicse luce evidentissi- mis documentis ostensa. His atque istiusmodi exemplis (nam plurima suppetunt) provocati, sanctam vobis apostolicam sedem expetendam fideliter constituistis, aperte comprobantes, vos an- tiqua Patrum gesta et non ignorare et imitari studere prò viribus. Sane, nihil dubitare debet vestra devotio, si quid offendiculi in Ecclesia nostra quavis occasione ortum est, id totum, mise- rante Deo, auferendum, affuturamque ex tempestate ista magnam tranquillitatem. Increpabit enim Dominus furenti mari, dicens: tace, obmutesce : et venti oc mare obedient ei. Cui etiam sedandte tempestati multum speramus conferet hic vester adventus, dum reverebuntur singuli praesentiam vestram, et reges ac principes terrae oecumenicum universale Concilium sine vobis celebrari non posse docebuntur, concurrentque omnes vestra alacri tate com- moniti atque conventi. Egisti, Imperator eximie, rem tua profecto virtute tuisque maioribus dignam, qui curam ecclesiasticee componendse pacis atque unitatis, ex qua tranquillitatem Imperii provenire non ambigis, tanta suscepisti diligentia, tanto studio es prosequutus, ut malore certe desiderare non possiraus. Quid enim ad eam rem confìciendam omissurus videaris, qui sponte longinquse et perdifficili peregrinationi te exposueris ut adires Pontiticem no- strum, et corani plura cura illius Sanctitate tractaret necessario Serenitas Imperli tui, optatissimseque unionis negotium ex uni- versalis celebratione Concilii tua potissimura concluderet pietas? Felicissimus tu piane, qui hoc, Deo largiente, potueris quod DLVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA multis retro seculis potuit nemo. Tenemus memoria, ut omitta- mus reliquos, quantum studii impenderit augustse memoriag pater tuus ut unio ista sequeretur, neque tamen, quam multum cu- piebat, aspexit. Qua in re, etsi illius probamus afFectum diligen- tiamque suscipimus, minus tamen felicem arbitramur qui, quod voluerit, nequiverit exequi. Nisi forte in eo felix sit ille existi- mandus, qui fìlium, virtute prsestantem et meritis non dissimilem, voti desideriique sui reliquit hseredem, ut quod, prò tua vigi- lantia atque industria, Deo largiente, proficitur, ad illius quoque gloriam referatur. Sed et tuam, pater dignissime, constantiam, tuam fìdem prae- cipua veneratione miramur, qui, ecclesiasticse pacis flagrans de- siderio et morarum impatiens, decrepitum et ferme emortuum corpus fatigationi atque vexationi subegisti, dum transmeares ad nos, unionemque utriusque Ecclesiae frustra cupitani diutis- sime ipse perflceres, et cum sanctissimo ilio Simeone, cuius nobis et setatem et meritum refers, dicere voti potitus posses: Nunc dimittis servum tuum. Domine, secundum veròum tumn, in pace; quia viderunt oculi mei salutare tuum. Vos quoque, venerabiles ac religiosissimi patres, et simul omnes et seorsum singuli, prò merito iidei constantiseque lau- dandi quod tìdei religionisque causa tot labores sponte subieritis, ut sanctissimse nobiscum unionis commercium laudatissimum sa- luberrimumque inieritis, bono animo ut sitis hortamur, nihil omnino dubitantes satisfaciendum communibus votis piissimis atque sanctissimis, unitatemque fìdei atque concordiam, sublato omni discordise fomite, sequuturam, ut, qui mutua benevolentia fovemur invicem atque coraplectimur, nulla dogmatum varietate diriraamur, sed idipsum dicamus omnes, et uno spiritu, uno ore glorificemus JDeum et Patrem Domini nostri lesu Christi. Habemus, Deo miserante, Pontificem, virum sanctum et Deo deditum, qui nihil magis cupiat, nihil seque appetat quam ut, sublata pariete de medio, Ecclesise utriusque proveniat unio, per quam pax et tranquillitas rebus humanis oriatur, paratus vitam ipsam exponere dum res tanta conficiatur et optato fine claudatur. Nempe enim, et ante ipsa sui pontifìcatus auspicia, negotium tam felix, tam necessarium mente sollicita diutissime tractavit, neque unquam aliquid omisit diligentiae ut pax ista universalis Ecclesiae sequeretur. Et modo exauditas a Domino preces suas DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLVIT gratulatur, quas effundere curn lacrymis solet, irnpletum esse desiderium suiim votaque peracta asseverans. lamiam ille obviam progredì gestit, iam omnes fovere cupit atque ulnis sanctfe ca- ritatis amplecti. Et quia corporali accessu occurrere ipse nequa- quam potest, misit interim nos, qui, vice sua suoque affectu, vos suscipiamus, et tamquam viscera sua foveamus, omnique prose- quamur officio. Illud quidem constanter asserimus, Sanctitatis Suse benevolentiam in vos eximiam atque pietatem nos digne prò meritis explicare non posse. Vincit enim ille magnitudine sua nostri ingenii parvitatem, pluraque exhibere cupit quam ipsi possumus eloqui. Neque vero solum. quse ad sanctus huius unionis negotium attinent exequi ille cogitat, vestramque ala- critatem munerari ; verum. malora quoque versat animo, et pa- triam omnem vestram. a Barbaris gestit eripere, ac postremo Sancta Loca de infidelium manibus auferre, fidelibusque, ut di- gnum est, habitanda permittere. Ista, serenissime princeps, paucis attigisse sufficiat prò pan- denda mente Pontificis, et ut qusenam sint vobis de illius spe- randa Sanctitate noveritis. Adiuvet omnipotens Deus pium et sanctum desiderium nostrum ut, quse sunt illi placita, omni tempore exercere possimus, et optatissima unione gaudeamus in laudem et gloriam nominis sui, cui est honor et gloria in S3e- cula sseculorura. Amen. CLXXXV. (21 febbraio 1438) Lettera del medesimo al vescovo di Cervia, nella quale ripete, con aggiunta di molte impartanti particolarità, le cose dette nella lettera al Sommo Pontefice. Savie considera- zioni di Ambrogio, e prudenti consigli. ( Travers , epist., ed. cit., tom. ri, col. 194). Qua primum die Venetiis adpropinquaviraus, comperto ex nuntiis certissimis adventu grsecorura, quod reliquum erat na- vigationis mira celeritate peregimus. Neque hoc ipsi vobis si- gnificari curavimus, quod ex nuntiis et literis Dominii id inno- tuisse vobis certo didiceramus. Neque tamen, usque ad domini cardinalis Sanctus Crucis adventum, aut Imperatorem. aut Pa- triarcham. adloqui voluimus, ne quid offendiculi prseberemus. Serus immodice illorum et nostrse expectationi visus est ipsius adcessus prò studio. Imperatori et Patriarchse seorsum qu^enam esset domini no- stri voluntas exposuit, quod studium, quse ad illos benevolen- tia; hortatusque est illos adire Ferrariam. Responsum ab utroque est grate, licet quod de adcessu ad Pontificem. postulant ad li- brandum et consultandum tempus pluribus iniecerit scrupulum, lisec atque illa quserentibus et accusantibus, quod, advenienti legato, neuter occurrisset; quod non disco aperuissent caput; et cetera huiusmodi: quse, donec responsum daretur, scandalo plerisque et bis quidem gravibus viris fuere, nescientibus ilio- rum mores qui ex instituto suo nullas istiusmodi cseremonias servant; itaut Imperatori suo et Patriarchsè nemo, licet infì- mus, nisi operto loquatur capite. Tumori hoc, et fastui, et adro- gantise aliquandiu est imputatum. A Basiliensibus redditse illis literse infringere illorum alacritatem conabantur, pendente re- sponso. Responderunt beri ambo simul tam. grate, tam. modeste, tam leniter, ut plures pcenituerit prsesumptionis, qua illos tam facile ac levitar damnassent superbise ac contumacise. Denique se ob nihil aliud advenisse testati sunt, nisi ut Pontifici nostro congrederentur, seque in illius venire conspectum cupere mira- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLIX biliter, neque loci habare rationem, qui illis nisi commodus esse non potest, quando illius Sanctitati esset gratus ad expedien- dum negocium sanctse unionis, quam nisi rum ilio exsequi ne- quaquam posse non ambigerent, seque mature hinc proficisci Ferrariam cupere deiiuntiarunt ad visendam Sanctitatem Suam, atque ad unionis exsequendum venerabile sanctumque commer- ciura. Offendit quosdam ex maioribus, quod Pontificem nostrum Patriarcha adpellet fratrem suum et quod interdum tam ipse quam Imperator repetat fatigationem adsumptam prseteritas na- vigationis, perficiendse unionis gratia. Verum. ista, si pensen- tur diligentius, offendunt neminem sani maturique iudicii: sed illud antiquse consuetudini, istud ingenio gentis deputabitur, Nam et prò Summo Pontifice iste habitus est diutissime apud suos; neque moleste accipi debet, si, pendente causa et necdum com- positis rebus, ita se appellet. Et mirura non est si replicent quos adsumpsere labores, ignoscendumque, ut dixi, benigne, quam accipiendum ingrate. Quid plura? Multa ssepe in corona dieta sunt quse animum meum valde cruciarent, quia non gestimari hunc eorum adven- tum aperte a plerisque deprehendi. Neque non timere potui, ne istiusmodi insusurrent in aures Pontiflcis nostri, incipiantque haberi despectui, quorum ita fuit votivus et tamdiu exspecta- tus et desideratus adventus, ex quo et salus totius Ecclesi^e et quies rerum nostrarum. dependet. Licet nullo modo induci pos- sum ut sapientia Pontiflcis has quorumdam rationes admittat ineptas et frivolas; verum. illi etiam, quse tuta sunt, ut timeam facit amor; et te oro, pater, ut illi suggeras quce ad pacem sunt. Ego (novit Deus, qui est scrutator renis et cordium) nihil cupio, nihil volo prffii.erquam quietem meam. et profectum universalis Ecclesise, pacemque ac tranquillitatera Sanctitatis Sua^. Nihil ex eo cupio, nihil volo prseterquam quietem suam honori Dei con- iunctam ; eritque gratissimum mihi, ista unione peracta, in aii- gulo monasterii ad mortem usque quiescere, feriate a curis omni- bus, mihique ipsi vacare; ut cognoscant tandem homines quam libenter et quam. grate mihi ipsi feriatus sedeam, et honores temporaneos eis quam grate cedam qui illos aucupantur. Sed coram ista quandoque melius atque uberius. Redeo ad rem. Patriarchse isti congressus sum prolixa sermocinatione, mul- DLX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA tiimque delectatus sum ipsius et conspectu et colloquio, quia et venerabilem reddit canities ipsa, et habitus et gestus et dulcis admodum in colloquendo est. Cupit mirifice ipsi Pontifici con- gredi, sperans omnia facile confìcienda si ambo conveniant in caritate. Ego illa omnia pollicitus sum ex Pontifice ipso ; quia sic posse videbar, ne minorem apud nos alacritatem subspicari posset. Collegi ex sermonibus illius cautis valde atque pruden- tibus, iudicio suo rem totam dilectione potius ac pace quam disputatiorie terminandam: quippe totum. in eo constare dixit, si ambo conveniant corpore et animo atque sententia, Quse omnia fore sperat, si praacedat ista coniunctio corporum.. Orationem grsecam scripseram, recitandam ex prsecepto Pon- titìcis; sed visum est patribus eam minime dicendam.. Accepi grate, quando id eis ita visum est. Cardinalis Sanctoe Sabinee beri adplicuit ad nos, subsceptusque est maximo adplausu. Pa- triarcham et Imperatorem hodie visitavit, prsesentibus nobis; grateque admodum auditus fuit. Parati omnes sunt ad ea exse- quenda qu3s communibus Ecclesi?e commoJis conductura spe- rentur. Auditor suus et Simon de Valle sunt secum parati stare prò domino nostro. Abundat materia ; sed cohibenda iam epi- stola est, quia urget tabellarius, et ipse proxime adero cum do- mino legato. Oro, mi pater, ut sanctissimo domino nostro grae- corura rem commendes, ut eam minime negligat quse sibi pari- tura sit seternam gloriam. Commendes insuper dominum Sanctss Sabinse cum sociis, episcopumque Tiburtinum, quem et ex Ba- silea commendavi Sanctitati Suse, et modo ad illum proficisci- tur. Vale in Domino. Venetiis, 21 februarii. CLXXXVI. (25 febbraio 1438). L'imperatore Paleologo annunzia ai Basileesi il suo arrivo a Venezia, e la presa de- cisione di recarsi a Ferrara per la celebrazione del Concilio. Esorta quelli a intervenirvi senza indugio, affinchè sia dato conchiudere la tanto sospirata unione. (Bibliol. Laurenz., Cod. Stroz. 33, p. 17). Johannes in Christo Deo fidelis iraperator et moderator Ro- raeorum/Paleologus ac semper augustus, reverendissimis ac reve- rendis archiepiscopis, episcopis et aliis patribus Basilee congregatis salutem. Olim dura nostros oratores ad Concilium Basiliense destina- viraus, in his omnibus que ad locum ycumenici Concilii intentio- nis nostre pienissime instructos, fuerunt ab ipso Concilio instanter requisiti ut nomine nostro in civitatem Basiliensem consentirent. Ipsi autem, mentis nostre conscii, responderunt ex rationabilibus causis non posse assentire. Post hoc, oratores ipsius Concilii, Constantino-polim venientes prò ratificatione Decreti Basilee con- fecti, nos plurimum exhortati sunt ut assensum nostrum presta- remus, quatenus (?) in ipsam civitatem Basiliensem Concilium ycumenicum celebraretur. Nos tunc nonnullas notorias et ratio- nabiles causas cur id facere non posseraus expressimus ; quas etiam per alios oratores nostros vobis significare curavimus, ut de aliquo loco utrique parti commodo melius (?) deliberare pos- setis. Postmodum vero supervenerunt alii oratores, videlicet do- mini Dignensis et Portugalensis episcopi, et Nicolaus de Cusa, a quibus prò Basilea instanter etiam requisiti fuimus. Et eis idem quod aliis respondimus. Sed tandem, volentes que in De- creto contenta erant, quantum in nobis est, consumare (?), die octava huius mensis Venetias venimus cum maxima laboris dif- ficultate, adeo quod nobis impossibile (?) esset hoc tempore equum ascendere. Et si alio tempore cause suberant propter quas ad locum. illum non poteramus venire, nunc propter egritudinem no- stram et graves labores perpessos, maiores esse non possent. Cura VCL. 1. U DLXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA autem nos, licet diflSculter, et Patriarcha et alii quamplures an- tiquissimi de tantis longinquis partibus in medio yerais per tot pericula veniraus prò tanto bOno, nullus certe de Ecclesia latina potest quavis occasione locum in terris (?) latinorum con- stitutum ad quem nos accedimus, recusare. Decrevimus igitur ad civitatem Ferrariensera prò executione Decreti in Concilio Basiliensi promulgati profìcisci; hortamur et requirimus vos et singulos christianos qui in Concilio interesse consueverunt, ut prò tanto totius christianitatis bono velletis iuxta tenorem De- creti dicti illuc sine mora profìcisci, ut, nobis invicem conve- nientibus, ista sancta unio tanto opere ab utraque parte desi-, derata tandem fieri possit, et res ista prout optamus felicem exitum assequatur. Datum ex Venetiis, 25 februarii, anno a nativitate domi- nica etc. 1438. CLXXXVII. (27 febbraio 1438). Lettera scritta da Venezia ai prelati della Germania, nella quale si annunzia l'ar- rivo dei greci e si parla del loro grande ardore per l'opera santissima dell'unione. (Martknk. tom. vili, col. 943). Reverendis in Christo patribus et venerabilibus viris, domi- li is inclytse nationis Germanicse. Reverendi patres et venerabiles viri. Ut ea paternitatibus vestris signifìcem quse hic de groscis in- veni et oculis vidi, has litteras eisdem scribere constitui. Applicui enim Venetias decimanona praesentis mensis, et inveni impera- torem et patriarcham Constantinopolitaniim., qui octava prsedicti mensis cum maxima comitiva ecclesiasticorum. et saecularium no- biliura, ultra numerura ssxcentorum. et quinquaginta persona- rum, applicuerant; inter quos est frater germanus praìfati do- mini Imperatoris. Inter istos autem sunt ultra vigintiquinque archiepiscopi et episcopi, ac nonnulli abbates, multique Calogeri et clerici sseculares. Sunt et nonnulli qui dicuntur cardinales Ecclesise Constantinopolitanse, et etiam inter eos sunt oratores trium aliorum patriarcharum ; et, ut dicitur, de proximo expe- ctatur quidam archiepiscopus magnus de Russia, venturus per terram cura magna comitiva. Numquam profecto credidissem ta- lem et tantam prselatorum et ecclesiasticorum ac nobilium co- mitivam invenire: quse, ut ex ipso aspectu facile apparet, valde est venerabilis; et ad hanc sanctam unionem, de qua agitur, sa- tis prona apparet, et' bene inclinata esse videtur: immo eam, quantum ex verbis coniecturari potest, ardentissime desiderant. Quod etiam ex facto id ipsum facile comprehenditur, cum do- minus Imperator valde infirmus et dominus Patriarcha antiquis- simus, ex tara longinquis partibus venerint, et tot periculis ot variìs casibus se submiserint. Ex qua re non potest non com- prehendi, immo manibus, ut sic dixerim, palpari ferunt ipsorum animus ad hanc unionem. Et certe nemo est qui hsec omnia prò- DLXIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA spiciat, quem ipsi in tanto fervore et tali dispositione ad compas- sionem non inducant, et de hac unione bene sperare faciant. Ipse dominus Imperator a medietate corporis infra videtur non posse se iuvare, et impossibile sibi esset transire montes. Similiter et do- mino Patriarchse qui antiquissimus est. Ipse dominus Imperator cras bine recedet versus Ferrariam, ad quem locum dominus Patriarcha sequenti die iter arripiet. Quam sanctum opus sit intendere buie sanctse unioni, optime videtur, nec opus fore existimo exhortari vos ad prosequendum et promovendum tam sanctam rem, cum omnis catbolicus cbri- stianus naturaliter ad illam inclinatus esse debeat. Hoc audeo dicere: si quis illam promoverit, maius apud Deum meritum acquiret quam si toto vitse suse tempore ieiunaret atque oraret et alia pietatis opera faceret; si quis impedierit, tamquam infi- nitarum animarum homicida in inferno cum Inda portionem habebit. Valete, memores semper mei in véstris orationibus; ubicum- que fuero, existimetis me non esse solum CLXXXVIII. (1 marzo 143S ). Relazione fatta alla presenza del Sommo Pontefice nella solenne Congregazione di questo giorno dal vescovo di Digne, a nome eziandio dei suoi colleghi, intorno alla loro missione a Costantinopoli condotta felicemente a termine. (Bibliot. Vatic, Cod. Vatic. 4128, e. hit). Anno, indictione et pontificatu quibus supra, die vero sabbati, prima mensis martii, de mane, in capella maiori palatii aposto- lici, sanctissimo domino nostro, domino Eugenio papa quarto prò solemni congregatione tenenda presidente, aliisque patribus et dominis huius sacri Concilii legitime congregatis, comparuerunt ibidem reverendi patres et domini, domini Anton ius Portugalen- sis et Petrus Dignensis episcopi, nec non venerabilis vir dominus Nicolau« de Cusa, decretorum doctor, prepositus ecclesie (sic) alias per olim Concilium Basiliense ad Greciam ambassiatores destinati, prò relatione per eos de hiis que, in eundo, stando et redeundo, cum grecis tractarunt et egerunt facienda. Quibus sic comparentibus, dominus episcopus Dignensis pre- fatus, suo proprio et aliorum collegarum suorum predictorum ibidem astantium nominibus, omnia et singula, tam in eundo ad Greciam quam ibidem stando et etiam redeundo, fecerunt et tractarunt atque eis occurrebant, tam prospera quam. adversa, prò themate sumens : Prosperum fecit Dominus iter salutariwn nostrorum etc. ad plenum enarravit, et de illis plenam relatio- nem fecit, concludens diligentiam et effectum laborum eorum ad oculum apparere, cum imperatorem Romeorum, patriarcham Constantinopolitanum cum eorum primatibus, archiepiscopis et clero Ecclesiam orientalem representantibus, ad portum Italie, videlicet Venetias, adduxerunt. Huiusmodi siquidem relatione sic ut premittitur facta, sanctissimus dominus noster prefatis domi- nis ambassiatoribus de tanta per eos facta diligentia plurimum regratiabatur, in Domino confìdens quod ipse sua pietate eis de tot et tantis laboribus fructuosis meritum condignum debeat im- pertiri. DLXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Super etc, Presentibus dominis Nicolao, marchione Estense etc. Irconollo eiiis Alio, Areneo Donate venetorum et Laurentio de Medicis florentinorum ambassiatoribus, et quampluribus aliis nobilibus, et personis fide dignis etc. testibus etc. (Bihliot. Laurenz.^ Cod. Stroz. 33, p. 196). Relatio domini episcopi Dignensis redeuntis de Constantinopoli. lubes, beatissime pater, ut in conspectu huius sacri Concilii, ubi personaliter presides, de hiis que per nos ambassiatores quondam sacri Concilii Basiliensis acta sunt in Constantinopolim. relatione * faciamus. Et, quamquam res ipsa satis de se loquatur opus '^ nostrum rei eventus manifestet (nam foribus tuis assunt greci tuis monitis et sacri Concilii per nos vocati et excitati; adest in limine orientalis Ecclesia, Concilium ycumenicum tecum. habere postulans); veruraptamen hic relationem ubi fieri iubes ut Dei beneficia ore confiteamur, videlicet in hac relatione fieri videris michi Raphaelem angelum imitari, dum mirabilia Dei que- que circa nos operatus est in publico'mandans recitari, ut Deus magis in suis operibus semper glorificetur. Ait namque ipse Ra- phael Tobie, ut habetur in xii e.® sui libri: Etenim sacramen- timi regis abscondere bonum; opera autem Dei revelare et conflteri honorifìcmn est; et, post panca, subiunxit: Yos autem benedicite Dominimi, et enarrate omnia mirabilia. Que divina pietas dum incipit operari, et ad laudem et gloriam ipsius per ea opera nos invitat hic in publico mandas, et quoniam con- grue id hoc in loco faciendum sit manifestum est, ut nos, qui ambassiatores Concilii sumus, recitemus et hec omnia sic con- gruenter sibi correspondent, ut divina miseratio a fìdelibus am- plius magnificetur. Et quia, ut dicit Ecclesiasticus, bonoriim la- borum gloriosus est fntctus, non labores nostros recitabo, ne quedara exprobatio videatur, sed pocius in fructu laborum mise- ricordias Domini cantabo, assumens prò themate in presentia Tue Sanctitatis illud verbum Psalmorum: Prosperum fecit Do- minus iter salutariiim nostrorum. ' Les'gi -■ relationem. ' Forse: et opus. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXVII lusseras siquidem tunc ipse, pater beatissime, nos, a sacro Concilio Tue Sanctitatis ' transmissos, ac deinde per Tuara San- ctitatem in Constantinopolim ad excitandum grecos et convo- candum ut una tecum pariter Concilium ycumenicum facerent, sicut venire tibi et sacro Concilio antea promiserant; quod qui- dem iter reputavimus iter salutariurn nostroruin. Nihil quippe in operationibus humanis et peregrinationibus salubrius est si ve salutarius quam saluteni animarum querere, dilatationein et pro- pagationem Ecclesie procurare, offensionem fìdei ad normam re- ducere. Et hec omnia, pater beatissime, tuis iussis nobis factis intendebas. Preterea, iter nostrum salutare reputavimus, dura Summo Pontifici sacroque Concilio obtemperando viam aggredie- bamur. Sepe namque in via contra labores et pericola prò con- solatione occurrerunt nobis verba illa, qui Tua * Sanctitate recedentes, cum benedictione leti protulimus, puta verba apostoli Pauli dicentis : Hahentes magnwn pontificem, teneamus spei no- stre confessionem. Loquebatur enim populus ^ de Christo, ut habetur ex textu, sed etiam de eius vicario, qui pontifex in Ec- clesia, quantum ad influxum exterioreiii, loco Christi ponitur. Teneamus igitur spei nostre confessionem, quod obediendo Summo Pontifici, et presertim in hiis ad que ex generali Concilio diri- gitur, non modica spes salutis habetur. Clamat enim Dominus per Moysen : Quiciimque superbiens Summo Pontifici non ohedierit, morte moriatur, mortem eternam corporali prefigurans. Et no- tanter dicit: superbiens non ohedierit, quoniam (ut declarat bea- tus Bernardus in libro De dispensatione et preceptoj quedam sunt de se bona, quedam nequeunt male omicti etiarasi prohiberentur, preciperentur, quedam autem indifferenter que possunt bene et male fieri et prohiberi, et in hiis (ut ait ipse Bernardus) nun- quam contempnenda est superioris sententia (?), et eam contem- pnere est superbire. Quanta * minus contempnenda in hiis que sancta videntur et longo Ecclesie Concilio digesta! In hac igitur consolatione viam nostrani carpebamus dicentes : habentes ma- gnum Pontificem, sibi obediendo spei nostre confessionem tene- mus, ut sic nostrum iter, iter salutariurn nostrorum reputavimus. ' Leggi : Sanctitati. ' Leggi: que, a Tii,a. " Forse : apostolus. ' Leggi : Qiiantr. DLXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Insuper salutare nostrum iter tenuimus (?) ex hoc, quod ad con- decendum inflrmitatibus fratrura infirmantium, iuxta Pauli apo- stoli consilium ordinabàtur. Ait enim (ad Romanos xiiii) : In- fìrnium in fide assumile, non in disceptationibus\ cogitationum. Nerape petierunt greci instanter et assidue in Concilio ycume- nico prò sua unione congregando presentiam Sue Sanctitatis personaliter adesse, et hoc idem tu semper desiderasti, ac pro- fecto ipsi non sine ratione patebant * : impiiim fuisset istud eis denegasse. Porro, quamquam una et eadem atque indivisa sit potestas Pape et Concilii generalis, tamen aliter et aliter, et alia ac alia reputatio sive auctoritas. Propter quod merito pe- tebant Tuam Sanctitatem Concilio sue unionis personaliter pre- sentem. Dico quod eadem est potestas, sed aliter et aliter; quo- niam, sicut non est Ecclesia sine Papa actu vel habitu, nec est Papa sine Ecclesia actu vel habitu ; sic non est Concilium ge- nerale actu vel hahitu, nec est Papa catholicus sine generali Concilio actu vel habitu. Dico Concilium habere Papam in ha- bitu, quoniam, mortuo naturaliter vel civiliter, in promptitu- dine animi desiderat presidentem in sede Petri sibi presiderei et sicut habitus semper tendit ad actum, sic actualem eius au- ctoritatem non effugiat sed in actu eam fore semper concupiscat. Similiter, ex opposito, dico Papam habere in habitu Concilium generale, quando in agendis iuxta necessitatem in Ecclesia ea desiderat; et habere in actu, quando actualiter ad ea respicit et prò directione Ecclesie ea congregat. Dixi etiam quod aliter et aliter est eadem potestas in utroque, quia in Ecclesia fundamen- taliter et in habitu, in Papa vero actualiter in exercitio. Sed alia et alia est reputatio istorum, sive auctoritas. Nam illa que flunt per eandem potestatem ex Consilio frafcrum, sic et maioris re- putationis sunt in universo ea que per eandem potestatem fìunt in generali Concilio: illud inde venit commune dictum, quod supprema regula in terris est generale Concilium. Quod quidem intelligendum est, quod potestas sedis apostolice in generali Con- cilio est supprema regula in terris. Istud namque ex dictis beati leronimi ad Damasum papam evidenter colligitur. Requisivit autem Damasus papa leronimum, ut sibi certos Scripture pas- sus exponeret: quod cum fecisset, nedum suam expositionera ' Forse : petehant. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXIX sed etiam totam fidem suam sententie (?) eiusdem Damasi sub-, misit. Quod mirabile prima facie et extraneum est, quod doctor sua dieta interroganti discipulo submittat. Sed certe in hac submissione et in eius verbis datur intelligi quid capit aut qufd includit sedes apostolica. Non enim ad unum solum ho- minem, interdum peccatorem et solidum, restringitur; sed ad totum ambitum omnium carismatum que in universali Eccle- sia divina porrigit pietas. Sic enim dixit Dominus Petro : Ro- gavi prò te, ut non defìciat fìdes tua; quod communiter in- telligitur de fide Ecclesie que nunquam in carismatibus neces- sarìis deficiet, quam dicebat Petro Christus tam ex commissione sibi data ut ad eam per universos nunquam deficientem aspice- ret, et inde acciperet unde singulos confirmaret. Sic enim sequi- tur : Et tu, aliquando conversus ad hanc fidem Ecclesie^ confirma fratres iuos. Sicque namque leronimus submisit fidem suam Damaso, qui formam discipuli in respectu sui acceperat, sed tan- quam presidenti in sede apostolica, prout fidem universalis Ec- clesie prò regula tenet et includit. Ista profecto, beatissime pater, longiori discussione indigérent, sed ob solum. nunc introducta sunt ut videantur quantum de- beant illi qui hanc potestatem geminatam putant Concilium a Papa, et e contra, secernentes; quod venit de directo contra Con- cilium: Credo imam sanctam Ecclesiara. Similiter, ut videatur quam rationabiliter greci requirebant et requirunt tuam perso- nalem presentiam Concilio; quia maior est et erit reputatio. Quaraobrem impium videbatur nobis istud denegare, et .ipsum ac salubre in hoc ipsis obtemperare. Cum igitur iter nostrum ad hoc tenderet, ut, secundura petitionem ipsorum, in loco tibi congruo et eis apto Concilium ycumenicum fieret, utique etiam ex hac radice cognoscebamus nostrum iter iter salutarium no- strorum, videlicet, ad succurrendum ne tantum bonum inchoa- tam deperiret cum nota periurii occidentalis Ecclesie. Nani, pre- supposita protestatione grecorum de nunquam veniendo in loca que pretendebantur electa, sed bene in alia in Decreto contenta si sibi ac Sumrao Pontifici congruant, et nichilominus tendebant ad hoc plurimi, ut in predicta loca venirent ut omnes dimitteren- tur in ruptura inchoati tractatus, attamen tempus preteribat in- |fra quod 'iuramentum prius (?) promissorum Ecclesia implere tenebatur. 0 quotiens, nostre peregrinationis causam conside- DLXX PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA rantes, diximus: Heu! si patres illi, prò Avinione certantes, hane conditionem voluissent adraittere, quod, in casu quo greci non potuissent induci venire in Basileam, Avinionem. vel Sabaudiam, saltem ad illa loca in Decreto nominata ad que venire vellent eos adducerent, ne tantum bonum inchoatum propter unum lo- cum deperiret, et quotiens fuerunt de hoc requisiti, tam per re- verendissimos cardinales Sancti Petri et Sancte Sabine, tam etiara per deputatos nationis germanico volentes iustitiam, (?) pacis in- venire. Nam, si eam conditionem recipere voluissent, utique pax et concordia fuisset in Concilio, nec ad aliam electionem fuis- set opus procedere; sed profecto ad hec nullatenus potuerunt inclinari, mallentes tantum inchoatum bonum inflcere quoniam ' ab affectione terrenorum locorum discedere. Quamobrem succur- rendum tantis inconvenientibus Ecclesie necesse fuit, patres ze- latores boni universi aliam electionem facere in sequendo illud quod scribitur II Machabeorum, v, e.® Non gentem propter locum eligit Dominus, sed locum propter gentem. Nos autem hanc electionem, necessitati Ecclesie subveniendo, prosequimur, ac preservando ipsam a periurii infamia apud infìdeles; et in hoc nondum dubium non parura consistit nostre salutis opus, quia in re via nostra via salutaris est. Hec multa alia in rele- vamento (?) nostrorum laborum. conferebamus. Nunc vero, qualiter Deus fecit iter nostrum prosperum. Igitur, beatissime pater, tua benedictione recepta, ix die iulii a civitate Bononiensi recessimus, videlicet dominus Portugalensis et egOj Venetias tendendo, ut in galea subtili cum domino Co- ronensi in Constantinopolim transiremus. Dignum hoc esset, ut benignos favores quos nobis exhibuit illustre Dominium vene- torum recenseremus; sed in line nostre prosperitatis summarium, et qualiter per ipsos Deus prosperum fecit iter nostrum, conclu- dere intendo. Ideo nunc supersedeo. Intravimus siqaidem. ga- leam, et incepimus navigare xxvi iulii. Continue remigando, Candie applicuimus in ortu solis xv die augusti, qua celebratur festivitas Assumptionis Beatissime Virginis; ubi, honorifìce re- cepti a ducali potestate et in ecclesiam solempniter deducti, per quatuor dies prò congregandis balistariis in custodiam civitatis Constantinopolitane et quos grosse galee' nos sequentes debebant assumere, illic stetimus. ' Forse : quam. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXXI Postea, retro ciirsu navigantes et per diversas insulas, tertia septembris Constantinopolim venimus; sed in crastino sequenti porti! IT) intrantes, a nobilibus et militibus Imperatoris cum gaudio et exultatione honorifìce recepti, ad domos nobis assignatas equites nos ronduxerimt. Deinde, aliquot diebus prò nostra quiete (ut putamus) elapsis, in monasterio Sancti lohannis, ubi sere- nissimus Imperator nos audire volnit, et data audiencia, reveren- dus pater, dominus Coronensis, Tue Sanctitatis arabassiator, salu- tationem ex tuo nomine premisit et eleganter deduxit. Sed quia rerum gestarum enarrandarum ordo postulabat. ut primitus dicerentur ea que in Concilio, deinde que a Tua San- ctitate facta fuerant; ego, post salutationem premissam per domi- num Coronensem, ex iniuncto domini mei Portugalensis etiaro di- ctum serenissimum Imperatorem salutans et credentiam referen?:, sub hoc themate : Princeps ea qiie digna sunt principe cofjitahit (scribit Ysaye xxxii). Quod quidem thema introduxi de Christo, sicut Ysayas loquitur, qui Christus nonnisi ea que sunt digna principe cogitavit; ob hoc verus Salomon et pacifìcus rex no- minatur, qui posuit fìnes Ecclesie, populi sui pacem. Deduxi postea quomodo oranes principes ad ipsius Christi invitationem dumtaxat sunt vere pacifici ; unde (?) ^ infìdelibus qui nesciunt Christum, nec in christianis qui cum ' non sequuntur non est neque esse potest vera ex *, quando vera pax fundatur in amore Dei. Postea, hoc aliquantulum deducto, veni ad propositum, di- cens quod Christus pacem nobis dimisit, pacemque nobis cogi- tandam proposuit, et maxime principibus et prelatis, qui in un- ctione ad regendnm populum participes Christi fiunt sub triplici modo, scilicet: sub precepto, sub testamento, et in signo discretivo. Sub precepto autem, quando dixit: Mandatum novum do vobis ut diligatis invicem. sicut dilexi vos. Unde subinfertur, et infere- bara, quod non satis est catholico oblatam pacem suscipere, sed eam fiigientem prosequi et procurare, iuxta psalmistam dicenteni: Inquire pacem, et persequere eam. In testam.ento vero reliquit pacem, dum, vadens ad Patrem. dixit : Pacem relinquo vobis. Ex quo inferebam, quod, si veliraus gaudere hereditate, testa- mentum ipsius studiose nos oportet adimplere, sicut naturalis ' Forse: in in luogo r\\ unde. ' Forse: eum. ' Forse: pax. DLXXII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA filius dignus est privari paterna hereditate si eius testamentum non curet. Tertio, posuit nobis pacem in signo discretivo, dum dixit : In hoc cognoscent omnes quod discipuU mei estis ; si di- lectionem ad invicem habueritis. Super hoc exclamabam: Heu! quomodo latini et greci, vel greci et latini, qui se discipulos Christi asserunt, confusione non confunduntur, qui quadringentis annis dilectionem ad invicem non habuerunt, sed discordiis et odiis se mutuo lacerarunt? Ve illis, qui talibus discordiis ini- tia prebuerunt ! et consimiliter ve illis, qui taliis ' odiis fo- menta ministranti Immo etiam ve illis, qui ad sedandas huius- modi discordias non faciunt quod possunt! Monet enim apostolus unumquemque nostrum dicens: Quantum in vobis est, cum omni' bus hominibus pacem habentes. Et quia tu, serenissime prin- ceps, in discordiis sedandis multum potes, si Christum sequendo vis facere quod in te est, Summus Pontifex aliique prelati et principes cogitant que digna sunt principe, et, quantum in ipsis est, tecum unionem et amicitiam contrabere: qua in re se veros Christi heredes demonstrant, et omnibus, tam fìdelibus quam infidelibus, se discipulos Christi manifestant. Et tunc ad particu- laria descendo. Incepi narrare diligentias factas nostris temporibus super hac unione per nostros Summos Pontifices; primo per Martinum, felicis recordationis; deinde per te, beatissime pater; et postremo per sacrum generale Concilium, in ^ quo ambassiatores ad Suam Maiestatem devenerunt, orando, ut, si quid bone intentionis et bone dispositionis in hac re haberet, oratores ad dictum sacrum Concilium mitteret cum omni potestate concordandi modos hanc unionem tractandi; et quomodo ipse, volens facere quod in se erat, ita suos transmiserat. Qui cum prefato Concilio, approbante Summo Pontifice, certas conventiones fecerunt in uno Decreto contentas. Et rursus dictum Concilium suos ambassiatores ad ipsum. remisit, ut ipse Imperator et reverendissimus Patriarcha dieta conventa confirmarent, cuius Decreti habebant tenorem, nec opus erat recitare. Nunc vero Summus Pontifex ac dictum sacrum Concilium, faciendo quod in se est, sicut conscenderunt ad multa, sic et nunc condescendunt in exequendo. linde nos transmittunt prò executione omnium promissorum, et requisi- ' Focìse : talibus. ' Forse ; eX' DOCUMENTI K ILLUSTRAZIONI DLXXllI tione ipsorum, quatenus, iuxta promissa et conventa per eos, faciant quud in se est ut imio et pax in Dei Ecclesia iiabeatur. Sic enim, secundum Christi verbum, cognoscet mundus quod veri discipuli Christi sumus, si dilectionem ad invicein habue- rimus. Subiungebam quod non miraretur ipse nec turbaretur si mora et retardatio fuerit ultra assignatum terminum in exe- cutione, quoniam hoc non fecit remissio aut recessus apposito- rum (?) conventorum, sed potius zelus indiscretus aliquorum. Sepe enim contingit, aiebam, quod zelantes nimis aliquod bo- li um se mutuo impediunt, et hoc quando quelibet pars vel altera in suis mediis nimis ardenter figitur. Sic profecto nobis accidit in sacro Basiliensi Concilio; quoniam multi principes, multe nationes, multe civitates ac dominia Concilium ycumenicum apud se habere concupierunt. Unde magne difficultates et per- plexitates in electione loci in dicto Concilio suborte sunt, propter quas hec dilatio executionis venit in moram. Electa quidem fue- rant certa loca a multitudine malori in transmontanis partibus, scilicet, Basilea vel Sabaudia aut Avinio. Sperabant quamplures te libenter ad partes venit \ et ideo diete electionis ^ consensum dederant. Mox autem, ut audiverunt protestationem a tuis am- bassiatoribus (nomine tuo et reverendissimi Patriarche) quod nunquam ad illa loca veniretis; tunc alia loca eligenda, tibi grata et accommoda, conclamarunt ; aliis autem resistentibus, et dicentibus quod indubie per preces principum et regum illuc venire flectentes. Sic super hiis fuit disceptatio, qua durante multum temporis lapsum est. Tandem, ut tuis beneplacitis conde- scenderetur et ne tantum bonum inchoatum deperiret, per pa- tres illius Concilii quamplures nova electio de alio loco facta est. Quam electionem Summus Pontifex cum assensu cardinalium publice approbavit, et nos, a Concilio Basiliensi ad eum missi ut dieta electio in practicam deduceretur, quod fecit satisfaciendo semper, quod in se est, ut bonum pacis et unio in Ecclesia habeatur. Quare nos, ambassiatores sacri Concilii, cum suis am- bassiatoribus ad te destinat, ut cognoscas quod unanimiter locus gratus tibi et acceptus, quem nullo modo recusare potes, electus est. Ulteriores diligentias quas facit in hac materia dictus Summus Pontifex suo ambassiatori declarandas iniunxit. Nos ' Porse : VMìire. ' Leggi: flectìoni. DLXXIV PARTE PRIMA -^ SEZIONE SECONDA autem, ex patte Concilii, ut premissa complenda festines te re- quiriraus; quonianl ex parte nostre occidentalis Ecclesie nullus erit defectus, sicut ex credentia huius reverendi patris^ ambas- siatoris ipsius domini nostri Pape, intelliges. Et sic conticui. Tunc dominus Coronensis incepit narrare quomodo iniun- xerat dictus Imperator suis ambassiatoribus quod, si in Concilio promptam dispositionem prò coraplendis pactis in termino non viderent, tunc ad Papam prò remedio fuerant et aliam secundam fuisse factam. audivissent, mox alacres prò confìrmatione eius- dem èlectionis Papam requisierunt : quod et fecit cum consensu oninium cardinalium. Et, quia terminus in Decreto constitutus in propinquo transibat, ipsi, potestate ad hoc sibi data per dictos Imperatorem et Patriarcham, prolongaverunt, et insuper con- senserunt eadem potestate sibi data quod locus Concilii ycume- nici non nominaretur in Constantinopoli, sed sufficeret et conten- tarentur si nominaretur dum venissent. Propter hoc requifebat ipse sanctissimus dominus noster Suam Serenitatem se prepararet ad veniendum, quoniam ex parte sua mittebantur omnia prepà- ramenta, scilicet, galee, pecunie, et balistarii ad custodiam ci- vitatis, et omnia necessaria secundum formam Decreti, ita quod nichil ex parte domini nostri deficeret. Et quia tempus erat aptum ad navigandum ad hiemem, vellet se cito disponere, ut, quam cito dominus Tarantasiensis cum. tribus grossis galeis et balistariis veniret, paratus esset intrare galeas certas (?) etc. Ad hec omnia respondit ipse Imperator, primo, benedictio- nem domìni nostri Pape cum humilitate acceptans; secundo, narravit diligentias aliquas per suos predecessores factas, et spe- cialiter per suum progenitorem, necdefuit ex epistolis {o episcopis?) in hoc unio et concordia fuerit subsecuta; deinde venit ad ex- primendum affectum suum quem habet ad istam unionem, dicens diligentias quas fecit mittendo ambassiatores ad Papam et ad Concilium etc. Et, quantum in ipso est, plus optat istam pacem quam vitam istam. Verumptamen, quantum ad preparamenta, quasi erat sibi nova ista materia, quia modica aut nulla fecerat propter incertitudinem adventus galearum.. Videbat enim termi- num lapsum et de suis auditoribus ' nichil audiebat. Si igitur incassum se preparasset, infideles vicini habuissent eum in de- ' Forse: ambaasiatoribus. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXXV risum. Sed quia diximus habebamus omnia parata, in sequenti die voluit nos super hiis audire particularius. In qua die in- terrogavi! nos de galeis et de pecuniis secundum formam De- creti. Ad que omnia respondimus assertive et totaliter; quod fuit contentus. Et tunc fuit datus ordo de disponendo grossam ga- leam et duas subtiles. Posterà die adivimus Patriarcham, qui voluit nos recipere in ecclesia Sancte Sophie, assistentibus suis metropolitis et aliis multis de clero suo, coram quo terminus ' eundem ordinem sicut corani Imperatore. Nam ipse dominus Coronensis salutationem premisit ex parte domini nostri Pape; postea ego ex parte sacri Concilii exorsus sum. Et quia erant octave Nativitatis Beatissime Marie Virginis, cepi In odorem unguentorum tuorum currimus. Deduxi quod motus noster et principum nostrorum ad hanc rem prosequendam erat propter mandatum Christi, propter testamen- tum ipsius, et propter hoc quod pacem posuit signum discre- tivum fidelium ab infìdelibus repetivi. Super istis tribus omnia que dixeram coram Imperatore et illa monebant Papam, prelatos et principes Ecclesie occidentalis ad inquirendnm pacem et pro- sequendum cum eis cum tantis sumptibus et laboribus, sed in odorem unguentorum eius currimus, quoniam propter opinio- nem (?) et odorem sue fame et suarum virtutum. fìduciam raa- gnam concipiebamus quod in suis diebus misericors Deus hoc sanctissimum opus unionis compiere vellet. Et, actento eius de- siderio ad hoc opus, ipse esset aliter ipse Symeon sanctus qui reservaretur ut non videret mortem, nisi prius Christum in hac sancta unione videret. Multa alia dixi, magnificando eius virtu- tes, ex quibus alacritatem et iocunditatem et spem bonam capie- bamus in nostris laboribus et raotibus; propter quod recte dicitur quod in odore unguentorum tuorum currimus. Post ista respondit ipse Patriarcha quod salutationes cum omni gratitudine recipiebat, collaudans dominum nostrum, domi- uum Papam, et omnes patres huius Ecclesie occidentalis de bono affectu quem gerebat ad opus sanctissime istius unionis. Dixit insuper quod ipse et omnes. de Ecclesia orientali multum animati ad hanc rem erant; unde sperabat Deum nunc velie ipsum con- cludere. Multis enim temporibus multa fuerant facta initia, sed * Forse : fenuhnun. DLXXVI PARTB PRIMA - SEZIONE SECONDA non fuit tanta adhibita diligentia sicut res exigebat; neutrarn tamen partem super hoc vult inculpare de negligentia plusquam aliam, sed semper inimicus homo, iuxta parabolani Christi Do- mini nostri Bonum seinen seminasti in agro tuo etc. Respondit: hoc fecit inimicus homo: statira superseminavit zizzaniam, unde semen illud suffocabatur. Sic et nunc dubitat quod inimicus homo non dormitabit, sed zizzaniam in hoc tractatu inchoato immi- scebit et proiciet ad dissipanda et sufFocanda omnia que inchoata sunt, et iam suos conatus intellexit tara, in Occidente quam in Oriente. Quare, nisi cauti simus, totum opus nostrum dissi- pabit. Unde necesse est quod propter quecumque mala que di- centur de una parte alteri, ut de vobis multa nobis dicuntur^ et de nobis etiara (non dubito) vobis multa referantur mala, nichilo- minus tamen habeamus semper flduciam ad invicera et nostra non dissolvantur corda, inchoantur etc. Plura alia dixit circa istam materiam, declarando affectum. suum. bonum; et inter cetera unum, videlicet, quod ille qui erit causa impedimenti huius unio- nis non minus reputandus est quam ludas. Et quia intellexerat Iraperatorem multura bene dispositum. et nobis iam dederat bo- num responsura, ipse adhuc eum pulsaret ad executionem cele- riorem etc. Sic igitur per tres ebdomadas fìebant preparamenta ad arman- dura duas galeas subtiles et unam grossam Imperatoris, et do- minus Tarentasiensis ac dominus Nicolaus de Cusa advenerunt de Candia ducentes tres galeas grossas cum trecentis balistariis, atque secum habebant fratrem. Imperatoris, videlicet Constanti- nura, venientem de Morea, cui Imperator deputabat custodiam sue civitatis Constantinopolitane in sua absentia. Isti vero con- gaudentes super bona dispositione reperta, congratulati sunt do- mino Imperatori, et obligationem factam Bononie per suos am- bassiatores cum domino nostro facta ei ostenderunt, petentes ut illam confirmaret: quod postea fecit, quando in grecum translatum fuit. Rebus autem nostris sic prospere succedentibus apud domi- nos Imperatorem et Patriarcham ceterosque grecos, quarta octo- bris galee Avinionenses, in quibus erant domini episcopi Visen- sis et dominus Ludovicus de Radule, qui se dicit Lausanensis, et miles dominus Nicodus de Mentone, se dicentes ambassiato- res sacri Concilii Basiliensis, quarum galearum advehtus greco- DOCUMIiNTI E ILLUSTRAZIONI DLXXVII rum fuit in admirationem. Dicebant enim: qua coiifìdentia ve- niunt isti? Nonne sciunt nos sic fuisse protestatos? Verumpta- men audiamus eos. Et sif, ad vitandum quandam motionem galiotarum nostrorum contra gentes illarum galearum, Impe- rator ferit dictas galeas transire ad portum ante palatium suum, et in crastino voluit supradictos audire. Qui presentaverunt mul- tas licteras, ut puta, suas licteras cum bulla aurea, Decretum sacri Concilii per ipsos confirraatum : insuper licteras multorum principum, et salvosconductus. Et requirebant eum, cum crani protestatione sui iuramenti, in Basileam, Sabaudiam, seu Avi- nionem velie venire. Preterea ostenderunt sibi licteram moni- torii facti contra dominum nostrum, subiungentes quod, si in galeis Pape venirent, frustraretur intento suo, quoniam Papa vel esset depositus antequam veniret, vel non haberet potesta- tem (?) dandi sibi ycumenicum Concilium in Italia. Dicebant ultra, quod nos non eramus arabassiatores Coilcilii, sed prevaricatores ; et de hoc habebant unam licteram bullatam a Concilio. Insu- per comminabantur quod omnes principes, quorum habebant sal- vosconductus et licteras, amodo essent sibi adversarii si non ve- niret ad unum prefatorum locorum, et per portum Avinioni pro- pinquiorem; nec ab ipsis unquam haberet subsidium, ut toto posse impedirent ne sibi daretur ycumenicum Concilium. Sed si venirent, ut putavit \ darent sibi magnam armatam contra turchos, et Concilium daret unum cruciatum, idest, signum cru- cis cum Indulgentiis omnibus volentibus expugnare turchos. Coram Patriarcha similia dixerunt, similes licteras presen- tando, et ad eosdem fines. Sed, quantum ad licteram monitorii contra dominum nostrum Papam, mox ut Patriarcha intellexit, imposuit silentium interpreti, et noluit eum amplius audire. Ex istis, greci tres perplexitates visi sunt habere in mate- ria (?); primam, propter licteras suas; secundam, quia dicebant nos non esse arabassiatores; et tertiara, quod dicebant quod prin- cipes impedirent ne Papa daret eis Conciliura ycumenicura. Nos autem ex adverso, non in publico, ne fleret scandalum Ecclesie nostre, sed per privatas allocutiones tara Imperatoris quam Pa- triarche, quoniam suorum consiliariorum studebamus has diffi- cultates dissolvere, et perplexitates de cordibus grecorum tollera. Foi'-;-^- jjutahant. VOL. 1. Il DLXXVIII PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA Et quantum ad primam, dicebamus quod omnis obligatio quam fecit dominus Imperator per suas bullas aureas, et per Decretum, et per confirmationera cum Concilio Basiliensi expiraverat, quo- niara, infra terminum assignatum etlimitatum, omnia ex parte Con- cilii defecerant, et post mensem mali ipse Imperator et Patriarcha Idfeeri fuerunt ab omni obligatione prefata; et per consequens de novo potuit se obligare domino nostro Pape, sicut in Bononià se obligavit per suos ambassiatores, ut habetur in instrumento. Et sic domino nostro Pape obligatur ad veniendum, non autem €o'ncilio, nisi nobis qui raissi sumus ex parte illorum patrum qui in hoc faciunt Concilium. Et quantum ad hoc, ad secundam difficultatem, in qua di- cunt nos non esse ambassiatores Concilii: ipsos autem non; quod probavimus multipliciter. Primo, ex intentione sacri Concilii, que est adducere grecos. Nos autem venimus ad istum finem, ;ut in aliquem locum vèniatis ad unum locum et ad unum por- tum; contra que estis protestati non venire. Et per consequens nos sequimur intentionem sacri Concilii; isti autem sequuntur affectionem. suam carnalem ad aliquem locum terrenum, dum, propter eum, si non vèniatis ad ipsum, volunt nos ' dimittere. Secundo, ex facto ipsius Concilii probavimus nos esse ambas- siatores eius. Nam semel fuit conclusum in ipso Concilio quod, si Avinionenses infra certos limitatos dies non expedirent ea que ]Dromiserant prò expeditione galearum, tunc Concilium, lapso ilio termino dierum, tenebatur alium locum eligere et Ecclesie providere; ne, scilicet, incurreret periurii notam etc. Ille autem dies, sive ille terminus dierum, preteriit; neque Avinionenses fecerant quod requirebatur et promiserant. Tunc multi patres Concilii, sequendo supradictam. conclusionem unanimiter factam, ad electionera alterius loci processerunt, aìiis vero nolentibus sequi conclusionem Concilii. Nos autem sequimur (?) et missi sumus per illos patres qui innixi sunt conclusionem Concilii. Isti autem non sequuntur conclusionem Concilii, sed proprium eaput; et per consequens sumus veri ambassiatores Concilii: isti autem non. Et quantum ad hoc quod dicunt nos missos a minori parte, ipsos vero a malori multitudine; respondebamus quod in Conci- ^àr DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXXIX liis nunquam est arguendum sive concludendum a malori mul- titudine, ubi evidens ratio est in oppositum; et propter hoc visum est sepius quod in Conciliis generalibus pauci superave- runt multitudinem vel restiterunt miiltitudini, ut in secunda Ephesina synodo, et in Mediolanensi Concilio, etc. Arguendum enim est a moltitudine in problematis iuris (?) quando, discussa ratione utriusque, probabilitas manet ad utramque partem ; sed, quando ratio est apparens ut ' evidens, sacrilegium esset conclu- dere a multitudine contra rationes, sicut fecerunt iudei in cru- cifixione Christi: armaverunt se enim multitudine dum care- bant '. Sed, in proposito, certum est quod bene est contra ra- tionem apparentem et evidentem dicere : Volumus habere grecos et cum ipsis unionem tractare, et, licet plura loca nominata sunt, tamen, si non veniant ad unum locum de quo protestati sunt non velie venire, dimittantur. Etiam est bene contra ra- tionem evidentem dicere: Nos volumus magnos sumptus prò liabendis grecis facere, et tamen nonnisi ad unum locum, contra quem protestati sunt, volumus laborare. Preterea est bene con- tra rationera evidentem: Volumus Concilium ycumenicum prò unione grecorum celebrare in uno loco, in quo protestantur se nullomodo velie venire. An igitur alleganda sit multitudo contra tam evidentem rationem prorsus est insania. Et cum allegabant se habere Bullas Concilii ^ nisi papireas signatas cartas signis presidentium, neque Decretum nostrum erat bullatura; respondebamus quod solutio istius argumenti pendet ex solutione precedenti. Nam, postquam contra rationem concludebant a maiori multitudine, fortiores erant ad bullandum et faciendum in exterioribus. Nos autem nolebamus contendere cum multitudine evidenter sic contra rationem eunte, sed suffecit nobis habere testimonia que olim sufficiebant in antiquis Con- ciliis generalibus, utpote subscriptiones patrum et signa protho- notariorum ac notariorum: que subscriptiones patrum, videlicet trium presidentium, ex suis aliis licteris satis vobis note sint; et magister Johannes de Ragusio, ambassiator sacri Concilii, illas recognovit et approbavit in conspectu vestro. Item habemus testimonium ambassiatorum vestrorum qui Basilee fuerunt, et ' Porse ; et. '■ Forse : « duna carebant ratione. » ' Forse: « Concilii, et nos nisi etc. DLXXX PARTE PKIMA - SEZIONE SECONDA quibus dictum fuit a presidentibus quod nos mitteremur post ipsos. Habemus insuper testimonium Summi Pontiflcis, qui per suas Bullas testatur nos esse ambassiatores sacri Concilii. Cre- dimus equidem quod omnia ista, attentis circumstantiis multis, preferenda sunt testimonio unius impressionis plumbee, que in- terdum potest vi, vel facto, vel furto surripi. Quantum vero ad tertiam difficultatem, qua comminabantur dicentes quod principes impedirent ne Papa daret eis alibi Con- cilium ycumenicum, nec esset in potestate sua; respondebamus quod principes nostri sunt catholici et devoti ad religionem christianam, nec erat existimandum de ipsis quod tractatus in- choatos prò bono fìdei vellent impedire, aut Concilia Summi Pontiflcis super materia fldei quovismodo disrumpere et scanda- lizare. Nam quis esset ille princeps qui hanc maculam. glorie sue vellet ponere, vel hanc infamiam sue posteritati relinquere, quod dicatur imposterum de ipso : Iste impedivit promotionem fìdei? Ecclesia orientalis ad fìnes nostros pervenit ut tractaret de unione, sed ille talis etc. propter unum locum particularem tan- tum bonum perturbavit? Quis, inquam, est princeps qui hanc no- tam perfìdie in Christum non formidaret? Certe nùUus apud nos. Hec et multa alia grecis dicebamus prò remedio eis illam perplexitatem quam de comminationibus predictis conceperant. Et istud certamen inter nos et illos, non tamen nos videndo mutuo, per quindecim dies duravit. Tandem dominus Imperator, nobis vocatis, satis publice de- claravit se venturum in Italiani nobiscum super galeas Pape. Postea vocavit alios in altera die, et benignis exhortationibus aliocutus est eos ad pacem et concordiam, et quod secum vellent venire Venetias vel ad alium portum Ytalie, et tunc tractaretur de concordi loco. Ipsi vero renuerunt (?), et, quasi furentes, alta verba cum protestationibus proferebant. Ipse autem dimisit eos, et sic altera die traduxerunt galeas suas ad portum Pere, ubi fuerunt per quindecim dies. Et in secunda novembris recesserunt. Imperator vero optationera. ' galearum expectabat, necnon ad- ventum galearum mercatorum venetorum de lanua (?) venien- tium. Et sic, in hiis concurrentibus, in die sancte Catherine intravit galeam; Patriarcha vero in precedenti nocte. Forili: aptaiionefix. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXXXI Prima die recessus sui a portu fuit ventus validus et prosper, adeo quod in una die naturali cum novem grossis galeis distri- ctus turchorum transivimus. Sed profecto in hac navigatione et per totam yiam patuit una evidens causa cur per mare Ture- num versus Avinionem noluit transire, quoniam Patriarcha et alii senes prelati, et aliquando ipse Imperator, nisi caperent portum, non coramedebant nec bibebant neque dormiebant. Unde, si non fuissent frequenter insule' in quibus erant portus et in quibus erat favor aut dominium (?) venetorum vel ipsorummet grecorum, certe non potuissent usque ad portum Venetiarum pertingere. Immo (?) istam conclusionem ipsa re et expericntia didici, quod impossibile est humanitus hanc materiam unionis inter grecos et latinos ad effectum deducere, nisi ex speciali fa- vore et concursu dominorura venetorum. Benedictus Deus, qui eos sic animavit et inspiravit ad istud opus etc. CLXXXIX. (10 marzo 1438). Frate Ambrogio scrive all' abate di San Salvatore a Firenze dandop-li noti|;ie dei greci, i quali hanno seco uomini gravi e dotti, e preparati alle dispute. Portano seco molti vo- lumi. Domanda l'aiuto della preghiera. Spera che le ragioni e le buone maniere condur- ranno a buon termine il negozio. ( Travbrs., epist.j, ed. cit., tom. ii, col. 809). Accepimus literas tuas, quibus respondes nostris. Accepimus in bonam partera, quse dicis, omnia; neque enira, quia non ac- cedis ad nos, indigno aut moleste ferimus, rationibus tuis per- suasi, quibus et setatem et malam valetudinem adlegas. Et nos itaque te a vinculo huius neoessitatis absolvimus, permittentes ut quiescas tibi, curamque diligentem habeas bonas valetudinis tuse, quse nobis, ut debet, carissima est. Grseci, ut ad te perlatum est, advenerunt, honorificeque Ve- netiis accepti sunt. Et n'^s illis occurrimus, eosque inde cum honore deduximus. Imperatore et Patriarcha multum familiari- ter utimur. Habent secum plerosque graves et doctos viros, at- que ad disputandura promptos, ut sino sanguine Victoria futura non sit. Veniunt parati et instructi, multaque secum volumina convehunt in rem. prsesentem. Ora, Pater (quando bellare ipso non potes veteranus iam), ut pugnantibus victoriam largiri dignetur Agonotheta noster, solaque in nobis vincat veritas. Extende cum Moyse manus in montes; nos in campestribus pugnabimus, et Dominus vincet. Iam levia preelia conseruimus invicemque lacessivimus, et confi- dimus illos ratione et lenitate superandos. Vale in Domino. Ferrariae, 10 martii. cxc. (K)) manzo. US»]. Lettera del medesimo a Daniele Scotto, vescovo di Concordia .! governatorn di Bo- logna. Parla del tolice ritorno del cardinal Cesarini e della dolco speranza che le cose riescano a bene. (Travers., epist.j ed. cit., tom. ii, col. 96). Qu9e hic fiant non ambigo plurimorum crebris nuntiis et literis significari dignationi tu9e, atque ideo minus necessarium existimavi ea per me tibi oportere innotescere. Graecos ex Venetiis deduximus cum honore. Cardinalis San- ctse Sabinae legatus Basiliensis advenit, tristemque ac nubilam rerum faciem pius Domimis noster iucundis plurimis, uno eo- deraque tempore, imo eisdem fere diebus, serenavit, ut discamus nunquam desperare semperque de illius pietate preesumere. Vere pius, vere misericors, qui non secundum peccata nostra fecit nohis, sed secundum midtitudinem miserationum suarum retri- hidt nohis, superexaltavitque ìnisericordiayn iudicio. Nos enim, mi pater, aperte imus in salutem nostram, et fermento nostrse nequitise massam bonitatis divinse corrompere pergimus. Lan- guebant sensim res nostrse, et, qui ad celebrandum Concilium universale convenimus, stupore quodam ferme Isethali oppressi eramus, quum adversarii vigilantissimi contra nos militarent. Et ecce, contra ferme omnium spem, advenerunt grseci, qui con- tentionibus nostris finem imponerent, exscitarentque dormitantes, et arma furentibus adversariis tollerent. Accessit ad gratiam legati quoque ipsius ad nos reditus, quantum ego sentio, sin- cerus et integer, et rebus nostris maxime utilis et necessarius. Confido in Domino, peccator licet multum, negocia ista felici cursu successura. Nos, quantum donaverit Dominus^ inutile mi- nisterium nostrum infereraus. Verum base hactenus. Nunc paucis quid adferam {omissis). CXCL (11 mano 1438). , Altra lettera del Traversar! a Bartolomineo de Viarana, nella quale dice d' esser molto amato dal greco imperatore e dal patriarca; parla del ritorno del Cesarini e delle spe- ranze di un' ottima riuscita. (Travees., epist., ed. cit. tom. ii, col. 466). Literis tuis (omissis). Nos hinc Venetias a Pontifice missi sumus ut Imperatorem et Patriarcham deduceremus ; quod et fecimus. Multa mihi cum illis familiaritatis est gratia; multum me diligunt. Gri3ecara ora- tionem in illorum adventu scripsi de mandato Pontifìcis ; ipsam- que latinam etiam feci, mittendam ad te cum reliquis. Cardina- lis Sanctse Sabinse, Basiliensis legatus, ad nos venit, et cum gra- tia susceptus a Pontifice est; videorque mihi liunc peregrinatio- nis illius mese fructum percepisse, quod tantus vir diverterit ad nos; id quippe summa ope molitus sum. Concilium generale ce- lebrari ceptum est; et magna visuri sumus, non ambigo; fìnem- que optimum, spero, rebus nostris dabit Deus. Quse sequentur in dies, faciam te certiorem. Saluta officio meo fratres tuos, qui mei sunt; filiolumque nostrum dulcissimum ex nobis nostroque adfectu exosculare. Vale, mi Bartholomsee carissime. Ferrarise, 11 martii. CXCII. (9 aprilo 1438). Bolla d'Eugenio IV, letta in greco e in latino nella solennissima sessione sinodfil'^ di questo giorno, essendo prosenti i padri greci e i latini; colla quale si dichiara che, di co- mune consenso, il Concilio ecumenico è nella città di Ferrara all'oggetto di conchiuHere l'unione santissima delle Chiese d'Oriente e d'Occidente, e per gli altri fini pei quali detto Concilio è notoriamente adunato. ( JusTiNiAN., Acia Cono. Flor.j part. ii, coli. 1. — Bibliot. Laurenz., Plut. XVI, Cod. 11, p. 17) '. EvGENivs episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriara. Magnas oranipotenti Dee gratias referre nos convenite qui, antiquae miserationis suas non immemar, Ecclesiam suam foecan- dioribus semper cumulat incrementis, et, licet hanc iactari in- terdum teiitationiim et pressurarum fluctibus sinat, nunquam ta- men patitur mergi, sed inter undarum moles inviolabilem servai, facitque ineffabili clementia sua ut, inter angustias varias, ro- bustior illa semper assurgat. Ecce eaim orientales et occidentales populi, diu ab inviceiu separati, unum concordise et unitatis foedus inire festinant; et, qui a seipsis longo se dissidio avulsos (ut sequum erat) moleste ferebant, post multa tandem seecula, ipso utique auctore a quo omne datum optimum provenit, sanctse unionis desiderio corpo- raliter in hoc loco convenerunt. Nostrum autera. et totius Ecclesise munus est et esse intel- ligimus, viribus omnibus eniti ut hsec felicia coepta iugi solici- tudine felicem progressum. exitumque consequantur, ut coopera- tores gratise Dei et esse et dici mereamur. Denique carissimus fìlius lohannes Palasologus Romseoruiu imperatore una cum venerabili fratre losepli Constantinopoli- tano patriarcha^ et aliaram patriarcharum sedium apocrisariis, magnaque cum archiepiscoporum et ecclesiasticorum nobilium- que multitudine, octax'a februarii mensis proxime praeteriti, Ve- ' Questo Documento si trova anche nel Cod. Vatic. 1128, p. 71, e nel Cod. Reg. 1020, e. 160 ^ DLXXXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA netias, ad ultimum scilicet applicuit portum, ubi, sicut antea saepius fecerat, Basileam iustis ex causis, ratione cecumenici seu universalis Concilii celebrandi, se ire non posse patenter expres- sit; idque Basilese congregatis per literas intimavit, exhortans atque requirens omnes, ut Ferrariam, ad huiusmodi Concilium celebrandum electam prò agendo tam sanctissimo huius unionis opere, sese transferrent. Nos itaque, quibus haec sacratissima unio cordi semper fuit, quique hanc summo studio perfìci cupimus, Decretum Basileen- sis Concilii cum groecis ipsis conventum, electionemque loci prò oecumenico celebrando Concilio in eadem Basileensi synodo fa- ctam, ac per nos postea Bononise, instantibus etiam ipsorum Im- peratoris et Patriarchse nunciis, conflrrnatam, et quaeque alia ad ipsum sanctse unionis opus spectantia (ut est officii et debiti no- stri) exequi diligenter intendimus. Omni igitur modo et forma qùibus raelius possumus,-decerni- mus et declaramus. actento (?) ' consensu dictorum Imperato ris et Patriarchse, omniumque in prsesenti existentium synodo, sacram esse universalem seu cecumenicam synodum in hacFerrariensi civi- tate, omnibus libera et secura; sicque dictam synodum ab omnibus reputari et appellar! debere, in qua, sine uUa rixosa contentione et pertinacia atque cum omni cantate, sacrum hoc unionis ne- gotium tractandum, et. Beo propitio (ut speramus)^ felici fine clau- dendum est, una cum sanctis operibus reliquis, ad quse pera- genda synpdus ista noscitur instituta. Datum. Ferrarise in generali sessione synodali, solemnìter in ecclesia malori Ferrariensi celebrata anno incarnationis do- minicse 1438, v idus aprilis, pontificatus nostri anno VIIL ' Nel Giustiniani : accedente- CXCIII. (9 aprile 1438). Il patriarca di Costantinopoli non potendo, a causa delia sua grave infermità, in lervenire alla solenne sessione sinodale di questo giorno, dà facoltà, col presente manda'o, a'suoi confratelli di recarvisi e pronunziare l'esistenza del Concilio ecumenico. (JuSTiNiAN., Ada Cane. Flor.j part. ii, coli. 1). loseph, miseratione Dei, archiepiscopus Constantinopolitanse npvee Rora^e. Cum, gratia et beneplacito eius qui omnia in melius disponit, Dei, desiderium divinitus veniens nostras mentes communi in- tentione possideat, astantibus occidentalibus et orientalibus Ec- clesiae pontificibus, ut orani possibili verbo atque rationabili modo, sacris Scripturis ac divinis eloquiis pridem edocti^ sine ulla lite atque contentione de proposita qusestione cum Dei timore scrutar! possimus, atque alterutri convenientes secundura unam Dei voluntatem, superante veritate, uniamur; iam res in liane negotii summarn accessit, ut nos orientalis Ecclesise, veri- tatis manifestationem omnibus nostris periculis. prssferentes, huc (Deo volente) accesserimus. Decet nane rebus principium dare, cuius illud principium est ut synodus pronuncietur, cui etiam me cum caeteris sanctis et fratribus meis pontificibus interesse decebat, cum non esset conveniens ncque iustum, me absente, vel pontifices illuc accedere vel synodum pronunciare. Sed cum eegritudo corporis prohibeat nec sinat ut ego adesse possim, iam, per hanc adhortatoriam literam, concedo reverendissimis patribus locumtenentibus sanctissimorum Patriarcharum fratrum meorum, et omnibus in Spiritu Sancto dilectis fratribus meis, et coadministratoribus raetropolitis, et caeteris prsslatis Ecclesiiae adire in prsesentiarum, et perficere oecumenicse synodi pronun- ciationem. Huius gratia et prsesens exhortatoria litera nostrse humili- tatis absoluta est omnibus vobis, ad prsedictorum omnium ma- nifestationem et certitudinem. CXCIV. (9 aprile U38). Breve descrizione delle cose operate nella sessione sinodale di questo giorno. {Bibliot. Vatic, Cod. Vatic. 4128, e. 71 t; Reg. 1020, p, 161; Palat. 597, p. 204). Lectis letaniis et dictis orationibus consuetis, decantatoque inno Veni Creator Spiritiis, predictum Decretum sollemniter alta et intelligibili voce super ambone in medio sacratissime synodi lectum fuit primo per dominum Antonium episcopum Portuga- lensem sermone latino, deinde per dominum Dorotheum archie- piscopum Mitilenensem sermone greco. Quo sic latine greceque perlecto, latini alta voce responde- runt Placet, sermone latino ; greci vero similiter Placet, sermone greco. In hac celeberrima sessione interfuerunt centum decem et octo prelati latini mitrati, computatis sanctissimo domino nostro Papa habente mitram gemmatam, et decem cardinalibus, duobus patriarchis latinis Iherosolimitano et Gradense, duodecim archie- piscopis et sexaginta duobus episcopis et triginta unum abbati- bus ; maxima quoque et copiosa affuit multitudo insignium per- sonarum, magistrorum et doctorum iuris divini et humani, et aliorum notabilium virorum diversos gradus dignitatesque in statu seculari et religioso habentium, nec non diversorum regum et principum Ordinumque etiam militarium et mendicantium procuratores. Ex parte vero orientalium affuit personaliter serenissimus dominus imperator Romeorum cum Dispoto germano suo, ac dominus patriarcha Constantinopolitanus per suos procuratores ad hoc specialiter per mandatum suum ibidem lectum, et ipsius Patriarche manu subscriptum ', propter suam gravem qua ex die detinebatur infìrmitatem ; item locatenentes patri archarum Ale- ' Nel Cod. Regina; « Patriarche manuscriptum. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DLXXXTX xandrini, Antiocheni et Hierosolimitani, quorum mandata ibidem fuerunt exliibita; et viginti archiepiscopi atque octo abbates, et tres cruciferi qui dicuntur cardinales Ecclesie Constantinopoli- tane, plurimique Calogeri, sacerdotes et monachi ac nobiles se- culares, nec non oratores serenissimorum principum Imperato- rumque Trapesumdarum et regis Hiberorum, ambassiatoresque Malathorum. Interfuerunt etiam duo archiepiscopi armeni, pro- curatores Patriarchse seu archiepiscopi totius Armenie. cxcv. (Dopo il 9 aprile 1438). Risposta d'Eugenio IV agM oratori del duca di Savoia, colla quale, riassumendo i fatti accaduti fin qui, dimostra la legittimità del Concilio di Ferrara e della condanna di quei di Basilea. A malgrado però della perversa condotta di questi ultimi, il Sommo Pontefice dà facoltà al Duca e ad ogni altro d'interporsi fra lui ed i ribelli, per ristabilire una one- sta e ragionevole concordia, quale però si conviene tra padre e figli. {Bibliot. Laurenz.^ Cod. Stroz. 33, p. 180). Responsio sanctissimi domini nostri Eugenii eie. data ora- torihus ducis Sabaudie, interponentis se prò pace inter domi- num nostrum et illos de Basilea. Ea que, zelo caritatis et unitatis, dilectus fìlius noster dux Sabaudie per nos ' suos oratores diserte ac prudenter eius refe- rentes intentionem nobis significavit, grate audivimus, et ipsura admodum coramendamus prò hoc quod habet ad paceni. Ecclesie desiderio. Digniis profecto est non mediocri laude qui, hiis tur- bationibus, que nunc, proh dolor!, machinatione quorumdam im- minere videntur Ecclesie, simul et dolet et quantum in se est festinat occurrere. Facit quemadmodum devotum filium et ca- tholicum principem decet, cogitando et operam dando, ne sua atque omnium mater Ecclesia tam pestiferum patiatur scismatis vulnus, quod quidem ^ ingrati fìlii ei inferre moliuntur; ne etiam is, quem vice sua omnibus christianis Deus prefecit pastorem, iniuste vexetur atque contempnatur. Merito quidem et ipse dux aliique seculi principes, quorum proprium munus est pacem tueri Ecclesie, dolere possunt, cum illud pernitiosum. scisma, a quo ipsam Ecclesiam ante paucos annos viderant liberatam, nunc per quorumdam ambitiosorum hominum passiones miserabiliter ite- rum, nisi obsistant, reviviscere formidetur. Merito tristari omnes convenit, cum hoc tempore, quo Ecclesia Dei magna fruebatur tranquillitate, a paucissimis hominibus, contempto Dei timore, in turbationem et dissidium pertrahitur. Moleste nimis et non sine lacrimis christiani omnes audire debent, quod tantus Ec- * Il Tìos è di pili. * Forse : quidam. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXCI rlesie profectiis, qui speratur ex grecorum unione procedere, tain iniuste et impudenter per quosdam impediri procuretur. Sed nequaquam dux ipse et alii principes, quibus, ad tuitio- nem Ecclesie laudemque honorum ac vindictam malorum, gla- diuni portandam Dominus dedit, tante impietatis ac flagitii ferire ' auctores amplius debent ; qui, cum nec precibus, nec exhortatio- nibus, nec hurailitate ac mansuetudine flecti possiint, principimi catholicorum potentia, ne ad deteriora labantur, compescendi sunt. Et quoniam propter grecos tempestas hec exorta est, propter quos potius tempestatis etiam tempore tranquillitas fieri debuis- set, congruum arbitramur aliqua referre prò rei geste veritate et iustitia tara nostra quam. huius sacri Ferrariensis Concilii. Concilium olim Basiliense imperatorem grecorum et patriar- ckam Constantinopolitanum solicitavit, ut oratores Basileam prò unione tractanda destinarent. Quibus advenientibus, Decreto con- ventionali Concilium illud ad magna se obligavit expensarum onera; et nos, cum multa requisivisset instantia ut illi Decreto expressum daremus assensura, nos tunc recognoscentes tantam expensarum molem Concilio pene intollerabilera, habentesque pre manibns viam aliam ad conflciendum hoc negotium leviorem, quam cum. ipsis grecis ab initio nostri pontificatus tractavera- mus, inceptara prius a felicis recordationis Martino predecessore nostro, ut videlicet legatus aliquis ex parte nostra cum quibus- dam prelatis, magistris et doctoribus ad Constantinopolim trans- mitteretur, Concilio Basiliensi tunc rescripsimus, multas expri- inentes rationes et causas, quibus potius via nostra quam ipsius Concilii foret araplectenda. Nichilominus, ne aliqui putarent nos buie rei velie impedimentum afferro, consensimus dicto Decreto conventionali si Concilio expediens videbatur. Post hec, prefati Imperator et Patriarcha, qui huiusmodi viam nostram, antequam conclusionem Basilee factam cognosce- rent, cura nostro oratore Constantinopoli firmaverant, destinarli nt alios oratores Basileam, persuasuros ut modus iste, de mittendo legatura, tanquam valde expediens acceptaretur. Et, quam vis qui tunc in Concilio aderant nullum certum modum ad tam ma- gnas faciendas expensas haberent, et in quibusdam paucis re- periendis pecuniis difficultates antea experti essent; nichilominus, post multorum dissuasionem et reluctationera, viam per ipsos ' Forse : ferve. 1>XC1I PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ceptain, videlicet ut cum tanto expensarum profluvio greci ad partes latinorum descenderent^ prosegui voluerunt. Post hec, Imperator et Patriarcha, ratificantes ipsum conven- tionale Decretum, multum instanter requisiverunt Concilium ut talem prò ycumenica synodo eligerent locum, ad quem nos com- mode venire possemus; arbitrantes, sine presentia nostra rem tantam perfìci non posse. Nos deinde, ut tantum, opus iuxta rei exigentiam et deside- rium. grecorum convenientius fieret, destinavimus Basileam. de latere nostro legatos, cardinales Sancte Crucis et Sancti Petri ad vincula, qui, ex causis manifeste necessariis, rogarent Con- cilium, ut locum in quo commode possemus interesse eligere vel- lent, presertim propter grecorum desiderium, quibus, ut citius ad unionem traherentur, in hec recondescendendum erat; ac etiam propter cotidianam debilitatem et egritudinem nostram, que nos non sinebat Ytaliam exire. Obtulimus per eosdem legatos ipsi Concilio prò hoc sancto opere omnia subsidia nobis possi- bilia. Et cum legati nostri Concilium requirerent, ut cum ipsis vellent de loco nobis accomodo convenire, et ne se ad extre- mitatem temporis artaret; noluit tunc procedere ad electionem loci,.sed tempore debito talem eligere synodaliter promiserunt omnes, ad quem nos comraode possemus proflcisci. Id idem am- bassiatoribus carissimi fìlli nostri regis Francie synodaliter re- sponderunt. Sed utinam, prò honore ipsorum et pace Ecclesie, ea que bis tam solempniter poUiciti sunt, opere complevissent! Studio postea aliquorum factum est, ut loci electio ad extremum temporis redu- cerent, ita ut cum exacta diligentia vix in termino statuto galee possent Constantinopolim applicare. In ipsa autem electioné, legati nostri, videlicet cardinales Sancti Petri et Sancte Sabine, hanc binam promissionera sepe in Concilio rememorantes, multasque allegantes rationabiles et necessarias causas propter quas locus nobis accomodus eligen- dus esset, cum magna humilitate persuadendo rogabant Con- cilium ut prò hac vice locus in Ytalia eligeretur. Sed nonnulli, qui adventum grecorum non propter ipsorum unionem sed ob alias causas, quarum nunc pa:tet effectus, appetebant, multitu- dine vocum, quas diversis artibus cotidie propter hoc negotium ad Coucilium venire faciebant, conati sunt eligere civitatem DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXCIII Avinionensem; quam etsi in omnibus honorare vellemus, tamen, cum in Decreto comprehensa non esset, eligi non poterat. Et, cum eis hoc aperta ratione monstraretur, addiderunt sub con- ditione Sabaudiam, si in Avinione celebrari non posset. Que quidem electio conditionalis ita incerta, dubia et perplexa futura erat grecis, ut merito quis lócus certus electus possent ignorare; et, cum interrogarentur qui talem electionem fecerant ut expri- merent si greci nollent Avinionem venire, et tunc Sabaudia intelligeretur electa; nullatenus declarare voluerunt^ non cu- rantes rem ipsam confondere, ut adventum grecorum vel ha- berent ad votum vel impedirent. Dicebatur etiam de Sabaudia, quod, cum nos Ytaliam exire non possemus, greci cum sentirent nos non aifuturos in loco Concilii personaliter, recusarent et ipsi venire. Addebatur quod, cum in Decreto diceretur ad ul- timum Sabaudia, iuxta equitatis interpretationem intelligendum foret: aliis deficientibus locis in quibus posset celebrari Conci- lium, ut, puta, pestem, guerram vel similes causas. Dicebatur etiam quod nec adhuc prò Sabaudia aliqua summa pecuniarum mutuanda Concilio et alia necessaria, prout Concilium ordina- verat, oblata erant. Preterea, cum Avinionenses obtulissent in numerata pecunia solvere septuaginta milia ducatorum infra mensern ianuarii, et, transacto dicto mense, non solvissent, et timeretur probabiliter quod non solverent tali tempore quod possent per totum men- sem maii, sicut promissum fuerat, galee constitui apud Constan- tinopolim, requirebant multi ex prestantioribus summa cum in- stantia ut alia omnino fieret electio ; de tali, videlicet, loco in quo nulla per grecos fieri posset difficultas, et unde, sine ulla dubitatione, necessaria in tempore haberentur. Tandem graviter patribus Concilii inter se contendentibus et dissidentibus^ aliquibus volentibus omnino persistere in dieta conditionali electione et eam in sessione publica decretare, quo- niam Avinionenses, nisi facta sessione et concessis decimis et electo portu viciniori Avinioni aut Sabaudie, nichil solvere vo- lebant; aliis autem, ex predictis iustis causis, omnino contradi- centibus : fuit prò bono pacis ad talem contractum et conven- tionem inter ipsos patres unanimitate (primo in omnibus depu- tationibus, postea in generali Congregatione) deventum, quod. Risi Avinionenses in numerata pecunia oratoribus Concilii Avi- VoL. I. mm DXCIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA nionem ituris infra triginta dìes, a die exitus de Basilea, septua- ginta milia ducatorum solvissent, et infra duodecim dies, post ipsos triginta immediate sequentes, legitime certiflcassent Conci- lium; ex tunc Concilium posset et teneretur ad electionem alte- riùs loci procedere, et sibi ac universali Ecclesie aliunde providere. Venerunt preterea duo solempnes oratores Imperatoris gre- corum et Patriarche, dicentes, ipsos ad veniendum et exequendum que invicem conventa fuerant paratos, beneque ad sancte unionis negotium dispositos. Sed, intelligentes predictam electionem de Avinione et Sabaudia, graviter conquesti sunt; admirantes ve- hementer quod Avinio manifeste centra tenorem' Decreti esset electa, ad quam nullatenus greci accederent. De Sabaudia sirai- liter conquerebantur, dicentes cum eis non agi recte et sincere, quoniam qui huius rei tractatores fuerant non intellexerunt, sicut aliquando tunc expressum fuisse dicebant, nisi de dominio ducis Sabaudie citra montes; scientes quod Imperator et Pa- triarcha, qui infirmi sunt, et alii multi senes decrepiti et vali- tudinarii, Alpes illas pertransire nullatenus possent; estque ' eis grave et periculosum a civitate Constantinopolitana, que a turchis circumdata est, tam remote discedere, et tam distanter a lictore maris, ut, nisi cum difficultate et tarde nimium, de ipsius civi- tatis statu nova haberi possent et ipsius necessitatibus pro- videri. Addebant etiam non fuisse intentionem eorum, ut, cum tot alia loca essent in Decreto comprehensa, in quibus commo- dissime morari posset Concilium, et de Sabaudia dictum foret ad ultimum, quasi deflcientibus aliis; illa eligeretur que, tali im- minente necessitate, illa in electione nominari deberet. Graviter etiam querebantur quod portus ad quem ultimo greci deberent applicari esset nominatus vicinior Avinioni vel Sabaudie, et quod contra omnem equitatem et caritatem foret, ut per viam maris longiorem, periculosiorem et piratis subiectam navigarent: as- serentes expresse, grecos nisi per gulfum Venetiarum non navi- gaturos. Etiam causabantur de loco in quo Summus Pontifex personaliter non interesset. Addebant preterea quod, nisi in tem- pore statuto, videlicet infra mensem maii, galee et alia neces- saria essent Constantinopoli, greci essent ab omni conventione absoluti. Et, cum aliquibus ^ de prestantioribus Concillii rogaren- ' Forse : essetque. - Forse; « ah aliquibus. » DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXCV tur ut tempus prorogarent, cum ita arctum foret ut vix possent omnia in tempore compleri, dixerunt, nisi eligeretur locus ac- comodus eis et nobis ac comprehensus in Decreto, non inten- debant prorogare, cum aliter talis prorogatio ipsis grecis et rei gerende nullum afferret commodum. Multa tam private quam publice, verbo ac scripto, contra predictara dicebant et protesta- bantur electionem : ex quibus sacrura istud unionis negotium, nisi aliter provideretur, perditum omnino cum magno nostre Ecclesie dedecore videbatur. Transactis vero terminis triginta ac duodecim dierum, cum dicti Avinionenses non solvissent predictas pecunias nec de so- lutione legitime certifìcassent Concilium, sed iterum peterent decretationem loci ac portus et decime per sessionem ac licteras Concilii bullatas; presidentes ac legati nostri in generali Con- gregatione proposuerunt Concilio quod pericula imminebant Ec- clesie si alius locus non eligeretur. Consideratis hiis que prefati oratores grecorum dixerant et protestati fuerant, actenta etiam brevitate temporis, infra quod tot et tanta imploro oporteret, rogarunt et requisierunt solempniter totam Congregationem, ut, iuxta conclusionem Concilii conventionalem , defìcientibus Avi- nionensibus, ad alterius loci procederent electionem; alioquin ipsi, prò honore Dei, Ecclesias et Concilii, una cum aliis bonis patribus qui vellent conventa servare, providerent. Aliquot postea transactis diebus, legati nostri et presidentes, et plurimi alii insignes et timorati viri, videntes alios nelle ad alterius loci electionem procedere, nec Concilio nec universali Ecclesie previdero, tam illi ad quos ius et auctoritas Concilii in hoc casu fuerunt iuxta unanimem conventionem et ordinationem devoluta, volentesque ordinationi, intentioni, et honori, et extre- me necessitati Concilii et Ecclesie previdero, elegerunt Florentiam. et Utinum, seu alium locum qui citius necessaria pararet, tutum omnibus, accomodum nobis et grecis, et in Decreto comprehen- sum. Et sic binam promissionem alius ' sinodaliter per Conci- lium factam, quam alii transgressi fuerant, observare ad honorem Concilii studuerunt. Quamquam autem talis electio fuerit canonica, et legitima, et iuxta ordinationem et conventionem unanimem Concilii facta, et ' Forse ; alias. DCXVI PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA ipsis grecorum oratoribus grata, et illa de Avinione penitus ema- nasset ^; nichiloininus nostri legati et presidentes, et alii ad quos devolutum erat Concilii ius, cupientes pacem et unitatem, et ut omnia caritative procederent, obtulerunt sepenumero aliis plu- rimas concordie vias; et, inter alias, ut omnes in Avinione et Sabaudia consentirent, et quod prò altera istarum fìeret Omnis diligentia apud grecos, qui, si illic vellent accedere, ille ab omni- bus reputaretur Concilii locus: si vero, data omni opera, non possunt ^ induci greci, tunc, ne Ecclesia videretur defìcere in pro- missis, ne etiani tantum unionis periclitaretur bonum, eligeretur aliquis locus tutus et accomodus nobis ac grecis. Et quia alii contradicebant, hoc solum allegantes, quod civitas Avinionensis, si audiret hoc, dubitaret ne greci ad ipsos ^ declinarent, et sic nunquam solveret, replicabatur : quomodo ergo patiuntur adie- ctionem Sabaudie? et, sicut prò Sabaudia dicitur velie ipsos sol- vere, cur non prò alio loco? Sed, et ad hoc tollendum, effereba- tur quod ille alius locus, in eventum electus, solveret interim quicquam foret necessarium, et nichilominus impensis alienis fìeret diligentia prò Avinione; et si greci venirent Avinionem, tunc Avinionenses pecuniam restituerent illi loco qui eam sol- visset. Offerebatur et aliud maius de quo supra modam mirandum est quod non fuerit acceptatum ; ut, videlicet, oratores qui tunc erant in Avinione vel alii boni viri deputandi irent Constanti- nopolim, iurarentque facere omnem diligentiam quod sine grecis non redirent, et eos ad quemcumque possent tandem conducerent locum, ne, ob hoc solum, tam pium ac sanctum deperiret opus. Item et aliud, postquam. de mense augusti dicebatur Avinio- nem dictam summam solvisse, tunc cessaret ratio supradiota; saltem iam consentirent quod, si greci noUent Avinionem venire, nominaretur alius locus quem greci non possent recusare. Postremo omnis via omnisque modus, qui per ipsos cogitari possent, offerebantur eis, dummodo ita ageretur quod Ecclesia non deficeret in promissis et opus istud non fìeret irritum. Tanta denique quorumdam extitit passio seu ambitio, ymmo verius cecitas, quod, licet viderent omnibus motivis, que palam ' Forse : evanuisset. ' Forse : possent. ' Forse : ip-sam. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXCVII dioere audebant, convenienter responderi et satisfieri, et tener Decreti allegaretur, in quo dicitur quod, propter locum, tantum bonuni negligi non debet, quodque, si propter hanc unionem discedere de Basilea oportebat, in qua actu congregati erant, cur non eadem ratione sustinerent non ire Avinionem, in qua adhuc non essent, quamquam prò ea omnis fieri deberet prius diligen- tia; manere tamen semper in obstinatione voluerunt, et potius cogitare omnem rupture viam, quam a proposito ipsorum desi- stere, quasi dicerent, Concilium in Avinionem preferri deberet reductioni innumerabilium animarum et populorum. Quis christianus talia audire non abhorreat? quis vehementer contra tales non turbetur et fremat, qui tantum bonum, quo certe hoc tempore maius cogitari non potest, propter unum lo- cum vel provinciam (?) volunt prorsus disperdere? Consideret ipse catholicus princeps dux Sabaudie omnia hec, et diligenter discutiat an aliquibus tumultuosis et clamorosis homìnibus, procurantibus tam sanctam. impedire unionem et su- biicientibus Ecclesiam tanto scandalo et infamie, violantibusque conventiones et pacta, favori debeat; an aliis contraria facientibus. ludicet etiam quantum in mansuetudine et piotate inter hos et illos differat. Illi, nisi in Avinione celebraretur Goncilium, unionem grecorum volebant impedire; nostrique, dummodo hec sancta unio fìeret, ubicumque celebraretur Concilium nichil om- nino curabunt *. Quod ex quodam instructionum capitulo, quas oratoribus Constantinopolim dederunt, manifeste colligitur, cuius tenor est talis: « Si forsan galee ex Nizia cum oratoribus qui » non ® sunt in Avinione prevenirent nos ^ in Constantinopoli vel » concurrerent, permictatis ipsos agere cum grecis, ut * in nullo » eos impedire. Et, si possunt efficere ut greci veniant ad loca » per ipsos nominanda, habete patientiam in nullo resistentes, » ut omnes intelligant, nos ^ non esse ad impediendum missos, » ac nos procedere in hoc negotio recta et sancta intentione, » sicut certe etc. Nichil enim aliud quesumus nec querimus nisi » hoc sanctum opus non pereat, presertim cum obprobrio Eccle- » sie nostre. Si vero illud nequeant obtinere, tunc, ne hec sancta ' Leggi : Cicrabant. ' Il non forse è di più. ' Forse : vos. • Forse : et. ' Leggi : vos. DXCVm PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA » unio impediatur , ne etiam Concilium vìdeatur deficere in » promissis, prosequamini electionem nostram, ac omni diligentia » satagite conducere vobiscum grecos, quoniam verisimiliter spe- » randum est, si conveniamus insimul in Concìlio ycumenico, » sequi debere unionem. Si, ut predictum est, ipsi oratores con- » currant nobiscum in Constantinopoli, abstinete a iurgiis, con- » tumeliis et contentionibus ; sed cum omni modestia patientiaque » et mansuetudine iniunctam nobis ^ legitimam. exequamini in » nomine Salvatoris nostri Ihesu Christi, qui vos feliciter con- » ducat et reducat. » Huius autem instructionis prefati oratores, dum essent Constantinopoli, non immemores, grecis liberam de- dere facultatem, ut, sive cum nostris sive cum Avinionensium galeis sive in propriis aut mixtim navigarent, dummodo ad ali- quem Ecclesie latine tandem descenderent locum. Sed et post- quam Basiliensibus innotuit grecos omnino profecturos Venetias; quam. pie cardinalis prefatus Sancte Sabine ipsos Basilienses ad pacem et concordiam ipsis admodum honorabilem, quam tum penitus respuerunt, exhortatus fuerit Basilee, manifestum est. Advertat tandem Dux ipse, nec permittat sibi a quoquam surripi quasi alii maior pars dicendi sint, aut tanquam maior pars obtinere debeant. Primo enim non sunt censendi maior pars, nec quidem vel modica pars, quia, cum unanimiter Concilium per ordinationem conventionalem disposuerit quod, nisi Avinionenses infra triginta dies solverent, tunc teneatur Concilium procedere ad alterius loci electionem; illi, qui processerunt ad eligendum alium locum, executi sunt id quod totum Concilium ordinavit. Unde ipsi to- tum Concilium representant, cuius ordinationem exequuntur. Pre- terea id quod dicitur: a malori parte factum debet obtinere lo- cum secundum canones, habet cum maior pars est sanior et cum pauciores nichil rationabiliter in contrarium. obiiciunt. Que autem sit sanior pars, satis liquide patet (?). Erant ibi duo legati car- dinales de latore, sanctam romanam Ecclesiam, sedem apostoli- cam et vicarium Christi representantes. Quod, si numerentur gradus, dignitates ac merita iuxta communem hominum extima- tionem, plures ex parte ista fuerunt quam. altera. Oratores qui ibi erant regum, vel omnes prò parte nostra aut saltem ex qualibet legatione pars magna. Nonnulli prò illa fuerunt deli- ' Forse : vobis, DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DXCIX beratione quod prò loco hoc negotium non defìceret. Plures, ut audivimus, ex alia parte erant scriptores, notarli, familiares, monachi, vagi, et alii litigantes, qui, ut signarentur eorum com- missiones, cogebantur quodammodo voces vendere, ymmo et ali- qui datas iam prò alio loco quam Avinione revocare, ut quam volebant signaturam obtinerent. Aliqui etiam de sero in mensis aut alio famulatu suis serviebant dominis, vestibus longis in- duti ad Concilium admictebantur. Nonnulli etiam insidias para- tas habebant graviter suo principi accusando nisi iussum. redde- rent votum. lubebant enira nonnulli ante in loco certo convenire et ibi cuilibet iniungebant: Vos, de tali deputatione, sequaraini votum illius prelati, et vos, de tali, alterius; et siede reliquis. Nonnulli etiam turmatim, tempore electionis faciende, de patria (?) sua, liac dumtaxat ex causa, venire cogebantur, ut vocum mul- titudine locus nobis aut grecis accomodus non eligeretur. Tot artes, conspirationes in hac Dei causa, in qua cum magno ti- more et tremore agendum fuisset, adhibite sunt, quod certe pu- det nos referre quod tamen alios facere non puduit. Ergo, per liunc modum, si duo vel tres episcopi vicini (?) Concilio, vel ali- quis potens princeps, contra Summum. Pontifìcem conspirent vel quid aliud obtinere moliantur, poterunt tot in paucis diebus personas qualescumque mittere. Omnes enim passim^ contra mo- res antiquorum Conciliorum, admittuntur, qui multitudine vo- cum obtinebunt quecumque voluerint. Et quid hec a violentia et metu differunt? Quis in talium deliberatione adesse credide- rit Spiritum Sanctum? Sed et quis audeat dicere romanum Pon- tifìcem, qui, voce Domini, potestatera habet pascendi et corri- piendi oves et agnos, vices Christi gerens in terris, facultatemque obtinens quecumque ligandi et solvendi, cuique commissa ac ere- dita est tota Ecclesia, non posse talibus inordinationibus et in- solentiis, in perniciem tendentibus Ecclesie, resistere, et illas com- pescere, sicut adversis ^ quedam. Concilia a veritate deviantia non- numquam fecisse legitur? Aliud quoque, ut prediximus, exigitur secundum canones naturali iure fundatum; videlicet, quod maior pars aliquid rationabiliter non obiiciat. Quid autem magis ra- tionabile est quam ut id quod conventionali ordinatione una- nimiter Concilium ordinavit, necessitate fìdei vigente, executioni ' Forse: adversHS. DO PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA mandetur? Nichil enim magis naturale est, iurique divino et humano consentaneum, quam ut conventa serventur; et bona fldes abhorret violari promissa. Etiam fundamentum iustitise fìdes est, hoc est, dictorum (?) conventorumque observantia. Ideo tìdes ap- pellata, ut per eum fìat quod dictum est. Synodalis concio cla- raat: pax servetur, pacta custodiantur. Cum hec unanimis con- yentio ad tollendas graves Concilii discordias processerit, et talis pax promissione et consensu omnium firmata fuerit, nimis nuper ^ agere videtur qui centra illuni ^ presunt ^ Quid item rationabilius quam id agere, ne Ecclesia Dei, que tam solempniter grecis in loco, in pecuniis, in missione galearum certo tempore se obli- gavit, argui de perfìdia aut violatione promissorum non possit? Quid tertio magis rationabile quam omnem dare operam ut salus tot animarum et innumera bona, que ex hac grecorum unione sperantur, non pareant *? Merito maior pars illa iudicanda est secundum canones que malori ratione et pietate innititur. Et cum nos buie Decreto convento cum grecis, requirente Concilio, consenserimus, debitores sumus ut conventa omnia ef- fectum sortiantur, ne nobis vel Ecclesie quicquam ullo tempore imputari posset ^ valeat. Hoc etiam omittendum non est, quod ad detestationis cumu- lum accedit, cum illi qui Basilee remanserunt nos galeas et alia necessaria promissa grecis parare senserunt, monitorium quod- dam, plenum blasphemiis et detractionibus, promulgarunt adver- sus eos ^ illud postea Constantinopolim destinantes ut orienta- les, viso huiusmodi libello famoso, futurum in Ecclesia nostra suspicarentur scisma, et ab adventu ad partes latinorum se re- traherent. Quod quam miserabile sit ac lacrimabile, ipse Dux, prò sua sapientia, diudicet. In quo quidem pretenso monitorio, cum multa inordinate, et impetuose, et centra omnem iustitiam et rationem acceptaverunt ', et hoc proposito, ut unitas catholice Ecclesie scinderetur, et ad- ventus atque unio impediretur grecorum ; publica Ecclesise ne- ' Forse : iuperbe. ° Forse : illam. ' Forse : presumit. * Porse : pereant. " l^eggi : posse. ' Porse : nos. ^ Forse: aìì eptaverint , DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DCI cessitate cogente, translationem fecimus illius Concilii, et Decreto electionis, iuxta predictam unanimem sinodalem conventionem fecte, innitentes, liane civitatem Ferrariensem, omnibus liberarn et secLiram, prò loco ycumenici et universalis Concilii nominavi- mus. Quam nominationem ipsi Imperator et Patriarcha ceterique liic existentes greci gratam habentes, dura pridem sj^nodali (?) hic esse sacrum ycumenicum seu universale Concilium declare- inus sessione, suum publice prestiterunt assensunn. Ad quod quidem Concilium omnibus veniendi, in eoque standi ac loquendi et consultandi indeque recedendi, piena ac libera in forma suffi- cienti tam per nostras quam dilecti fìlli marchionis Estensis lit- teras patet facultas. Quamquam autem hiis paucis, cum multa dicenda restarent, evidenter iustitiam nostram et huius sacri Ferrariensis Concilii explicaverimus, et ex hiis manifeste Dux ipse et omnes cuncta ex parte nostra et ipsius synodi rite ac legitime processisse co- gnoscant; nichilominus, ut magis ac raagis nostre mentis since- ritas, et perfecta ad pacem et unitatem Ecclesie pateflat voluntas, nostraque » ipse Dux, qui princeps catholicus et devotissimus est, malora apud Deum consequatur merita, quo magis prò Ecclesia sua laboraverit (?), valde contenti sumus ut inter nos et ipsos Basilee residentes omnia que ad veram pacem et concordiam, ac caritatis et benevolentie reintegrationem spectant, sicut decet inter patrem et filium, se interponat et mediator existat. Nec solum de ipso, cuius fidem et devotionem iamdiu experti sumus, sed ut quicumque alius prò honesta ac rationabili concordia laboret, optime contentamur. Honestam enim concordiam et pa- cem cum omnibus, quantum in nobis est, sicut inquit aposto- lus, habere semper intendiraus. Offerimus etiam ut ipse Dux ipsis de Basilea omnium eorum que nos attemptarunt plenam possit abolitionem promittere, et si voluerint (prout debent) ad hoc sacrum et legitimum pro- ficisci Concilium, quamcumque necessariam seu expedientem li- bertatem ac securitatem, tam in publicis quam privatis negociis, nostro nomine poUiceri. ' Porse : nosterque. CXCVI. (13 aprile 1438) Bellissima lettera del Traversar! a papa Eugenio. Discorre a lungo elei greci e dei modi cai'itatevoli coi quali conviene trattarli. (Travees., epist.^ ed. cit., tom. il, col. 59). Magna mihi ad Tuam Beatitudinem fiducia est, pater, mul- tiimque ut mihi sollicitudinis vindicem in rebus Ecclesise facit et charitas Christi et zelus domuis Dei et officium cuius sum debitor Sanctitati Tuse. Tibi enim omnia debeo, pater, cui iam- pridem me ipsum devovi, tibique, quod solnm habeo, Adele pectus et bonse voluntatis plenam mentem. servo. Quidni? quan- doquidem tu illius geris in terris vicem cui servire institui, cuique ipse fìdele servitium exhibes; ut in altero sis omnium dominus, in altero servorum eius non ignores te esse conservum, cui ab omnium Domino in fine dicatur: JSuge serve bone et fidelis. Sollicitat animum, pater, negocium, non iam expectatorum, sed preesentium graecorum; cupioque mirum in modum Beatitu- dinem Tuam tam felicis rei, tam optatse unionis effectum, ut ardenter expetiit semper prò honore Dei, prò Ecclesiee matris augmento, Tuseque Sanctitatis singulari gloria ardentius exsequi. Habet ea res plurimum difficultatis; non nego. Sed magna et praeclara negocia nequaquam sine labore proveniunt, ncque fran- gunt generosos animos, quamlibet magnse difficultates emerserint dum gloriosus finis attenditur. Imo in rebus dubiis pius animus de Deo magis pendere consuevit atque in Deo acquiescere, et inde rebus difiìcillimis certos eventus elicere. Missi Apostoli in orbem universum prsedicare Evangelium, quo tempore, florentibus rebus humanis et orbe toto idololatrise erroribus dedito sapientiaque mundana tumido et liberalibus disciplinis exsculto, diffìcultas summa proposita videbatur, non desperarunt ncque tsedio vieti cesserunt; sed, spe divinse adfuturse pietatis erecti fideique suge anchoram in Deo figentes, mundum percurrere universum, et sub DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DCIII i Ugual lìdei Christian se raiserunt. Non est abbreviata manus Do- mini, pater beatissime, neque avertei a nobis faciem suam, si piena fide clamemus ad eum, ipsiusque in re nostra imploremus auxilium. Advenerunt gr?eci, et sua sponte et a Tua Sanctitate invitati, maximis sumptibus tuis, neque sine fatigatione sua; et, quod perraro lectum est, nationis illius capita, rex et Patriarcha, sese reliquse multitudinis duces fecere. Habent, quod faten- dum est, nonnihil antiquse levitatis; cuius rei signa et iudicia qusedam dederunt. Sed non idcirco desperandum aut desisten- dum est, pater beatissime; infìrmaque illorum sapientissimo medico et patientissime sunt et summa cum laude toleranda ; idque solum omni studio et arte quserendum quo pacto lucri eos facere possimus, et a morbo quo detinentur eripere. Nempe, si recto, si pie expendatur quam multis sseculis permanserint in opinionibus suis, fuerintque a nobis non minus animo quam corpore seiuncti et segregati, non videbitur mirandum aut in- dignanter ferendum si non statim cedant, si tueri paullisper velint opiniones, ut non frustra tamdiu videantur errasse. Ha- benda est Sanctitati Tuse salutis illorum cura prsecipua vere- cundiaeque non minima, et omni studio et arte curandum ut aberrantes a catholico grege tamdiu oves dominicis includantur septis, Cuius rei ofRcium nullo pacto desperare debet pietas do- mini mei, sed officio fungi piissimi patris et peritissimi medici. Numquam enim vel ille de correctione lascivientis fllii, vel liic de curatione segreti diffidit; sed omnem uterque impendit dili- gentiam, ut quod molitur efficiat. Lenitate et mansuetudine agendum cum illis, iudicio meo, est, pater beatissime, benefl- ciisque vinciendi videntur et adtrahendi, ut, qui nos voluti su- perbos et immites et intractabiles exhorruere praeventi opinione fallacissima, sentiant tandem se fuisse deceptos, pudeatque illos falsse opinionis dum viderint eximia se lenitate tractari, seque diligi atque observari a nobis ex apertis caritatis indiciis ani- madverterint. Ista si prsecedat animorum conciliatio, tolletur in bis, qu8B de fide tractanda cum illis erunt, contentionis studiura, et facillime acquiescent ostensae veritati. Contra vero, nisi nos diligant et vicissim se amari a nobis sentiant, habitura est res plurimum difficultatis. Habuerit licet negocium istud initium non satis sincerum, quod Basileensis congregatio-hsec ad perpe- tuandura Concilium fuisse machinata verisimiliter presumi pos- DCIV PARTE PRIMA - SEZIONE SECONDA sit, quum omnis eorurn conatus tendere ad oppressionem Tuae Sanctitatis videretur; tamen res ipsa non parvi 8Bstin).anda de sui natura est, et qui malis nostris bene interdum. utitur Deus, initiisque non bonis dabit finem optimura., te potissimum auctore, ut ad perpetuam Tuee Sanctitatis gloriam cedat quod ad viola- tionem tuam fortassis excogitatum initio est. An vero obscurura esse potest quantum glorise divino nomini quantumque exulta- tionis Ecclesise raatri, ex hac sacra tamque desiderata unione proveniet? Sed nec illud quidem praetereundum videtur, quod per hunc istorum adventum frangendi sint necessario malignan- tium impetus. Tempestive namque sane advenerunt, et, permit- tente Deo, hyemis difflcultates et marina superavere discrimina, ut furentium compescerent rabiem. Qua in re libet admirari divinae magniflcentiam dispositionis^ quod per eos maxime rebus nostris prospicere et providere, et scandala decreverit tollere, qui perpetuando malo fuerant evocati, ut omni ex parte con- fundantur superbi adversarii. Solet antiquus hostis felicibus ma- gnarura rerum invidere principiis, omnique arte contendere ne effectum consequantur quae contra se militare cognoverit. Id, sicuti mit-andum non est (agit enim ille, antiquo astu suo, ut bona prsepediat eaque obliterare festinet), ita contra cavendum est nobis ne illius insidiis pandamus aditum, sed, versutias il- lius non ignorantes, contendamus eas redigere ad nihilum, Deique gloriam et profectum Ecclesie matris inquiramus omni studio, etiamsi sanguinem oporteat fundi. Sed nimium multa de grecis nostris. Ignoscet pietas domini mei amanti pariter, ac pie tre- pidanti servo suo. Ncque enim possum non metuere, ne bonum istud, istud ornamentum, ista gloria eripiatur Sanctitati Tuse, quia plerosque video, et eos graves viros, abhorrere ab hac sen- tentia mea, et ferme provocari sibi nauseam ex istorum. memoria. Qui si Tuse Sanctitati suggerant quse sentiunt, vereor ne, fati- gata tsedio et aliorum. relationibus inducta, averti incipiat a primo instituto, amittatque omnem prseteritum. laborem. Quod si contingat, erit vita ipsa fastidio. Sed avertat Deus a sancta mente tua istiusmodi cogitationem. Deus autem noster, cuius agitar res, Tuse Sanctitatis gressus iuxta cor suum dignetur dirigere. Commendo tuse piotati grsecos ipsos, ut eis et neces- saria ex condicto suis temporibus exhibeantur, et sentiant singu- larem in se benevolentiam Tuse Sanctitatis. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI DCV Piget addere quod necessitas tamen eloqui urget. Me ipsum commendo Tuse Sanctitati; neque enim hic possum sine auxilio tuse pietatis vivere, quia nec solemnes suppetunt redditus, et unde hio vivam non habeo. Aut itaque permittat mihi Sancti- tas Tua ut Ordini collectam, huius rei gratia, indicam, appareat- que auctoritas tua ex literis inde confectis (alias enim. incas- sum laborarem), aut stipendium. operarlo nequaquam futuro otioso decernat. Anno prasterito pollicita fuerat opem pietas tua transferre de grseco sacra volumina instituenti : utque Chryso- stomum super Matthseum absolverem specialiter iniunxerat. Id operis hic aggredi, et exigere instituo ; paratus semper et prom- ptus in rem grsecorum quidquid erit ingenii et virium impen- dere. Dignetur itaque Sanctitas Tua iuvare conatus meos, neque pati ut inedia contabescam. Multos alit Sanctitas Tua; me quo- que in illoruui statuat numero, vel certe decernat quod libet. Emendicabo victum. si iusseris, quod tamen iniussu Tuse San- ctitatis aggredi nolui, ne insta daretur indignationis occasio. Sed non ero prolixior in re proesertira et molesta et ingrata. Beatitudinem Tuam Christus Dominus servare dignetur in- columem, domine beatissime. 13 aprilis. AGGIUNTE E CORREZIONI Doc. XXIII. — Pag.Lvr. — Questo Documento si trova anche nella Viia di Cosimo de' Medici, scritta da Angelo Pabroni. (Voi. ii, Adnotationes et monumenta ad marini Cosmi Medicei vitam pertinentia^ Pisis 1788, pag. 89). » » — >' Lviii, lin. 3. — « et fermare essi capitoli.» Hcec capita extant in Tahularìo delle Riformagioni in Codice qui inscribi tur : De- liberazioni de'Sigg. e Collegi dal 1433 al 1436 (Nota del Fa- bronij 1. e. pag. 90), >. XXIX. — » Lxxx, lin. 10. — « col. 1241. « Leggi « col. 1244. » » XXXII. — » xcvr, lin. 10. — « e. 86 ^. » Leggi « e. 96 ^ » » XLIl. — » cxv. — Questo Documento si trova anche nel Rainaldi f'Aww. e XCII. — » COLI. — Mehus, 1. e, p. 241. » C. — » ccLxxiv. — Ivi, p. 243. » evi. — » ccLXXXii. — Questo Documento sta anche nel Codice Laurenziano 13, Plut. XVI, e. 345 t. ■» » — » ccLXXXiv, lin. 20. — « toto. » Leggi « totl. » » CVII. — » ccLxxxv. — Questo Documento si trova pure ì\'ì\ Codice citato di sopra, alla stessa pagina, ed è seguito (a e. 346?) dalle sot- toscrizioni seguenti ; Et ego RofRnus de Baronatis de Candia, clericus (?) Verce- densis ' diocesis, publicus imperiali auctoritate dictique sacri Concilii Basiliensis notarius et scriba iuratus, quia premissis omnibus et singulis, dum sic, ut premittitur, in dieta generali Congregatione fierent et agerentur, una cum supranominatis te- •stibus et notarlo infrascripto presens interfui, eaque sic fieri vidi et audivi; ideo hoc presens publicum instrumentum manu propria scripsi et in publica forma fideliter redegi, signoque ac nomine meis solitis una cum signo et subscriptione notarii in- frascripti, rogatus et requisitus, signavi in fldera et testimonium omnium et singulorum premissorum. Et me Petro Brunati bacalarlo in decretis, canonico Atre- batensi, publico apostolica et imperiali auctoritatibus dictique ' Forse : « ad singula dare. « • Forse : quecumque. ' Forse : hi. ' Forse « pio sentientibus. » ' Forse : Vercellensis. DCtlII AGGIUNTE E COHREZIONI sacri Concilii Basiliensis notarlo et scriba iurato, qui premissis omnibus et singulis, dum. sic, ut premittitur, in dieta generali Congregatioiie fierent et agerentur, una cum prenominatis te- stibus et notario presens interfui, eaque sic fieri vidi et audivi ; ideo buie presenti publico instrumento per suprascriptum nota- rium fldeliter scripto Me me propria manu subscribendo signum meum cum signo et subseriptione notarii prescripti apposui con- suetura, requisitus et rogatus, in fidem et testimoniura premis- sorum. Dog. CXXXVII. — Pag. ccclxvii. — Questo Documento sta anche nel Rainalrli, A«W. eccles.j an. 1437, n. 11). ■» CXLVI. — » cccLXXXiii. — Pabroni, 1. e, p. 137. » CLIX. — » ccccxxviii, lin. quartultima. — « malevolentium. » Leggi « ma- levolentia. » » CLXXVIII. — » DX, lin. 22. « constitutus. Revera.» Leggi « constitutus; revera » » CLXXXVIII. — » DLxviii, lin. 16. — « hahitu. » Leggi « habitu. » CON PERMISSIONE DELL' AUTORITÀ ECCLESIASTICA. €vreHi6 éiiiicKyii'L p^K'h ^ìieom'l eosiihiiM'b. bi cnoMMiiame b-kviioc noAniicseu'E ceMOif ^j^niioy. ci npoH^BOiiemeM'L Bo:;i\K)Eii6HN£iro mh chma HCOANA HAiieSAOra CB'fiTA'KHIlIfirO. ippA pOM6(ii)pOM'L/) H C NAMliCTNHKH Y6CTkN'fiHUIHX'& BfiaikH HAUIHX'L naTf)Hil(t?(OB'L. i HilklM ECt.Ji'L ÌÌTRG B'LCTOYHVIO IjepKOBk HftìlBAT'L. BeceAHiecA iieeeca h cp^i^vx^^^ '^euAe. noiiesiìe R^HUnetcA C|i6j!liOCT'fiNH6 rpiip»:^. 62t!e npejl^MH B'LCTOYHVIO IjefìKOBh H ^ì\nm]i,- Hyio. npipsKe CM-fifteiiie h coBoisynAeiiTe Kpaeioroiikiiaro kam6ii6 ,\()hct2k. Hme ftAi^cTOtiiiiiAtìi coBOKyniieuifiro bi cahiio h nioBOBHbiM'L MHpou'L k^-eiÌko CBA:;ABuiìiro. H pA:^CT0ifti|iee cpe^oci-ENHe pix^j^^pixKm^. oyTRepmìxeTTfie h coBonovniiACTi b-l B'^yhoc coe^i^Hiieuie : H^e bo B^^iiieYe :;auje^'Luivio »iililOCTH TMY H A'fiT'L (ON^M p2i;;CT0Kllll6 MfkAK'L H WLVM CKOpBHAlìl BUCTb. HUN-E ìRG TH]tì\V\ H CE^TAAIft AyYa KCtijV'L (JOBCHKt illOBCl^llArO COe^HlieMm. nOII6Hi6 EO B nepBOe (>ì\;;2\YY6III6 ropKO HAÌIKÌIXV- HhlNlUlHHM'L ìKe AHENhlMl cocAHHemeM'b h HeH:;ptYeiiiioio p^t^ocThio BcecHiibHaro Eor» BAiiro^iiftHUJiJ. BCHSne B6^A« B0:;B6CeilHT€CA no BCeACHtill B'ÈpHIH. BO HMA XpHCTOIiO :;BaHU. H MATCpH CBOpilhlM'L l|6phKBAM'L C YA^hl CBOHMH Bll^pAj^OVHTCCA. Pa^CTOAHblil Ke TOrO pil^H H NCCOrilìlUieHbKl ÌH-^TL (DH'EX'L. BlCTOYHm H :;iinsAHHH a>Ti|H Bj^auia ccec r% BCiiHKyio nv:kv h cipacih. no uopn xe n no cy^voy E6:;M'fipHbiiii TAroThi no^bKiuiti Kcetiy cdCBAiiieHHOMy h BCCiiCHbCKOuy ^EOpy H CB1;Ti\0My COBpAliblO. H KnCpBOH AIOBBH (OEHOBAetlhlO CHH^OUIdCA : pA- AOCTbH) SBC H TqiAHbeM'L MHomM'E «wCiiìieMAro Hcnorp-iLUiHuia, H^iHnpecBATaro ^i^oyxA BAfiro^AThio Eoro2iiOEe:;HbiH kohcii'l «scuzinhh cboh^xi nosyYHUiA. Kìo »:6 6CTh ^ocTonni cniii Bo;t:ecTBeHnbi6 ppu ii^pei|i)i h no\B:ii\HTH. Kto me 1)È la traduzione letterale della forma latina: imperator Romae- oriira. Voi. II, 1 2 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA AH CeUlf BOrAThCTBS CBATM^CE T%^) H6 OVAHBHThCA. KOIH ìtie^'&l- 2) HbiKi H eiiNhiKi / nepcii toiihkomy MHnocep^hio BbiBiuif ne oifMAK- YAIOT'L : CBATOe SKG H HCTHHH06 J^I^IIO CHC. H»:6 H6 Jieih Bti Y62lOB-nY6CKOMY OlfMOff H:;(>ei|IH, llklH-K SBG HI^pAJI^HhlM'L ppi^llOBeNheMl B'LCnpHeMiieM'L niiCNh cBAThiitcE msroAioqie : t6e-& ;vB2in:A. TeE« cmrh. tcbi: BsaroppcHHe nO^OBKei'L X()HCT6 HCT0YNHY6 llie^pOTSMl. HÌRC TOAHKHMH BlIiirHMH H6Bti- CTOY CBOH) I^BOpSSVM) l{6pi(0Bh OlfKpilCHJl'L eCH. H lì HZIUIZI Bpeueil^l MHAO- cep^Bift TBoero kibhh'l ecH Yio^eczi. hace sne cnoji^OEHA'b ecH npocA^BiiTH H^'L H HCnOB'fij^fSTH. (0 B6ÌIHK06 A'^pOBZlHÌ6. 6»Ì6 HSM'L XpHCTC ppOB2l. H (OYHMcl CnO^OCHi^OMCA BIlAeiH. BìHe UHO^H np6»:6 mc% HiCASiVY BHpTH H He cno^oBAeiiH euui». CllH^OUIS X6 CiS /tSTLIIIH H FpegH KO (OCBAIIieHHOMV CCMIf H CBìK- TOMV BceneiihciiOMy :;Bopv- noTqiziiihe Miioro h nopnr'L ucirKH coeoh) HMIilllil. npOlvie^iH X6 T'£MH BCEMII (ù npOHC^On^eillH ]i,Oy}iì\ CBATZirO H2;hl- CKAiiVc Kp-EriKO noiicKìluiti : h npej^nonsHiuii (DT cbatmx'e hhc^ihih h cba- Thl;VL OVYHTeneH BltCTOYHbl^CE THe H ^^SnSJI^IIblX't. (Ù HCM'L ìfie H«KOH H2Ke (OT 0)TI|S H CklNil, IIHHH^te WT (0T1|£1 H 7,ì\ ChlllS ^OYXA CBATArO rA2iroii£ijVov HCjXOj^iqia. no bch citontiio oyM'L hm'£K(?cv ki cj^hnomov. (d NeMHse uiì^e h ps:;i\HYiio rAaroìi^jXv, rpeqn a^e (ot (dti|a A0V<^^ CBATSiro P%UIS, HO H6 e T'KM'L OlfMOM'L, e»:6 Bhl CMHIf COTAVVeHy EhITH (DT G)TI|il, NO ASTMHh p2(p CVMHAXtfCA. H CHI|e B« CYMH'EHhe HXl, 6»i6 peiSUie HAThlHa HCHOB-SpAH, H5Ke AV>'^ CBflThlH (OT (DTl|a H ChlH» HC^OSHTl Bl p« Hfl- YAAA H ^Bfi ^O^HORCHIH. CcFO pZI/I^H Tpeijn COEIllOpXV<^A Tlf^irOIiaTH €»!€ j^V/VE CBAThUi HC.XOAHT'b (DT (0TI|£l H CblHtl. llaThIHH 'Xe KIBHUIA H OYTBCp- AHUI£l K C6MY OYMY H pSl^OYMY HH;e J^Y^l CBATMH HCXOJ^HT'E «T CtlTI|(l H CyHil, HO (i)Tei|k 6CTb HCTOYHHK'E H HilYailO CUNY H CBATOMY /I^Y'VOYt >IH»:e nilKH HC,XO;^HTH JI^Y^V CBATOMY (i)T CbIHA B'b ]i,R'Ì. Hi:(Yail'K H A^'^ A^XHO- B6HHH, HO ej^HHO np0HC?(0ntpHI6 H 6AHH0 Hi)lV3i\0 ]i,y]iH CBATZirO 6CTb. KIBO »:e H ^OHblH-E ilDlTblHH HCnOBEAOY'OT'L. Bc-EXl ^6 OYMbl H pSl^OYMbl COBOKYnilAIOTCA K C0ri\AUI6HTlO CBATMX'b nHCAHHH. CCFO pa^H T-£MH OYMbl H pAi^OYMbi H com^iuieHiH ICE e^HNenHio npHCTYniiiu^ bo hma cbatmei TpOHllì^ (ùl^^ H CblHA H CBATSrO jl^Y'V^- ^^^^ CBAI|l£HHblH H CBATblH BCenCHh- CKHH 2;E0p'L HSEC BO ^ì\0p6HI|ÌH HI^Ep^HIHArO M^CTIt n0B6i(1KB:i6M'L CHI|6 : ^) Leggi: llie^pOTl. ^) HCOYMABYeHHbllil. DOCUMENTI E ILLUSTEAZIONI 3 ClìlA KO KC1;,VT> \()IICTÌi\H€XT> A^ KliftVCTCA il llftlllATIIA A^ CCTh li KcerAii ^i\ HcnoK-KA^eTCA : iiohcskc ji,y\'h ckatuii mt (0ti|ì\ cl ciiIiiomi. BcerAA 6CTi> eAiiiioc\>'i|i€ii'L, ì iimìiti> ero chiiii.- (ot (DTi|a ii^^iiAYaAa, cero ()AAH COT eAHiioro hayaìiìi h cot eAimoro AOXiiOKCiiim npoiicxoAiiTT.. ciii|e Ke H Cile ii:;oG()'fiT(\voM'L o) Citse rAAroAiOTi. ckatìii ovyhtcah ii (oti)ìi, HSise (OT (OTi|a h ;;a citiiiii aV<^^ CBAinro iicxoAAili't h ktomv pA;;v'-*V HACTi, t!iK0 , i\ATbitiH 2Ke ciii|e iicnoR-nAV'OT'L : iiìivaiio ecTh chiHi CBATOMif AY'^V' i^KoniC H a)T6i|h, Il RCA HìKe imìyTh coieiih B |)0»:eHhH A^cTL, chifiv cbocmv^ pacate coTcqb A"* "e ccti». ^v^"^ ^^ CBAThlH ilii- A0»!6llì'lO, CHI|€ H^^OEp-ETCCA. ^ì\ IIIÌKyiO T0rAiSUIHK)IO ilOTftCBOV H B6i\HH0V nyìtiy no bcahkomv (tA:;cMOT|)6iriio ii pi\7^oyMy à chmboa'l n()ii:\on:Hiu:i. — CMOTpHXOI^'b »:6 H CII6 (0 \il'EGT. nill6IIHYI10M'L, 0) nftT.CIIOM'L ìKe H KHCnOMl Ttiiy XpHCTOBV COTBÌlftATHCA AOCTOHT'L. CBAI{i€lllilil|H SKC A'^ A'^»- CrBIfiOTl no OVCTilOV H (OCblY^tlO CBOeia l)€pil{ieHHiO (OII-EX'b MHKl YHi|l€IIHItl. ^\mì\ TKB CStSC HO l(pei|ieHTH H6 (OCKBepHHIIISCA rpt:XH, HIIH e^SC (OYHCTHIIISICA (OT rp-S^CL H21H €1)16 B TÈ^'È H!\H HI^UieA'b HC TÈM, lilKO^JG npCApeYCCSl, BKlj'lll; BI^SITH EVAV^t MI H6B6CA H YHCTO EOVAOlfTl ?ptTH Kora Bl TpC/Xt HnOCTtlCCVL, laKOSKC ecTb; HO ko»:ao npoTHOif cBOHX'b ]s,tMi aoctohii'Ehiìih eova^ti. ^ovms ?C'E KOCMIITHHS rpiip BTOphlH eCTh HO pHM'LCKOM'b énHCKyn'E ; TpCTHH AiieKCailJl^pHIICKHK, YeTB6pThlH AHTKCOTCKHCKKH, HAThlH epifCitAHMl- CKHH, BO BCEJCR CBOH^l M'ECT€?CT. H l^itKOIie^CL CTORTH H HM-KTH HCnOAHeHO BO BCEMl. ^ÌXttO B'L ^AOpeilTHH B-L l^ROpilOH l|€pKBII BC6IieHhCK2irO ^KO^Ìk HO^'^ illTbl BOn:iOI|l6Hkl2l rOCnOAbNA TUGAYSI I^^TIi H YCThlptCTil H Tp'l'AeCATk AeBATSrO A'KTil, M..l — più conforme al latino Eugenius. — 3 Così erroneamente il Ms., in luogo di LjSV-gJLo. ^ sjk^, per ItX^, seguendo il nome masc. — -5 Questo pron. relativo è superfluo. — 6 Manoscritto latino originale novis incrementis', Manoscritto, nuovi ed aumenti, ove scorgesi superflua la conjunzione ed. — ^ MS. lat. orig. sua beneficia multa , ac magna: Manoscr. tralascia magna. 6 PAPuTE SECONDA — SEZIONE SECONDA ^-^^1 /VJvXii ÌOIAAA3 [J^£ (^tUP LófcXftJ b».AaJ* (ji i^^^XJ ^yJJ\ ^5tXJr iiJ^^^ aujot^ tj'-H-^^* (3^^A^ >^s\^( stXso 3 i^jjj^ «i'^* Jl*Xj' *J lòyo LlIaì" jj«« v:>x.^à/) ^kjuJ ^^^ i^_àj|«Ì3 ^ij^Lb *.aA.-wwJ! (^Lftj'bit J.*i5»- *^'*'^)5 nJiÀM.^ C..UO LoJ ;^JJ !tX:SXf+it [V^^l t«t\A*j/*^ yj^<^' i^J-^r'^^ ipUo XA^.»^^ XAvJJtJt auv.AÀ5^ jjLà£>.! ^t o^A^I^^ J^ tX*J ;5JJ| ^^À*j (*^JI iÙjLl: f^tXj^* J^!^l ^j ^!^ «ur^^ aùLob tXis-f^ 1 Erroneamente senz' articolo; come il verbo seguente L» (^n^ dovrebb' essere in sing, — 2 Co' nomi femm. e pi. masc. ordinariamente questo Manoscr. vi pone il relativo (^ jJl in sing. masc. come in questo luogo, ove il relativo dovrebbe concordare col plur. \^jJ^]yje — questa nota basta per sempre. — 3 ]yiS. Jat. orig : suam immensam charitatem ; Manoscr. omette immensam. — 4 Così il Manoscr. in luogo di Lj*.làj. — s Più rettamente Lx». — 6 Mg. lat. orig. suae charitatis munera: Manoscr, suoi doni, e la sua carità. — "' Invece di ^^aJ! JLA&.!^t!. — 8 Così il Ma- noscr. in luogo di o^.ójo pret. femm. — 9 Così il Manose, in luogo di Jl5»^. — 10 Per ^j.tXAJtj — Dev' assere Ind. Kafat. — il In luogo di «JLaJLS, precede il fem. )L^m*^' — 12 Manca l'articolo a questo, ed al seguente ìUv^aJo — i^ In luogo di XajLx.jJI — i* Deve concordare col fem. seguente, perciò dovrebb' essere c^ Jo> DOCUMENTI E ILLUSTBAZIONI ^oLiJ. ^}yiaJ ^.yjli-l x5^lJaA-LI ^ jJl ^^LS^JUOv^l ^Jj o^" *jc ^ JJI iaxiLlI ^^!^ 8wAÌ5^ j^b (viC ^ JJI ^ì^' ^■''^ <^*J_5 »r^^ ^j^L^jtx) ^^Lftj'^f Jwo-2>^ y^jJùJI (i^-**'7^' is**''y^'^^ ts^' '^7^^ ÌLuaAàXU ^^ S j^^ ^ JC5"| ftX^ LJsJ' 1*-^^ U^) ^AJI (J^ v-àJLill -«X4^ (*-S-^^ lytit> tXi"Lo yaìj^ ^oLo!^l| 3 s^LftÀj tXi».!^* wA^ ij^ 55^*** ^7^^ "^^ J^^ (j^"^^^^^-***"*-^ i^àJ^ f*^^*^' ijcje •f.t'^. *j».^f ^nLìó^ x-ww^ju-XJ! ^y^^ 2^J J>;SU) Jcf».^^ ^;y*-^ 1 Così ilManoser. in luogo di yyUU. — 2 Per ìSyKjlf. — ■^ In luogo di ! juJL3 dUò J^!^ )"^^ '^^^ (jwLàJI ^J^^ »j^^'' LlI Ju*.^ yc^l Lujc^^ LU^^v^ ^òL ^'' sLà^Ìo ^'' ScX^f^ aóLoL IJLÒAJ au/b. i? (^^-Lc (jjgO^ ÌsjJLII ^.w-ÀS^ (JJO (Jjj.KcXjI 0^-^.;S\m*J| OJ«Jf *.*vj^ sL^. ,^ilX*JI iJvJvÌoaJI aiA^^ xjL>t>^^ Jyuiwo ^JCj iUi^LcJI 1 In luogo di Ivi Ug| — 2 È male espresso il testo, dovrebbe sostituirsi *.A:^ (J^ ^^y^^- — ^ Meglio «ptys?. — ^ In luogo di slilSCjl. — 5 Invece di iXcó^ IlV^. — 6 Per bU^I. — ' Più con- forme al contesto sarebbe L_àJwÌu.xJL. — sCosì ha il Ms., la cui significa- zione non solo non corrisponde al contesto, ma sembra assolutamente su- perflua.— sSiegue il nom. masc. perciò dev'essere \ò^. — ^^Per L+J* — 11 In luogo di tXj ^s.j ouvero jiia^t^. — I2invece di \d^y — i^Per x.j'!^Lw«y — 14 Emenda ^yìÀAJ JCwwb^ iót- — i^ In genitivo LujI. — 16 Per vdJò. — 17 Invece di J.s*^. — ^^ Eichiedesi l'articolo aùbtXJf e Xa^sÌI.. — 19 Emenda Xi^Llaj. — 20 Per jvjJL*xJf. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 9 ^1. JUwcXiùJI H^^^ ÌI^**^jJS' yÙtjÓ^ xX-u/Lx (^ JJI «Jl/O^t v^AAjIjaJL^ d^JaJU ^>AJiyJt^ r^^' "^"^^ C^ ^y^- ;y^'* ^jtXj' ^SA*w^f otjJa. Lcjj^ (V^ VT^' Ì5«..*fl.J ^^^uy^yiX) ^Ò J^^ >^^( ^j« (j(*Àj^l ^jo^ià. Lo >K^s*5 iUAfc-yXjt yj>LXi'I (jjOc>Lftj« dUò .«At^ sLuk^f ^j^ ^^-^^Ij iiA^Ui*-? viUfò^^ AA.*^ Jujci'l 1 Qui l'articolo è superfluo, siegue il genetivo. — 2 ]^s, lat. orig. fidei doctrinam. Manoscr. tutte le dottrine, e le ordinazioni di fede. — 3 Per Lg-ilCwLc, e L^wCLo., — 4 Q^ì L}»Jò(, in luogo di ^A^ò^S come sopra. — ^ Per >iLo, precede il plur, iuanimato ; vedi lo stesso errore nella seguente linea, ove dev' essere |vaJLljJ! vìIAj (j«-*.gÀ5. — 6 Così il Manoscritto, privo di senso, in luogo certamente di 1:1; «-oj voce Domini. Ms. lat. orig. voce Domini. — '' Per ^^^vJ. — ^ Così il Manoscr. in luogo di^J*J•t^t^jl. — 9 Come sopra per !t\i&. Ciò serva di norma per i casi seguenti. — 10 Ms. lat. orig. super articulis fidei, et Sacraìncìitis Ecclesiae , Manoscr. sopra tutti gli articoli di fede, la consacrazione (il Sacrifìcio della S. Messa) ed i Sacramenti della Chiesa. — n Emenda (jjj.Kjó^ LLs**.^ LJ. — 12 Per dUò, come sopra. — 13 Ms. lat. orig. hanc veram, necessariamque doctrinam. Manoscr. questa dottrina vera, utile , proficua^ eterna. — 14 Meglio jìaaaììÌ! e st^AÀ^Jl- Voi. II. 2 10 PABTE SECONDA — SEZIONE SECONDA «4.:s\.Jf \(X^ ^;t*; l^y^* |*^*il ^ò^ (*^^^ ^.'^y>'^^^ ^jI^ (o!^ i5tXj^t cr')"^'^ ^^' iajLò ^^Ufiì^ s!^Lj j^.!^ r*^^ ^.:^if ^/^ ^ ^jjiii ^^^ ^^ ^p^ y. Lo ^^f ^1" ^.:s}|^ v^i 1 Per xj Jo^l. — 2 Ms. lat. orig. sacro approbanie oecumenico etc. Manoscr. e tutta questa dottrina fu approvata , e promulgata in questo Ecumenico etc. — 3 In luogo di *jJL*;lI! dUj*. — 4 Queste indicazioni di Sessioni, o Capi mancano nel Ms.or. — ^In luogo di U-u*-wwULxt, o più rettamente, senza il precedente pronome relativo, auyy-wwUt+it- — 6 Questa lettera ^, sebbene non sempre usata, serve nel presente Decreto a dividere i diversi articoli clie vi s'insegnano , quantunque non divida sempre esattamente. — ^ Invece di v;ì>LaJÌj cXajCaj !^jf — ^ E ridon- dante l'articolo avanti ai due seguenti aggettivi; come pure avanti a (wwjò". — 9 Ms. lat. orig. incommutabilem , et aeternum. Manoscr. per- petuo, eterno. — ^^ Ms. lat. orig. unum in esseniia. Manoscr. uno nella Natura, uno nelV essenza. — n Per ^^l. — 12 Poni l'articolo alle voci ^ot e -,-5). — ^^ È superflua questa partic. negativa ^^, perchè siegue «.50 Le. — ^^ È necessario l'articolo alle voci v_^t e ^^^y DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 1 1 (j *Jai! tX^!^^ yo^l tX^!^* ^ icyoilf J^yi^ a;Ì-:iiJ| Lax!;^! *x*£>. cX£>L (M (^tXjt tX^s-l» (M yj-yy» >^*J tXis».!. ci5«^^ (j ^(XXjuo yj^^ (^cXjI Lui Jù!^ ^ »yiJf ^^ vi*.^! ^£^ tX^iyi r}) ij' (J i5<^">^ ^ y^ ^«^^^ '-^^ V^^ \J^ y^ e>"?^' c^' 1 Rettamente »-gJt. — 2 In luogo di ;^tX^. — ^ "*. ^ Questi vo- caboli J<2ì.f*J| e lX^-!« furono omessi dalla prima mano, e sono stati pessimamente restituiti da mano recente; dovendosi emendare nel modo seguente: cX&f* /*^is« tX^f^ J^5^ StX^s^U xa^Ls». — 6 Per sje^f* ^J^^^ — '''Emenda ^-ci xAJt. — § Più rettamente *-gj! i^*-^ Rj^AÌ'' — 9 Ms. lat. orig. omniaque sunt unum, uhi non obviat relalionis opposUio, Manoscr. e tutte le cose (cioè gli attributi della Divinità) in Dio sono uno, se non che sono tre persone, io Ms. lat. orig. propter hcuic unitatem. Manoscr. per questa grande unilà nella S. Trinila. ^i Sosti- tuisci sJS. — *2 Qui il Manoscr. ripete gJUut.:^^ lo^t ^^ «uut*^* ,^^i^ (jojJkJL)! _.j ^^■, le quali parole si è creduto bene di omettere^, come ma- nifesto errore dell' amanuense. — ^3 Emenda la voce cXjyj in t>yj. — '^ Ms. lat. orig. Nullus alium aut praecedii aeternitale. Manoscr. Niuno precede Valtro, né supera l'altro nell' eternità. ^^ Per ^.w. 2* 12 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA ^ ^cXaax *^ ^òji ya. ió'tò (j^ ^t 7^' i^ U^*^ *-^ ^ Lo J.i«i^ (X&.f^ ^t\j ij^^^ u^*JLijt ^^ i^\ Lj^y^" (J^!?^^ /*^T* 1*7^ 2U*fcAÀXJi JjÌ+5^ J«»ai ^j 1 Così il Manoscr. in luogo di nJ Lo.— 2 Questo vocabolo «Jo principium, è di seconda mano. — 3 Yedi la nota prima. — ^ È nomina- tivo, perciò dovrebb' essere ^^W jmU(X? — ^Per. yuU>«.lLia-*.*l.J ;^<>Ljo — 6 Iji luogo di iwàJL^j. 4>L«2J \.^ù ^j.tXJLXjus — ' Invece di: OjJLiJL" ióLx)!^lf 8tXg.J- — ^ Ms. lat. orig. personas confundeniem. Manoscr. il quale non ammetteva le persone. — '•* Emenda ^^vyJacXXWN s^^yA^. 1^, j^l — ^^ Meglio éòòS'y DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 13 j*,tXiiJ| ^M^ O"^^} V' L3^^ tXfifcl^ S^Li j-w^"^ oLoL> tXJiXxjj UtXÀ^ i^Òj^ ^ ^5*J ^ Lo. ^5yJ Lo Lui^l (***^ (^'-^ *"' (J u^-^^ U {S^ '^ O^ lyi-Li- (*-^^^ v:;^!) |*-^^; '^^^ (j^tVJLlt i^^y? ^y-^^ !yilai iCOtX^U aJLyjJ! ^j-A-woJJiJt ^j^ ^^ v«>^ (jMi!% (C^*:? sjjfi (V^jLi-wt. *iO*.,^V^« ' |V4-LJo }UmmSJ\ (J <57^y C^ <^^^' ^5^^' u^i^l)^ (J U^-'^U- CJ C5^ (5^r^ Luob v'^u 1;)^' v^L^ (jy^r^b^ c)^*^ ^^Ul v^ V^.' v»>Ul5^ jj va*uI oLc^ ^ oot>«-3 u>Lt5^ ^ Lo^ (yUj jj 1 Per c>M. — 2 Emenda |V^^n vaÌ-I ^ t^Lx^i . • i>Us^f — ^Le seguenti parole ^Jj ^ ^^jjo LìLLì^ (*-^^ ^°^° di seconda mano. — *Per ^(Xf^ — ^ Emenda IcX^f. L.p! ^f — « Per iuwtXii+J! -- ' Meglio corrisponderebbe al testo originale |» g./OwA^. — 8 Per &,w.».S. — ■ 9 Meglio (j/ji.iÌAAJ.1^ — i*' Malamente ha separato per conformarsi al greco SeoTsp vof^-iov; sarebbe più esatto ^jOmJuo\JmJiyù 14 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA LJaJji* (^^ ^^ «JLa/s ^^^; J^^ (5-*^. O L>^i-i^ oJLwN »-wLft sd^Vi*. JyMyi\ ^jOyìajJ iJ-^U^ ij OJljMS j^wXÓtj-OtAj xJLwws Kjodrll ^j.^o'' ^1 s!^l^ ìiììaajJJ lLs.!^ s!^! (jI i^j-aj tyl^^ ^ 1 Emenda RJLw» SwàtC /«Jjf' — ^ Così il Manoscr, in luogo di ^xXJLwus. 3 Così il Manoscr. in luogo di Urs»^, come altrove. — 4 In luogo, come sopra, di U.C&..J Johannis Evangelistae. — ^ Erro- neamente, invece di >j^^f tvj'?'^^ — ^ ^^^ conforme alla Sintassi ^5 J ^ U . • • • ^ J U Jc5.iyf — "' In luogo di s JotX^ — 8 In- vece di 4>jJ«.wl tao.» DOCUMENTI E ILLUSTEAZIONI 15 ^LxJt ^j:^i ;^i wò;^ ^jjr ^ ^uyi jur ^ ^ ^t ■••-ol ^^ o>.4"S\aJI^ (J aujL^óf iuLoI^ aujliiss. ^utjuJo ^^jjjJl ^xi ^>juw-»J| ^ {SÒJ\ Cs*^ *^^^ ^ l»l.^3^l^ kJUXj^ j^ttX^^ sl^l! ^l^ L.^jcJLol' ^3 5^!^t_5 sjcs^fyi isjuAiì^ oJLo ;^t>P ^:i).^scXi) Lo i:y^ic!^! o-^ ,j-« ^:i>yo^| iUt-uJs v:>-g^ ,j-« cXaajù* auwcXiLtJl 2Uw.AÀXjf u:.;LoU ^ ^^9^0 ^ ^::''v<^>wwJ| -i-^ [^'■^ ^j>x (j ^^iutó» iXJj icjyJjJ^ >^y-^ ^^ *^^ (^f (jt r**^"^ 07^^.5 y&.| 3 ^^'L LójI^ v_>^| (J-^^h? \J-^ u**^^ U*JI Jl t>juo^ 1 Meglio L»y. — 2 Yoce siriaca usata in Arabo, invece di >cu>f:ìo jZjlD Domina Maria — 3 Per JL^Xj. — * Per v:ì>«JO^|. — 5 Così il Manoscr., in luogo di òl ^-mm»?. — 6 Per LgJLol. — " Per ^j. — 8 Mg. lat. orig. Immortalis et aeternus ex natura divinitatis. Manoscr. Immortale ed eterno per parte della natura della Divinità , e quindi ripete, per parte della Divitiità, immortale. — 9 Ms. lat. orig. passibilis, et tempora- lis ex conditione assumptae humanitatis. Manoscr. mortale per parte delT Umanità. — loperLia».. 16 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA 1*^' x.w-aXll| sjjc J^^^ ^J tyfyo^K^ L^^f ^.(^ ^^^Ul ^^^!^t bL*ó| U.*A*j/ t5*^ (j'^ y^-*-^' \J^ (^^ V^^ »J jjK Lo aJJl ^t jjt f^-J^^ (^tUI auxjU»^ ^^iLbl«-gJI (jO^a^s^jLo i^Ò-jy (j-*ÀAÌ2Àjt. j»j^ J'-U^ jj yjjJUJt (^J^JLa. ^A-k^fc+Jf ^^JO ^1 ^ ,y>jXxj\ \juoyJ3\ ^l^ x*jLXDL. — 5 Per I JU o Uv-ya- — ^ In luogo di ^jXJ ,^»js.Lj. — '' Per Los JoLfA^j! — ^ Invece di Jcs^Jùi f tXXsC- Voi. II. 18 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA ^j scX^I^ ^^^-^^ O.?^ (j' ^"^^^ ^t j^ «u«-ywUJL *;i>yo!^l (^ »;>L^Vj( Joj' 1^1 jU>* A-jUkM-'t ^^ S4X2>.L XAAAJaJt yioJij (JjU^ \J^^S.s>^ o 1^^^^ ^j ^>-v-wtf-«Jl ^^ ^X^t^ r.?^'^^ (J'^y^'ty*-^' (J"^ 2L\.mU0 ^A^w-Jt ^^ (jl JLs SJJC J^^s (J ^^H^kAfc^Jt l;yLuL« ^^ *jyf;fv.j Ji^ò® ^^^^ (j"^"^^*^^-'' ^^4- (jJ^ (j StXis^t^ St>M^ »tXs».|^ 1 Parola usata, benché non araba, in significazione di forse, in luogo di LfJv. — 2 Invece di ij^-^ )<^:? cXis^t^Jf, per concordare col sostan. [••Ài'^l — 3 Per J3..*àjf«, per la facile commutazione delle lettere (jó e Jà. — 4 in questa proposizione manca la particella disgiuntiva, come sta nel Ms. lat. orig, aut humaniiatem in Deitatem, aut Deitaiem in hiimanitàtem esse conversam. Manoscr. che la umanità siasi convertita nella Divinità , la Divinità nelV Umanità ; il che rende un pò' ambiguo il senso. — 5 Jjg. Jat. orig. circa Christi operationes enormiter oberravit. Manoscr. errò intorno le volontà di Cristo; il che ripete con- tinuamente, traducendo volontà, in luogo di operazione. — 6 Per ^^.s». — '^ Sintassi irregolare, invece di ìLu^Xii+jf ^^j)- DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 19 ìXaXxj KmjìXLJ\ ìUv^XjI k:i>Lò'Lj. ^ i^aaaamjc. (^aj'i^! J ^a^am-^I (JjXj »I%-«L yxi «A4J5» iV'^'JÙ'. OvAx5> cXaaju (4i?L/JU dUuuuXJl J^x*-^ Ju^ 1 Regolarmente dovrebb' essere iai* Jc^-t e J^)-- — 2 Con l'articolo xjLc^lo. — 3 XAÌa.o!«.jt, invece di h^*Mjj\ ^ — commutata la lettera jjw in |jtì, il che, a cagione del simile suono, facilmente accade. — ^Così il Manoscr. in luogo di cyL+x» e j-g^^- — ^Invece di ^ìì^^S^Xjo. — 6 In luogo di ^iyLx)^^£: ^_/.A«.5Ì. — '7 Per RjLlitA+JI. — S Invece di >ìLaJ»u • • — '^ Cosi il Manoscr. invece di *^^j.£.. — if In luogo di j^wAjfJiJl Lusfc. — 'i Per dLJ.L, come sopra. 3* 20 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA ,^jjf« ììììaaaJI ^J««.l«Lj ^^ I^jsUsP (5tXJt i:iJj.*i! XA^iiàao f^kia-t lyii ^c-ÀAJ jj' jj \jo3>.jÀJ Syf^ 1^ i^ÒS^ ^yS{^uJ^ j^yoLUt cLi? ^^£. L^Uaa^uI ^J-i<4^. t« iJÙAxJt jj««./oLàJ iuUjtXj! LUÒ^t ^Ò jjt (j ^£ i:i>^JI J«o I^JiaAJ jj" ^tXj^t ^^^1 ^ ^^=^ ^ ^^Xj Lo ^| *Invecedi IfcS.yj ^Jniuogodi ^^\myò ^A5\ — 3 Probabilmente in luogo di jffA£> sino a., . conforme al contesto, e nL^a^I. — ^Per |jLx>*j|. — 5 ttJi-ò.J, in luogo di f».ÀÌ3.J, commutato jó in |jó. — 6 Per ^\jyò ^jO^^^X}- — '^ In questa proposizione manca la particella negativa avanti j5».a2.«o, per corrispondere al Ms. lat. orig. il quale rettamente legge dum tamen minime ad salutem necessaria creder eniur; mentre il Manoscr. senza la negativa, direbbe: con la condizione stimassero (gli uomini) che questi (legali) fossero necessari alla salute. — S Rettamente ,jo!^ii| ^jljJii. — 9 Per o»«j.mJ| Syìb.k^^. — if> Invece di pLjuit- — 1' Avanti aJ, non, manca la partic. fòt si, secondo il retto contesto. Ms. lat, orig. nisi . , . resipiscant. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 21 l?j^ ^blilf t^^JiXwwo s^^v? (j^ y^ ^(J ij'-^^ ^y^^"^.^ '^*^ dio JjiÀJ' sJJìj sf*^! ai^LJt AXj j3 dio (Jjuu ^U>> iXa*^ U 131^ Jwoj (j (j^tXiiJt fl^^jv^i^ ^^^'j V^' (*-^^ dtXéxt b! ^5^/^ aJJI xraX^ J^ ^jt y^^y OvAAj. JJiJùtJ' yuLoL au«jLÀXjf JjU^ ^ 2j.JLSk (^JJt aJJt wCiCO^ idi'b^ff J^Lo t>C>vJ' j^aJ st\.A&. ^ 'Inluogodijjj-UAJuwo ty?-)-? Lo ^1^ ^ÌILsAàt. orìg. sive quis m ea spem ponat, sive «^4J' i^^* — 6 Invece di ^*'< .... jjó'. — '^ In luogo di aJ Lo, o piuttosto, jv^J Lo, perchè precede il Nome plur. — '^ Meglio ^^^J>^, oppure x,x^x!^ — il In luogo di ij*.i:i\ J! ^"^ In sing. soLc — ii Per iX=».^. — 12 Qui il Manoscr. riporta la forma del Battesimo Ego te baptizo etc. 22 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA LflS^xa^ ^^àJ\ »-!^^\ J»A+^ ^j '^-V-^^ ^y^^ ,j-*^! ^ò^ y^tXiLjf |vLl,oJJ |*cXaAj LoLxis ^L^ ^v«^^V.*J! *t\Jt ijJS\j> ^jJ Joyo^Lxil au-uJl \iLjj^ 'r?\^ ivjl^ (j^j-^' iJUsO ^^ jj ! (jH^Aj 2Uyo., jcwlaàS ;>^-gjJb K&y^^ SjOt\4'| &ftÀJ*wJ" jjK^ O^i^f dio ^!^ jj l^rL:sv.XAÌ v_ju-w *-gJ ;j^5^ C>àJ^ (*"S-*^J^ (j' (V^^ '^^j"^^' /*^ vìLaJI [V^ÀjO j>X» f.JLÌ^ (V^5 ^'^'^ XjLx)!. 5t>LjlJ (JÀJU ^ir^l J^s.^ ^^ ^yoLJI dfò (v^i^^kxil dio J^=>^l^ ^^^ju^'^^y jv-^-^j J^òyo L^ ^jL5^5tX5C» jjl ij ai+jtXxJl *iJ>tXj|yij t>^^Jl (j>^*j' I^L^ (j [V.«!^l JiLj" l^vJ I^L5^ ^^^^ [•tXil^ (^j^ii-l jyi ^^À*j iùLxil cyt>lt>;l cXjij !^I ^J |*L-o^l sdLjlJ I^cJovaÌ ^-gj^ Jo aujl%-.AJÌo. cVjLì. iy4-xJÌMj> Lo &AX).v auw^jO ^^« ^-a.wm-11 (J^y^^l v_^"Lj» «.i.+aJuAO lO-A^a-^-s^ j;aw.aàXJ| ;^I U:s^ t|X-^l 1 In luogo del fem. dllj — ^Ms. lat. orig. ^^ saìiguine, et suffocato; Manoscr. sangue soffocato. — 3 Meglio (VÀ..*aXj, ovvero (♦Là,^!^J. — ■ '^ Rettamente \ìLaì'L;0 2$"ol:^ o^jK- — ^ Per cì^jI^. — 6 Meglio ^jl J«ò*. — 7 i^^Jl, invece di (wo^l- — ^ Per kiii|*.;o. — 9 Così il Manoscr. senza 1' Elif in fine. — io In luogo di J^Ij. — il Così il Manoscr. senza il ,,« finale. DOCUMENTI E ILLUSTEAZIONI 23 jj v^-o!j-xJt siLìóbo JLfJiA^I J-Ja-o v_asÌ'- cMu.5^ i^ iuJ«-wwJf jj^Xj Lo J^5't«,*Jt ^^ i/^-^ i^^ (j' r*-^^^' au»-^^yÀXJ! ^ j J^^. auwAÀXll J.^U>^ (j tX^wu^vJJ *iLj (j5^àìo J^l/o ijl^ Lo lo! Jjòj-io J [•Lua J^!^ ^t ^tX-^JI 2ti^ J^^ Lof ij iyi^. tXj'y" (j^J'J «A4^ t^J-yJò |ViOtX-&-^ ^jx^5'V£?», ^«r^t?, porzione. — 4 In luogo di 'i>jSjfJ^Osj\, come pure alla linea seconda della pag. segu. — ^ Meglio StX*^ .. JJj^ ...^Uf ... ^js^^j^JI. _ 6 Per ^^jJLjCJb. 24 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA JU^f ft\4-s>. ,Ji^^ Iki'tXAiAJ^ \yjOyaj ^j-J ^ dU(Xd^t ^cyULXJo viUò jj. ^ ^^ì^aUj (^tXJ' |*^t>JiJ' j*.tXiLjl *4-S5^f (^^'^ 7^^^'5 jJòjlJI jJ.aÌiàj1»«j* ^J^^ ij^) i» ''^ '-^ u'^ c5<^' ^'^^i WW ;3ìLàJ| lyO-Ap «jyè.:SX*Jl dUf JO^ ^>y^f ^^ v_^-SXfJ!^ jj-w.^V.4J|^ ^Cj"« JuJij. ».:Sv.iJ*. ^j.Aà;S\J' 2UwcXil*Jt auAAAÀXjl tM*^ J»»ai j»ys.| »^ilX+JI *«^4JI ^<^^ ^ (5''^' 1*^'-^ li^^'" LT^J'^^^'-^' 1 Per C'^j^. — 2 Invece di wCwJiJCÀ^', e più rettamente wwLc àujUj'.. 3 Per j*«jJajw»AAÌ.AAA( — 4 Così spesso il Ms. per «4JSV.4JI. — ^ Per l>^^. — 6 Invece di *.a«^Lj Jo^f. DOCUMENTI E ILLUSTEAZIONI 25 gjOy^Kj La^l JJò !yOj-s».| ^ Lo -*iyfs»^ (j (^•-l.^àX^ ^1 8^1 (jl^ Lo wjLw ^j, «.«-sXéJI óJb yo^ Ut ,j.aajLo *.«~^Oi ^<^ li 'y^ &jyo.« LU (jiaÀAÌa**/L-L*/ ^aUIL ^*4Ji=>-l «4-sxJ! ^ò^ ij «xL:S\«*Jf ^ ^ idJ! ^f 5^1 :^l iaJii ^Lò! y> 1 II Manoscr. legge ^v-=^i senza 1' Elif in luogo di dl^J.! \yXys^. — 2 Per **XsuJ! J;^!. — 3 Più rettamente (.Gb- — 4 Si noti la differenza del modo di scrivere questo nome , come di molti altri. Sopra si ha fjuyjujjy.j>ò^\j , qui al contrario (jO«-)V«-b.lU>, e più appresso jjObJìv «.^.lli'. — 5 Questa partic. ^jl è di seconda mano. — f' Alla fine del periodo il Manoscr. aggiunge una nota che non è nel Ms. lat. orig. perchè Cristo, nato da Maria, non era uomo soltanto, ma Dio, figlio di Dio. Voi. n, 4 26 PABTE SECONDA — SEZIONE SECONDA (jO«.JV^-ój Ili' aLI ^^ (J^^ uAajs jJ^ ^\S i^òJ\ 'SV*'^) WW dltòb& 5tXÀ«Lc.tXj V'^^ '^'^■^•-'^ XJiÀ.^aj JLftrLA*/^!! «♦a» (^iXJI 2Ù^ iWlwSXj iUwt\JUJ| XA«-aX}| viUò cM»-!^^ jj J^òj^t *4.^4JI (jtOj^Ais.t atÀJL^v^ ^^^-^ <^.r?. (j^ j-5w}5 j.^\àj'b ^j^iSVo XAvcXavI XawjwJXJI (.^+5^ (.^««ai {ja^^jJaJ j»oLj ^^*.iu»ot> iJJi^Sl L^ÀL^ i^àxX*xaJò® ^ui (jb^ is^. ^b«jf. iu^^f 1 Vocabolo incerto, che leggerei ió'.Liiaj, invece di ^ùLJu3J• — 2 Per L^\.A^.t. — 3 In luogo di jòUjCaw- — 4 Per ^yioy^'f- — 5 Così il Manoscr. , in luogo di LiLvwól. — 6 ]!j;g. lat. orig. ìiaturas in- iegras, inviolaias, incorrupias, inconfusas, distinctasque mansisse ; Manoscr. soltanto due nature perfette, integre, inconfuse. DOCUMENTI E ILLUSTEAZIONI 27 Ij (j-*/l^w^U) |V.gJùJu« *_g>!viS\J' aUwJuùJI iUv-y.X3t fcé-^^Jl viJL'ò j-5yjj y^^Àj^ ,^j^^.s\j auwJJi^Jl 2UulaaX1!| JoÌL^^ Juoi x-ulaÀiiAviLlI (3 t>4>Jtil ^Lj sLo ;^ jJl (jj«JJL»J( «♦^SwJl jjj*^Li>. fc^iSU) v:i)LAjf t>tXsxj'f^ «4:SWÌ! 'ilio ^3. ^e^à^i C>ajLy.AA^fcj ij^S òJU j^^'j r^^^9 r^-*^^^ iUuJ.A+it auw-AJLX3l Jjl*^ Juai 1 Per *>is:. — 2 In luogo di (j^LgJI^. — ^ Per jjX f^yc? l»gA^tT=%. — ^ Invece di f jjc. — & Per ^j^'i>IJ.. — 6 Per ^jL^ót.. 28 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA ^ ^jLwuJ^ i^tXit Lui^l Jaàj ^l^ ^vi*-^i /«^-^^ C5^^^ ;'^-"-''; (j-»'^^'»^' ìuuj^àXM Jwiéi^ Juai (•^y (J-* Q«t\JiJI (^LfiJ^I kLo^ Ju^I Lui^t iJ-*:5* ^JJO i^jJI 2t».AX*w v_>.-Ó'lwJ ^!« (^ JLjXJb |V-S"*i l^-^"*^! )9-S-**^9 ^^)y w«àjS\^l ^^ Lo Jjuo JobJl Syb ajo^LuJI. iu;sa.jl Jjk.^. «Jca.!^ ^y*:^^ ^ ;jUucó!^)I 3 ^ JJi !^-Ujcs»! st>t>Là>JL ljLLìì.L j^AÀ-wuJt liUj J^Ja tXxj (^^jjuJI. !^ JòLs». cl^.^li ^-t^^ y^^^^^ y^^^ i3 JoliXciJI |V.g-**fcij! J^ Lo^ dUò ^J! i^-S^W ;J-i^'b^-**^ X+JcXaJI JU;Sa.^t l^-i*wO^ '^<^-^'^^ Xx^wJ^ f»UjJt* '^^^^^ 6^^^^' Swi^*^^ c\ju Lui v_,ijùJ| t^.A.**jLafcf ^j^jJt (jj-JuLJÌ (^Lftj'^l 8J^ ,J<£ !^-Laa^ )-«*^' (jwJJiJt — .N jjtt ^j-« itJlJI ìu^s l^ syii i^v5Lu/ jj-AÌLsajiLw-o xJJI (._. LJ.Ì' iu ij» (jV°^ iiX:^.! *«^LoJlàt ^j^ Lui xxi cXs»«J (j^ì^J j^+i^v^Jt J^tJiJi y^ I tX56 (c^^^ (jJL^uJf &*yJuXJ! viLu/.jjJ XJUJO.I _^!^Lo.Ji \ó>^ d^ (^tXit aùJ^II ^*AÀJ i In luogo di [vaIójJ!. — 2 LjJiLs», in luogo di LwÓjs*, la lettera (jè in Jó mutata. — ^ j^ luogo di g.tX-^l, quiete, pace. — -^ Invece di «A^ *Uj'« — ^^ Per v.>-U ... Jls».|. 30 PAETB SECONDA — SEZIONE SECONDA j-wào ^X!J vìIàà^vj >_^Lsv>fc cjv-gJil !tXi& Ljj.Aa£. j^. ^XAjò'LftJt' jO ^ jC»mJI jwJJùJI *4-^s-*,JI ttXii^ J,i LCxaó^ (j>jxt>Ljo^ u^«j _.s ^r^i ;j«^^' (j^^^Y**-^'^ (j-^r**^^ (j.x+jjtjf j>b^i Jiyji j^^Uw ^ ^/^^ '^'^^^ ^V^' l*^ ^:>^ '-^ij-?^' ';;7^ ^1 (XaXjù ^c*^^ '<^ (J^ y^ ^ ij^^\^ ^r^^ ^y-?^^ (3^^^ jjj!^! wg.la/o t,.(^.gA»> iu^!^! . j*-!s^ i^cXax) yo u>^(| LcòLa. ,j-?^' (^^t jjjo 5lf xJ Lo ^^U L->!^l (jjo (3^i^ ^^^ (j^'tXftJt f ^r^'^ (^Ut ;3ÌJÌ^ ^*^=7^^ i3^' S<3^ J^^^ tV^I^ y^ 'dJò *X)^ 1 Per aujCxJyjKJl. — 2 in luogo di L^L- — ^ In luogo di LuuLcU. — 4 In luogo di t^L^L. DOCUMENTI E ILLUSTHAZIONl 31 j*.jJÙ,M ^4^?^! I tXio ^cXaÌ! ^^yi^ ^^^^ V^' j- JJiJi ci>yUJÌ ^Jy■^ L^-^' xjUf sjjo ^b jvwv ^^w^+JI xU^ixJ! i^tU^^j^i! jjl !iLs. Le aó\>^« Ju-t cXa2>.J| «Jo^I sLk^l (o^ Lo ^«a^^. ^ ^ jJ^ U^ IJuljI wAfi. (j^ 4^!^l (j.>o viUò «J jjj!^! j$tXJ6 c>Uixt^! stXjc ^JuiL^l► N..(;inM (VA^i^ '>i^^V^ V^ u'^i *^'tX^' iPer j^^,rf^A.S\^A«Lé-U l^«>^' — ^Qui scorgesi una piccola diversità. Ms. lat. orig: id, quod Sancii Doctores et Patres dicunt, ex Patre per Filium procedere Spiritum Sancium , ad hanc intelligentiam iendit, ut per hoc significetiir y Filium quoque esse , secundum Qraecos quidem, causarn, secundum Latinos vero, principium subsistentiae Spirittts Sarte li , sicut et Pa- trem. Manoscritto : Ciò che dicono i SS. Padri Dottori, che lo Spirilo Santo proceda dal Padì-e per il Figliuolo, secondo l'opinione de' Greci, indica eh' Egli {procede) dal Figliuolo, e V opinione è la stessa secondo la dichiara- zione de Latini, che il principio dello Spirito Santo è dal Padre. — ^ Per —.LójI^. — 4 Invece di ItXgj.. 32 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA viUò iji^ icLgXlf (J^-UXj ^ff^V^* Vaìs. )^*=*-'^ 7^^^' (i ^-^.U^ Lxs».^| ìloJJij xk*wl^ jv-gisLx ^j^ J^l |V^ Jw«l:SVJ'^* jv^jLaa JL^tt (ffJ'W^ »^"tX^t« i:i>l«-LoJt« JUwJJi^Ji ^s-jLjtUt jffÀ^t |V^.>x 1 II Manoscritto qui omette l'articolo seguente: Dif/ìniìnus insuper explicationcm verhorum iV/orw»/ , Filioque , veritalis declarandae gratta, eì imminente tunc necessitate , licite ac rationdbiliter Symbolo fuisse appositam. — 2 In luogo' di ^! *-^Àx) J.5 xl-tX). — '^ In luogo di ^..^iaéJlj nel Purgatorio, pone ^iyfc4JLJ in morte. — ^Per Jua:^.- — ^Per *JJiJ> ^^^\ ■ — 6]^el seguente periodo vi si scorge poca chiarezza : cioè; Le anime, che dopo il Battesimo, e la loro liberazione dalpeccato, (se') cadono, sebbene in un solo peccato, o ne' loro corpi, o per i loro corpi, come è detto di sopra, ricevono la purgazione da questo peccalo, nel Cielo (manca il verbo) e vedono Dio etc. Ognuno vede come è stato malamente tradotto in arabo quello del Ms. lat. orig. lìlorumque animas , qui post Baptisma susceptum nullam omnino peccati maculam incurrerunt; illas etiam, quae post contractam peccati macu- lam, vel in suis corporìbus, vel eisdem exutae corporibus , prout superius dictum est, sunt purgatae, in caelum mox recipi, et intueri etc. — ''' Man- cano nel Manoscr., prò meritorum tamen diver sitate alium alio per- feciius; illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato, vel solo originali decedunt , mox in infernum descendere , poenis tamen disparibus puniendas. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 33 ^LjfclaJl ^jj^ylo-j \ìjSò- ix.^«<'•^ x.À.^3 ij*aJ) ^\ jmI N-oLi ^-^J «.AA/JJUJI (j^lJiJI. iUoJJUit ^l:SV-JI ^a, j^In JL» Ui^ \.»X=>. iXxj LóLS" «.vy.AÌaÀÌawiJ| iJj-5jÌ2j jjb' Ui' jj^jXJi x5\liaAJ| ^ &ÀJ;>y). iOoLiàJ dl^Lo 3S f^j^MJ^J ijj.iaj'^ yjwjoliLf XA^Lkijl tj^^"^^ ^Lftj"! w^.:SS,X) t^tXj «o«Jùu s!^t AUA/^ f*j.ip^ Lààaxx «iJL L^.^'Ì ^aJo^)f &s>.jLt^ 1 È superfluo ^l— 2 Per jJLjw^.— 3 Per JLjCJyLX}!.— 4 Per ÌJOy^s>-] yXx' — ^11 Ms. omette Sanctam ÀpostoUcam sedeìn, et Romanum Potitificem in universum Orbem tenere Primatum. Legge invece JDefinianio ancora che il Sommo Pontefice Romano è Successore del B. Pietro Principe degli Apostoli, e vero Vicario (il Ms. usa qui lo stesso vocabolo Successore, come sopra) di Cristo, capo di tutte le Chiese, e Padre de' Cristiani, e Dottore della Chiesa Cattolica, Successore del B. Pietro, cui fu data dal Signor nostro Gesù Cristo la pienezza della potestà, e siccome dicesi (il Ms. letteralmente dice il Capitolo, o Trattato) ne' ss. Concila, e ne' sacri canoni. — 6 Invece di (iJwjwiaj.. — 7 Sarà forse ^aaj\*. — § È omesso nel Manoscr. iìi sessione puhlica synodali, solemniter in Ecclesia majori celebrata; ed il Mese, invece di Luglio, come nota il Ms. lat. orig., nel Manoscr. è JSisan. \i Voi. n, 3 34 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA ^ ^A.*A/W4.J| IV'WO i^slwCiJ \y^£.Ò (^tXJI ij'-^ Ò^ (i (*^*'ÌV*^ J.amJ ^waJ\L ,j xÀ'éAwj ^^.AM+Jt Lj*it> ;57^^ L^^T^ '^^ U^ «.x^v^l. i^Lo^f (jf JO&! aXts^s ^v^ ^'^^^ ^-f:^ l^ilxAJ ,j£)^à> ^iL^ye ^^ALwJI ;^ j-J^ ^jjo kJ^j^kàS^ ^yss^J\ Ljjuyw Jàj jj bL> ^ (j-?r*-^ li ^)-^^ (Sr^^ ij-*i^' Uf^^jui «XI jLA,s\^t^ (^Lij'^l UltXioI 1 Per ^sLoJ ... ^JJI 2 Invece di^^)!. — 3 Così il Ma- noscr. probabilmente in luogo di sjui infortunio, aversìtà. — ■* Per Jk,AAMJt SjJù i^yAìm L^'cX-uf. — 5 Così il Manoscr. in luogo di *À.«a,j. — 6 Per c)|ò. — 7 In luogo di (*^>-U >aaXJ| § In luogo di ^y*iy Orientale. — 9 Per Jcs»!*. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 35 (^ jJt yc ,j^ ^ » Jl2>.I^ «-V^*^ y^^-?. (j' 3'^ y^ ^ iUAkxJI (j jJ^^' iJtX-** tVsfci* ij^) '^ u' V"^ Swi5^ 5 JoLt J^.CLÌ\0 Lo »jLC (vXe. Làj! ^LwóI *Xfc IàjP ^-^^-V^' li *i'^^3uu' ^^ lj^« ,jl^ x»^.h,w.JI Lue. ^1 sjofi ò^^.% (^cXaj jót >t\AJ ^(^ awU! x^ju «ÀjO i^iXil l>^yii LuJ^ XX«.^J l^xLó> U^Jt^ ^S^^. é> (J^5 (J"^^^ 1 Invece di Ljfe' ^ItXJUl ^jly^LftJI jj^^LyicJf ^Ijj». — 2 Invece di LuLxci, oculis nosiris. 36 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA. !jX-sLuóÌ jj (jóxaJ! A-^-ójLi «X JitXs* Swa5 ìXju. w^ aiA«,AÀXJ! cXjU^ ^^ jJI La^^II ^^ ^j^^yÀJLxi LjK ;^tXÌf S^wtXii+JI Xaaa,AÀXJ! (j.A4-*Jt«^ «.♦.;SWÌI c:/->J 1J.Xj0>^ UxJwC: v^^lt ^^^ ^ LsO^JJLXaj ^l^ 1 Per J«JaJ'. — ^ Invece di La*a« studio, proposito. — ^ j/[g^ lat. orig. circa divinae unitatem essentiae. Manoscr. erroneamente: intorno air essenza della unità divina. — 4 Per ^*v5b«.j^ jl- — ^ Invece di ^.jLjL. — 6 In luogo del plur. (^/^cXiiJt. — "> Altrove più retta- mente ^^tXJjjAi^l. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 37 XAj"!ii! [•b^M ^ t>^ju Lo ^-.^ ^j ;^;^' J^ ^.'^^^ is^T'- ^ò. ^-^/)•^ Xa«.aà5 «X! tX^i-U La.^ !»aaw.ì;vj. LcXìLaju l:>^)-^' aùLo^f dLL» (vJ^J% (^ ^■M'^) ìCww.aA5 ^^ i^j^U LgJ^-o| ^^^^-^aAJ ^ ^x^L L+.AAA-J! ^^JLi*. jj J.XJI JajL*à_jP tX^L sl^U ,j-^ll ^d.JI j^f ^«^A*fc4.JI Py^. -v^^ (J LLIaill jjLjiJiJ stX^s-l* ib<^>.»*.»j oJCxi. i«.»i^.À^^ ^^v-)cXJf «A.4.»Si^J ^ ^».A-v/-».Jl e «..Mfc.J L.JcX-^'^M (JM.J>LJ> tXjtófcy! ad.JI (jj| (jjt XA^i^l 2UiJw.iaJt (jl ^^i^iù (jd^càx^ixo 1 In luogo di ^Jj-àJ!, come sopra. — 2 Invece di *Lfc 1^4-^- — 3 Per I^^Lu DOCUMENTI E ILLU8TRAZI0NI 89 |jii!«_> xjòUJ! (*vJj^' 'tXJc (j»4^i^ >j J"^ r*^^ <3^ r**-^ 'xjLJaJL^u cLàJ:^! \yjjyM^ ^(X-i\ ^iL)b^^t JU-ìl ^ ,j*.4XÌiJt ^^ e^^v^^^ LT^;^'^ ur^ 1*^^^ ^~s-?; O Ò/^' v:>-o U^^ (3^^ Ui>LoÌ i.-^«.JL^ ìU.^V,»J f.ii..AAJ (^i-jJkX) Iaaw^I 1 In luogo di |«À*»JLàAAj 2 Per (i»^LiJI 3 Invece di XajL^j waLc — * Meglio sarebbe iuil-o, o &XjL*i. — ^ In luogo di !.j_giaj. — 6 Per (jjjtXJùJ! t_>LjO|. — ''Il Ms. lat. orig. omette e la stia di- vinità, come si legge nel Manoscr. — 8 Per ^^yjjóo*' 40 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA L^-g-Jt/i j»l^X,AJt V^S SvJO JwjLwJI dU.A5l ^JL^I «4.:S^*Jt ^^ vilJ.j. jj ^^o x^iaaJt iUJtXiiJl iUJtX«JI i-àiu-l ^l^ ^^tXJf Lj^^^ ,^t\Jfi UO.^^aÌo.!^' ^I^ ^tXJi ^ ^j ^^. ^ji.ìsìulmj^\ /*^+^ t> *.♦•■£ yc t j^ JyMjyj\ jvaJójlÌI L^+£ \Ju£>^ ^\ (j^^-^ ij^.^' \J^^^ ^àS |*iOt>JbJ*^^ iJLvJf ^ìUJjj «JUoLàfc ^JJO «I ^M (^«U-gw y!& \juO ^^^mj>^\ 5cXis>t (^tXJf tX^Jut 1 Invece di ^^yjo. — 2 Avanti a Ij^/Jb è omessa la partic. J. — ^ Erroneamente, in luogo di xJL*w».Jt. — * Secondo la sintassi dovrebb' essere *_A.JàxJ! J«„^J|. — ^11 pronom. «JO Si^JSb dee riferirsi alla lettei'a del R. P. S.Leone, e perciò sarebbe ^ i^iX^ ì come sopra di gen. fem. — 6 Per I^Jv-cj jmI t.t>lA£|. — '^ In luogo di ^_^Jj.aJ| _.^j^l(. — S Errore dell' amanuense, invece di ^^waa;S\.a,w*a.4J.J. — ^ In luogo di (M^Jyij* jjyo.Ub ^jJtXJI . — 10 Precede il Duale, perciò dev' essere ^jUtJJf, duale fem. — ^ Barbara costruzione invece di DOCUMENTI E ILLUSTBAZIONI 41 L-ci!^! Uyu ^JJ( é^.'^^\ p.^:^" iJUyi StXff ,j U^ ^^^\ ^^.^Oj SjOkL ÌÌ*^y*Ì5 ^^^^"^^ ^Hy^' ^r***^ U?; ^' u^^' ^';*^' li a t5^V*^ ^ *^ «A4JSk ^ Ljo^Lj ^uL^..^ Ujuo cX^f^ 7^^?^^ yyyo^l ^j o!^l */o LLU^^ xJJt ^\ ^Ijot (.L:^t ^i^f ^^^ o^jc^l^' obli ^ JLlcòI ^Lo\ ^j !^^ (j^ é ^^ '^^^ *-J7*J tXJ^J^ (j^LJ! ^^?4^ 1 Perchè concorda col precedente Duale, dev* essere Ljs Lo. — 2 Jn luogo di ^«Jux* UJL5 -j-^VJ- — ^ Invece di Lo^Ls ui>!ò ^à,. — 4 Rettamente sarebbe /j^t^ »j| ^1 ^ÀJ ìUaL«. — =11 secundum deitaiem non è bene espresso con la partic. di similitudine, quindi sarebbe k:i>«i0^t ^^- — ^ Come il precedente, invece di i:ì>«-wwLuU. — ' È in caso Nomin., perciò dev' essere -jUù^uJb. — § Nel testo del Manoscr. erano state omesse le seguenti parole >*Ju ob^Jii>■I 5-^*^ liX-gj OjJO ^vJ (jA/UJI >*-v*^ ijtjJLsI, le quali dalla stessa prima mano sono state restituite nel margine, — 9 Per ^y^y"-?. ^^ <^y^* — 10 E duale, per Lé-gjoLsuJt. VOL. u. 6 42 PABTE SECONDA — SEZIONE SECONDA -yi! ^i,^ jj ;c»-s».yi^ SiXs^ljJI jutjuiaJt kLo\ auJl oJaÀXs^l* Ujj (_3.£i. 8^1 (j '^^^ «^-^s*-^ LmJi •♦■i^.^JI. — '^ Così il Ma- noscr. ; probabilmente invece di ^xxAiaJt. — ^ lì Manoscr. pone differenza tra il significato di s<>Mj e quello di iuuiuo; il primo lo spiega sempre per volontà, il secondo per operazione. — 9 Rettamente ^.cXaÌLIìLI «♦^SX^Jf. — 10 Invece di .... ^UùJLoI ^IaajUl&. ^^IJtXiSUix jjUU-Lof. — 11 Come sopra, per ^jLxa>>jtvo. — 12 In luogo di ijjy^flJLx^V^ UcjI^ Lo ^^^jyUl.^^t. DOCUMENTI E ILLtÌSTRA25lONI 43 XA^^I XAthwJJ^ xj;>K!^l KHAJnKi oòl^ !!^P n^ ""^^ '•^ ìUvJUuJI ^^jujùsxj »Ju**&. «ui-o!^IJ 84>K^ JJiy jJUl xJLT (X^o.- y>> ìUwJLmJI xJ*i>M Jkiti^ oòl^ ^ «J£*juJi3 itaxA^fc 1^ ULo^I^^ Juw^ Jui»^ auMòlXo «ut>M oól^ tV^ o-waiij Lx ij-^^ ^^SS-^J ^^yA^ * Per Ukiu U^AflJt?. — 2 ^( in luogo di Jo. — 3 in luogo di &A^^i iL^jkìàJtiU — 4Per vi>jl^ Lo^. — 5 Invece di .jXf. — «Dovrebb' essere 8 ò U iU ^ Erroneamente, per dU jk,^ — 8 più rettamente *x) Lai . . — 9 Tanto il precedente, che il contesto, richiedono Juts ^ 1 o Per juwlÀj • — iiPerLLgJ!. — 12PÌÙ propriamente ^_AJ ,jXJ i3Così ilManoscr., invece di ^Ló* ^^*Xj. — i^ Le sconcordanze di genere, e di numero del relativo ^3 JJi sono così frequenti, da non meritare una nota per ogni caso che si ripete, come si è accennato alla pag. 6. 6* 44 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA L+Iax)^ ajól*w.j| ìLkmjjo» aiA^f &aXu^ t«jl^ SuuLo^P ^^^i^aA^JI ^^^l U^tXiiil L?Ut iu^^t Luól ^^ (Vv^i^Jl Jàx^tyt dio J^' i^y.^*^L stXsvlJ! Kjt-uiaJI ftXia '-^y^^ T-S-^-* ^■^^^ (^tUt ^jJt JtXJC Jutsio xJlXJl ^^ÀJU L§-Lo| i::j|jJ *Jj^ Jjt^* ^^If^ tX^I auJL^I ^ jJt dltXse Juusu ^ >tXJÌJ L« «AÀJ^^ ^A^ U-gjf3^ li aJéyJJuo ìnXs^^ cM^!^ ^^^/ U^JW^ xa^iw^Jl U^^lt. 2U^!^! xjiAxiaJl li jv^vi'^^" i^-^X^a-éJ! ^^^1 jjl (3,IxAXt i^jJt «^^t J^y» (il Jji^J ^H^^' iOi-uJaJ! ^1 XÀ^aj itfÀAj SJÌ.L yh^\ Jo » j^ tXi»!^ >>.aaamJ ^y^y^. t\-?t».«àj ^. — 10 Per iO^J*^. — 11 EiToneamente, per JUJCa».^.. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 45 ÌLj (^AASfc l^jJU iU)»JJ>L ^^?)*J (^ ijHV^'^*^-^ **:?y^ yf^ JS^\ ^i ,j.Xl*/ (^tXil (j^^v'i (^ li fvJ'^ v^.L^Lc. e^xAwiaÀi ^jjyo ^xjs» &lxa» t j^^ ^'^6=^ ij»^ [*Jl*if ^AJ tX*ÌL} ^_^s (^tXJl j^aaaaÌwo. iijyLoP j^jJt>M >s^.w-JI ^^ OvXJ ^J-^S^ xajJaJj s jjc )M-:S\>}. ^^^ /**^^ ^^ '9-^->^ LjK Lo «/oLsX+Jf vjL^ Soob^ ^j isj^xi^J i^à.ì\ ywtXii^JI ;jiU-sx^f 'tX^ LiLJf jj^^ ^^^^ u^tUiJI Jlò ^t ^^ cM ^1^ ^! ^^^l I^Lìù 1^1^ Lo 1 Invece di f»!iLOf. — 2 In luogo di ^jXiix/^ìa.i\. — 3 Jn luogo del duale, L*..g-«i*j ^aaÌ^jLó LxjLj lò|. — "^ Con 1' Elif superfluo. — ^ In tutti e due i luoghi precede il Duale, perciò dev' essere ^^wyùyLof. — 6 In luogo di ^jA^cLsUL* "^ Mutata ^jóin Jfc, per ^-^àx. 8 Per i^uUltXilf. 46 PABTE SECONDA — SEZIONE SECONDA ,5JJr oLo^^^l aLLo ^1 |*-gJ Luo^ ,j^;^! ^^;l UJi^ ,j*««js«ia*«.ÀJ ;5 JJI ^Jt> Jt xLoLO! (•^-^t aùJLsu) J^ ^^ JJUÌI \yU^^, ^ ^i^\ ,.L>>t é J ^x»;!^! dlJ^l^f LULjtr.^ «>oL^!uO iÒ'^VjiJ! fjuM \yXjJh A-gJuL^ v-^^ ^^sLoàì! ^^^^.aìuìì^I iu^coo^ it^^LLuJ ^5sLa-JI oLu ^'b (J^Laj i<.XXi& |*-^i J>^^ juuu*, 1*-^ y^y^l oLo^JI aLfl^t 5JJ0^ V:?;!^' ^^^' '^^^ 1 Rettamente b6«Ào. ^«JiJI. — ^ H contesto richiederebbe ty^AxJ^. — 3 Per ij^^- — ^ Meglio lo !^^»->- — ^ In luogo del plur. ^ò>i\. — 6 Per 2Lyo^> ìLwuujO iLwwtXiLjt. — "' Per m^ ^^ (j^^W* — 8 Per S jk.» ^Jlft- — ^ In luogo di &lwJ! ^^. — 10 Per v;i»^t. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 47 ^La.JLj* jJó t>Lf*Jb OvAJ^ ^ióAJ ItX» ^f^ iUutXJLjl ìUs^aàXJI jj-> Jìax jJ.jOùJuo iO.:?y^ (J-^^-J ai4Ju.Jt i3 tXjyJ ^:yLAJ^)LJ (3^v^^ LùLwJsl^^! ^^-gJ^^i v»^ JìaJI ii^vJ J^!^ \^)-*r?r^ (J'^^'^J^^?^-^ ^' (^o J.l (^IJs ló'^Jiì ;3^ T^'T^^^^ riV*^ 7^-7^^^^ ^ i^^^^^***^ (^jXa. yJvJCxJI (Jajuj ^tf jJt ^^KJ! u^-RÀJ^ i;yLLo^ |»^^ bAÒ' JUò JuLftj ^^ xjOJ! J ^^j )^y^' ^5Ìa*:> c5^' ^''^ u' 1 Richiede 1' articolo JÙmJ!. 2 Erroneamente, per L«2.a^\.*ìó'. — 3 Per ijJiJLxXx) W>LCi". — ^ Per Lwsi.^%. — & In luogo di ^!u> JCd! ^jlt)^- — ^ Invece di 2UjL&.^ Jb. 48 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA *„§-*-* iij^' yJ^LXl3 «aauJI stXJo u*^*J ;^ ^3'^ y^-)"^ 5"^ Laxìì^I U (w^yi dJò ^t J^^l (V^Jt stXj» |v^ Lo ^jJI >J^L^I ^t t^IaaÀJ f^^tXió Lx) o^KaJ! ^^^I yj*ÀÀjf ^jjo Jbuio stXiìJ jj.-« !A..tó2«.i.x) >~-yaJ L^-A-si.^^ x.À,a».j-i! iòLtó. iota y© (^àJ\ U^tXJ' ^^)) Lo (J.X) jJy |vJ ,jl (3»ss- S*.aXj ^.«mJI Jyìj Uj ^i^ ^t J»pb ^l^ ^jt J-?L^ Lvo (jaJUs» Lo ^^Xj (jt 54X» L-fi-oyt^ (jwtXiiJI /T-yy^^^ (^^-^'^ V-^' 1*^'^ ^tX^fil Lj! JLb sj^ L-ÓAoyi^ ^>j«.AA^.+J' tX^ft (j-^ tX*x/L) A^^^XJf IjsS^ jjJyij (jwLi {j»à«J tX-fjejc-j ^j^^j ItxXJ» ^1 (jwjJiif /r^y^^^ cH"^'^ V-^' l*-**'W ttX.ii> J-=*!^ (jj-tXJiJf —^yJL (J-j!^!^ lo^t (VwuuLj jj^i ^^itX^ 1 In luogo di L.«3J*Lj -Aw. — ^11 Manoscr. ripete il Battesimo in- vece dell' Ordine: tria sunt, Baptismus, Confirmatio, et Ordo etc. — 3 Per ;^j J2J, 0 meglio, HwXi. — 4 In luogo di l.oUtJ. — ^ jn yece di S«-A^|. — 6 Malamente, in luogo di p»t>L^t5 oppure jJu^^l. Questo errore si ripete in seguito, perciò dee sempre emendarsi. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 49 V-^**^' J^l ^1 J«^^ ^^4^^ *Jt>^,4JU0 y^AoJ Lo J..JÌJ ^:^ *!iLd! cy^-L^XJl v_^L.^^| (jwtXiiJ *£jJUJI yo iys U eiJt:>«.4jt4.JI ^5JJI 1^:^ ft>Lilf J!Ò ^:ìI ^^ j;-J;-^i i^ ^^iaju ^ tXil f^Lili^ vd)^'LjiJ! 3 y_^-i.iaJt^ *c>L=ll viUtXj ^tX^o i^jJf ujL^Jf lo *>j^ Ul ^ yrtr^i^ ^t^ ^^•^. t-V^^I SiXi» ^i J.=>^ u^iXaJI XAAAoy) ^(^j-xjoo ^5tXJI (j»5oKJf ^ yj^Xjdi ItV-gJ f»t>L^t auÀJ! ^3, [V-g^^ t\-**^ ;5<^--'^ J^-^; ^-^' J^^ V-^'^' 1*!!^^! '^^■*^5 KtXiÌAJLi' ^5tXJ| cXiÌAXJ Lo ^i y^ 2^*^' i^+^J* ;3 JJI J^4JIJ Svìi^Li.- ^liJoJI ^^*^^ ^Lamj!!^! Lg-Ltftj (^jJf xjJaiif^* (jL^^Jt L^ jj^ I^JjLÓj ^1 Joi ,jjt>^*x) jj^.tXJI J^!^^ iulaill J^^ yo ^tXil lòl ^>^j ^1 au^Uf M^t (J-^ tJol ^yU ,v^^^Ì2ju Lo xJall iciJftXXJ t>cXjt.«aj &&LuJt vlLL> x*h^ «.Axj x->A. ^«g t| (\xj fyjLo ^ J^uJI i^aJy» Jy£5^yi> yc Ui^jv^ya-^ ^J!^I \^JhX^^^ c^t^^^^t iL2fc*-w |V-ufc-LJI XX) jJI \y ^^i►J-w oojJ! oiiLww^l Jlà^ ^^ ^ìXnL-J! \ò<» ^^k*j LoJuLt JUb ^4\j| f j^ f^LOt ufl^^^ V^' '^^ 1 La sintassi richiede J.^^l v^a^I. — 2 Dopo (^JjtiLo si richiede ìu. — 3 jj^j luogo di ^aJI kjJoià-t, senza il precedente >»A4^- — ■1 Idem per ^jó\ ULitó. VOL. II. 7 50 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA JlS»!^ *-w.-IaJI« c:;^Jj.iU v^AAj'L v_>,aA.^! I*-*")^ 'iU-wJ LJ! ^^yf^] ^AJt v^v*..n j.i>LÌ-l^ j^cXiiif ^^y'; ij--?^'; V^' I*"^^-? s^^=^' _,^^ Ì^XaJÌ^ [V^JÌ J"^^ LtX^ 'j"^**^^ LxijU^. U:^.^^ U^Y^ l«-b,^ f.ib' xrl^f vìIXj. py^-t LitX^ (VJ^W -Ììaì j^t>«-«jix) ^iOjj Ja.£s> «-ó^.x)^ (jwtXJiJI _-^^ ^^'^■^*9. ^^j-^l^^ i^-^^r* i*"^.^.-? xx)!!"" v^^Jo ^à, (^vib ,j.XJ ^:yLA.j!^li V^r^' ^^^^*:'. ^'^^r^ ;3'X-J^ i-ÀttA*/!^! tXÀ£ jj-« ^ìKLaX» ,j^"^ i^JJI JJ.J.A4JI I JJ» ^c^*:? cXiS"-!^ U5^--^ vii byj J^j:^^ ;jwtXiiJI _^ N xaì (c'^*:? ;ji y^ 7^7^-^ i ii^ ^7*^^ 1 Erroneamente „a quella Donna Samaritana'-'' invece di „ Samaria" Si- 'éyoLujJU ■ — 2 In luogo di X^L^Jf StXJC. — 3 Per i^àjS's\ — Archivio ecclesiastico. — 4 Invece di ^ia£.f. — 5 LjLìSXx), o Lasi-? DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 51 iwLx)!^!^^ là^ 4>^-J.J ^iC (^tXJI XaaA^ X^lia.^ ^A.w^il (Vw«Lj yA-i <>.aaàJÌ iJlò^ (J^^*^ (j;-* i^-^^^ ^■♦^ \,J^ ^y^^* iiÀ^« ^jywt*JI v,^;laj\^ t^LaJCtt (jt J«^^ '•■♦'■'I ^j-0 Jw^V-Ub ysx^j/ yjjXxJI Jlo tX-uJ «t (jaJLà» Uo ^s^V-AAM-Jl ij>^^ \^ J.4JIÀJ y^^^ l»t>JLo LéJLi \òs> ^JS J.auì^ ^>.A,wu^Jt v«^Às^ ^ -.yò> Lo^ |*t> ^i yij ^^ ^t 1 Erroneamente, per jwo^-^^' — - Invece ^^tXit t<.\J^ Jjs*^^. — ^Rettamente sarebbe òJUJl yjjXxJi- — 'In luogo di yJ:^- — '' Sono trasposte le lettere, per «-V+J- — ^'Vev .^_^JS. — "Invece di Ls»^y*^. S In luogo di ^f 9 Per -^ii. — i" In luogo di Ja^. — ' 1 Meglio ^j-s\j \jS3. — 12 Più rettamente, ^jt^w^JI **• — ^^ Invece di JJ.j I 52 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA. 2(maAÀ^| ^..jJOitXiS» o*.A^*^^ cXa^maJ! ;j/-I^ It^ii^ (Jyi:^ ^j^Jo^Xm^ (C^^ Ujjt> ;5<>.^r iUAI^JI^ XA^wS^t (j/*jIàX3I (^i'^^ LN2"^^^ U*'r^'? ^^Xil ^'^ ^i^ y.*.*j omettendo il seguente y^-^y come superfluo, e non conforme alla sintassi. — n In luogo di JLftj. — 12 Secondo il contesto, è singolare, ^ì come il seguente iv^Li'j sta invece di ajli*. DOCUIVIENTI E ILLUSTRAZIONI 53 *U-vwò' JJ' ^^ Sy^-^^ LoLa^^sU !^4«wJÌaJ ^-^m;<^.ÌWI 7*^^^ 7^ O Oj-ciJl. J^^lf ^i, iujfjuw^=L! J^'-'V^^ aii.xÀJ (^J-Ji^ |V*àJ! oit)^} ^^j.A4-**JiÌjo (^tXi!^^ yjJ\ JI+a! t5*'-^^ s^ìLaJf^ j»^^l^ i^jlyiJ! Ji' 1 Per ti3^. — 2 Invece di dlj^l.L. — 3 Per il latino loquens sarebbe stato più conveniente |vAXXx). — ^i^ hiogo di y^-, più proprio co 'iJi. — s Precede il Nom.fem.; perciò dovrebb' essere *jy«2.J- — eyedi la nota precedente. — ^ Per ^JÒ^y&^ — s Così erroneamente il Manoscr., in luogo di y^^ u^;'r^ o^^^j" 9u.4s^^. — 'J Invece di itAJl^s^^ J! iy^S- — 10 Forma irregolare, per Jk-S^L+JI. — nCosì il Manos. per JoLó-óJI^. — 12 In luogo di voLo^Lc. — 13 Si riferisce agli atti del penitente^ per» ciò sarebbe stato più conforme R».wiu»'!r 54 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA j^AiaSL -*^*Aj iOl (^Lw.j!^t ^_;^ ^X*A^ ^JtX$^ auiaiil ^^^ liJLj LjOt-S^X,.} (^4\it X^ii-t «A4,iSi.J XÀJ&Ki J».^X)^ 0>.A*J &j| y^ij.XAJt I j.^ w^as>^ d;i»cXi^« f*^"^^ s^.^^ s«Iaa^ J,4.xàj. J.j)LjtJi yióÀjU iz^nL^ lvJJ^ iS^^^ x^iaii^f J*^^ &.*Ó4»i+if J^^y^ 1^ c5^" oij^l ^^ «4^L UiJxL^ \jy^'^ iS'^^^ awAÌ2,^vJI J^!^ jjiò!^f ^^ ^ 2 Eettamente &aÌ2^x)| ^s.- — 3 Invece di ^SLif. — 4 Per oljJLe.!^!. — 5 E-ettamente, ^^iol.àaJ.J. — 6 j^ luogo di JI+XjLj. — "^ Invece di -jJ! XXs-i. — 8 Senza articolo yjwXj. — 9 In luogo di *^£a.!^t. — 10 Erroneamente, per (^iLw^t. — ^^ Precede il Relativo plur. ; perciò dev' essere jj«j«Xj. — ^2 Per (^yl^+jf- — ^^ In luogo di DOCUMENTI E ILLUS TE AZIONI 55 >^Ll=>!^I ^3 ^^wJU c>.l*:s\j| ^^^ (^tXJf xaÌiììI J^!^ j^j^-J^JI ^Jl ìUjì».^ 8^a5" J.=^^^ ^LjetXif itVje J^=*!^ \ò^ vjvXjcJI Ijao «-«ól«-*,JI jc^'L^ óJóS» iCs^fcJLj xj i.::/^ia.s»t Lx) *a,^^V-ì ^ 5-^.-? ijjft ^j j.f^Lii.L sJ IjySò Lo j«A4j^ L5^^5 z**-^^ 'O-jdiib.t ^j!^ «uiLt. JJùiJf. i^cXit^ M^l-^ (c^ ^^V*^^ (j^sibUi yo yjwXxJt i^tXJi *•*^■^^^ '^^^ ^^^ y^^. (*^^^ L_ftx^ Jcs^t ,jt U-J J%**/jJt lòf 2tÀJLAÓ (j^^ \+i.,à\j lX-u^JL ^^ÒAjLAàJf (^* aùLo^i iói^Lo. ^j aJ SN..AÀXI jjv^' xaIoÌI ^^ jjl5' ^1^' ^AA3J ;5JJt vii.J4\J^ 5tX-o ^J^LÀJ yc ^t UJ uijuw!^t J«UJiL> Lo cV.À£ ^iuiÀò' jLuwLfAJf. y^^v ^-^"^^^ r*>^^ (_^ixj| (jj-U-wJI ^^ iCi^rSXj. (jwU»w j-yOLJ (_5JJI viUjJ" ScXaJ JuLSXJ^If ;^tXJ! dUò lV-> ^^ aiixLi XAÀ>yaJf. p)^ ^jj-lXll! J.Liaj Lo cXàc 1 E superfluo. — 2 Così in questo luogo il Manoscr. — 3 Invece di Xx)<ÀJt- — '^ Pei' _A.SVJ' saliHibit, vivificherà. — ^ Jn luogo di ii^)t> cj«J-^XJi. — e Locuzione oscura, per esprimere il testo cìijiis materia. — 7 Eettamente LlicK- 56 PAETE SECONDA — SEZIÓNE SECONDA ajU..xJOo ^tX.J| Lx..:^!^! (vJ^tX-J ^^ rv-g-i («Ì^aj Lo tXxc !Jb,*ÀJ —^ Jl^ (J.j!^!^ o!^f *-wuL? lof^x)!^)!^ ^^^^ J^^ ^'^*^^ li 'rTly^^i^ J«.ib L+i* auwiXiUif auwwJuXIt 2óL«l&.t ^ ^jj>-uwi+-U *>^n yi^ (^JJt Lui jJjXxJl ijja ^j*»-wj| (Jj5&!^ ICJ4>4XS3J i^tXJl J«-u/Jf (JoJyS sf^f^ j^>yt ^t (^Àju ^^j^^Jt^ y"txii i ^^yt yo joori^t j_x-«fl_) LaóU! viUò« ^UlL^ì.^^ ^^^ Lu^jn^ys ^50 ^A-uóts JjJs-^ ^jM^(X&i\ ^yy^^ '^^7^^ xj^j ai^Lw,it \iLLj' ^3 *^XJL (^jJi^vJCj i^tXJt ,j->tXJt y» vAilt ^5^^^ «-Li| ìuoiSÀ. ^|| ^jyyj^ ^j^uJLlj cy^JLj^ slv+JI^ J^T^^ (*-S-*^ Vi^i^^^V*-*-'^ bci^iai.^\j ^1 >w^^J Lo iai vil;>j/ xjt J^!^ ir^T^^ ii 'y'r^. ^ ^" (*-S-^f y 7^^ 1 In luogo di [V.^-ftjUà«.J. — 2 Per Las»^!- — 3 Erroneamente per ^tA4.2k. — 4 Manifesto errore, per <>cX.^> — ^ E superfluo l'articolo a j,A.~y. — 6 Vocabolo incerto, forse in luogo di j^^X^iJ. DOCUMENTI K ILLUSTRAZIONI 57 IJJO (jóxaJ! |V^AÓJtJ ;jlvii ^i ^j.-e^_jyA,XJ^ (J,?^. ^v'' V>^ x.gji! *tt> Lo tV-JtX^ )'^" ^^^^y^ ^;^-*v. (c^:? (j' |»^.ò.^ Lx) ^b^l L^+s- ^JJf eòLo^f ^^joo dio y^ e^°;^' ^.^^^ _u:^ ^jfi^^kil tXjvJ ,j-*i.^ (.k-*^ itXio J«Jij iS'^^ u^^-!^*'^-'' aòLo^l| ^Ju?! J:^.s> d-L^. viUò !^ SwjaL^ iJLoK Lg±ii^ ^1 ^!^f XA^Uxlf ^yjù '^^ [*.^li'^i yCo Lo ^j.^ìó ^!^ t>L^'!^)t aJ^t ^^ Lj^i! ^^L-w.^ (j^tXidf r-^y^^ U^^^S V^' ^ stX^I^ 1 Per ^^As»« yA4-U. — 2 Per _!.; — trasposte le lettere. — 3 Richiede l'articolo StVa.l.Jf. — ^ Erroneamente, in luogo di ^m^- — 5 Invece di c-jLmJI.? ^f- — ^Qnì il Manoscritto, per oscitanza, omette f»yj| v-^t^ ) e tralascia l'articolo richiesto avanti a ^^v — ^ Per Sujoy jf*. — 8 Si desidera nel Manoscritto coaeterna inaiestas. — 9 *jL> in tutti e tre i luoghi sta per vaAj. Voi. u. 8 58 PAETE SECÓNDA — SEZIONE SECONDA jj.X}^ J.XJI iajLó y& Q^JJiJf -^^^ ^JtXS'^ JXfl JLjLó ya ^j^t 4^^ff yo ^J^it dijò" J^l^ iajLò ^>l ^aIijLó id^i- ^ y^J ;j^lXììJ! -.^^ ya oJi^ ^-jyi y» ^^f^ o!^JI yo i^Jf dUjò^ (^•yLà^o f»yi'! J^ U-Ajto lX^I^ Li^ !^l oW^I ì^j^* yo Lxt io«XJ« ^! ic^l id^j jv^l J^^ ^ tÀjf Làjia4.j ^^^Jf (3^( JCi^ (j-?!I^I c>y^x» !^^ (3>-^^ ^^ i^*^^ (j^ (Jy^ u^^ v'-?;' ió*!^' jjjm^aJ^ ^^i y^ tX;2^i^ L?l ^d^J yo Lo lo!^! yc tXa.ty (^aajL* j^^ j^tXi e^'jji id^j (j«*aJ^ (j«cXiiil —^s yo lX&I. LÀjt id!^* ^^ ii^yUif^ ids^Uiif ^^ XJùtcXrs^yf y^VJtXi U.^XX)^ Lx^^f Ji^ 1 Invece di y^jtXiiJ! -^^\ ^^tXjL- — ^per jv^x), èplur. — 3^ vanti JJW.AJ manca l->^I Pater. ■ — 4 5 pi^^ rettamente J.j. — 6 i^ luogo di Xj!^Ajf. — 7 Invece di Xj»a»JLj Layo coaequales. — § Per •JSsXi \jue. DOCUMENTI E ILLUBTRAZIONI 59 ^^.^aU btXjuw tX^^^J S^Uaj tN.AAXJ (^Jol^ll ^joi^l 1^1 -.U:^ ^)f t^A^^ ^ xiiifi ^^ ^ (j^l^ bU^jf^ J.xil^ s^t yc^ viojJI ^tXiJ J^ L->!^i ^j^ r*^'^ i4i>yii^JKtXi* J^ i^j^ft ^^^jL^^ (jmjUuo tX^^l^j^ jJJ!^ j^!^ tX-w^!^ RlsLxJf ^j^Àx}\ ^f U^ ^^ tX^U L-o!^Ls* J^!!^ *Jb' (^tXJt tXisvI^ /^■'ìT'^^ (jL-w^ót^ id.Jf dlj tXS^ ^Lvji (j^^Lsi-^ U-aJI Jt tXJUfl^ yyj^^l (JmO |»b' *^, aJiJljj *.A^\:SvAi Jjj. ^I^:^t^ L-^^ll ^tXJ ^b^ JjO! iajLó jJ^lt o^f ^A4-5 ^ ^j^ t^AwL^V.Xj^ |VJ&t>Lwfc£>b iyoyù *-w-Jf >K^^4^ iU^ cXà£* ^5JJf^ iut>o!^l| sLtsvJJ \yjò^^ Y-^^' fyt-ò^ ^òJ\y *.^U^| K^S^yìoK}\ xjLo!^l ^sa St3^ iOjol^ft vUJJ i^-*^ ;^^> lyiÀAS ^!^Ls>. &J jMu^ ^^bò'> SaULXj L^ dJi^^Ju fj i^ù^\ 1 Meglio 'jXXi. — 2 |] superfluo cX:^!^* x-Uf, dovendo esprimere «M?<5 est homo. — ^In luogo di \yXk^. — 'Meglio j-oJCsSoo. Questo errore si ripete spesse volte in seguito. 60 PAETE SECONDA — SEZIONE SECONDA é> lJ^)"^' ^-^i^ /*■* LÀJt>L&.j-c.^ Iaxw!^! c>àjtj ^^ (j!^l jj.x Lo^ ;^:à.| LàJ ,j.iy.i** SJ-S^ ^^ \jnX:^^ (J-^^^^ l5;<^''^l l*""!*"^*)^ ^<^^V^' jfUuJòUJl iU^AÀX3t tXjtyt^« jj^AwiJtXiUI L^t JfjJ'L (iy!;>L^Aj is jk^ 3 ^J\ <^^ ^'^y^y^'^ XA^J^i!^li y^^LÀXAJ ^jLu (ff^W^ ^iy?; j^ ^j^;!^l ^J^^^ à^}y^ ^_iJjC^v.j* Lo jUA^Jtlt HtXjuwJl^ t>Uc!^| 4>La£.!^)| viL>l!^^t t^tX^*j ij^)^^ ^.^;' e^' L?"^ (^/ló^i^ily ^:sxj Lé^ LjtX-A-w ;>!Xl^j. — 4 Erronea locuzione, per |*i.J^! j^f- — ^ In luogo di lÀSk.^^ t>!^Lw).. — 6 Invece di XJtX^uw.Jf« — '^Oscura locuzione, per esprimere unde perturbandae caritatis occasio jìosset oriri. — 8 In luogo di ^^yjo ^Jw«iwJiJL (jjgi./eL^Vjf (*5.-yt. — 9 Vedi sopra la nota 6, — ^o Per l^lj-jy:*. (^/o jj.jv^*Ju -V'y-'^ [♦t'ir '• — ^^ Invece di j^jJw ■;>-«• DOCUMENTI E ILLUSTEAZIONI 61 «jL«^ ^jo Uo^wÀXJ iv^là^ *.^VÀÀJ^ oLtt^il db!^l^f jjjo ^j^jJI ^i «4.jsuJb wó.^r ttXso^ s^^tXjl Lxò!^l! ^j!^^f *^^4^ |V^-{Ji-^ «A+slt^ v^ajwaJI^ ttXjc Lk^t^ JL.oj^ f^w^l^ «Jyfli w)L»o jvaJLJI kX^Lo ^tXit LAxi^ll^ f*^-Uil J.^ xLà^uJr J!ò ^ vy^ ^ib^^l^ iiiAA/iXft^JI it-y»^> iUv.Ax5^ li^r^' y^ j-O-àX+J! «A+s».« £^^^^ iU-sa»«.j *je5.i„^iij ■v.^jtx.tJa. vilj^l.l |V.^JùJÒ* i^^; '•(XCttiJ* CyÀ.4J0 ^fÀÀjO ^Ò^XA iJ^^. ^'^^^^9 ^^^) ^^'^^'^^^ XJLUJ' L« 1 In luogo di islxXw (j»x) j^l.^1 (•^^^' — ^ Forse ouJÌj. — 'In- vece di . ■•^^^ yd"^. (^tXJ^ (•^Ldl i.»àA.L& oòl^ Uj|t> ^t (^v*J ^j"^^ ^j^AAA+JI |»4> vjy^ ^j.AjU«JaJt Jww/yJI (**-^^ [V*-^ i:y«,AAvo itA«tXA*JI M^^; ^i^-w^^à^^iÌ ftXJO ^j ^!^^X)I \dJù ^>^-> tXJvJ ij-!^^ J^^ U^y^^ u^j^ l*t> ijwo (^J^ii:^- «^ StXsCi (•tX.Ji iii-^^ lJ^3 iS^^'^^^ L^^*^* (j LUair 5*.A*+i (3'y-^ yJ^T^^t)^^^ *X-U>^I ;j$ jJ! XjLobIt yM JoLy^j ^^ ^c.s\+i* tyxà. ^y^a \j^^,óJi^\ \ò^ J^^ (^tUt yj-^J! v^^ ^1^ y^^ U^-tViiAj Lo dJ^ ^Lg.AJI viXJò i^ Sy^ vjl^ '<^' uàJb^ ;^^ y^\ ^ò ^^Jo ^ ^! !^i! ^L^l dlJò owà wjU«a.^. y.ji;JùLi 21£Iam.JÌ vilA,J' (jm.JcXÌÌaJÌ kAÀJ ^/oKif ^%A:> |M ()->Lwu-j Lo 1 Forma irregolare, in luogo di Rx.o forma. — 2 pi^ rettamente 2U vA-O-J. 3In luogo di ^JuJyMyi\ *.aÌjIJ>« X+ÀÌsJ K^yAMQ 4 Più regolare (j^tX-ftjJ >.a£ !^I S*ÀJ ^^^ &AÌai>.y& Lo ,j! I^cXàajuj UJL^ jj! l^.yXj l^stXiij t)>^yl^ ^ "àJò jj-« 7^'^ Z*^')^'^ ^j! jj.AXlywLo ,j-SXà U^ (j!^ sXccJI |v^ (5^:^^ ^' ^H"^ J^^ ^-aa« (vià-al LgJ ìX:SV.A:J x-Lxi*!^ ^ji^ ìlLon^II ^^x) Oj-»Jt ij^ cliaJ'L x&.lh»; J-*.iij JoLxftJf' (VA*/t >KA+si. lJ^5 *4^U ,^tX-0 JauwJI f»%-LtJf -*'^*r*' J^^ jj-LwwJt L)Lo.« |VA^1A« jljLoL L!^« UJLfJf /*^V*^ viUtX5« QwJcA.h »»>♦!(• — ti Questo non è il nome del Patriarca de' Giacobiti, cui si accenna, il quale si chiamava Giovanni. — 'In luogo di h,«,.o.tt. — 8 Mutata ^jò in io, per cL^JÌy — 9 Per iUwtXJi+Jf' 64 PARTE SECONDA — SEZIONE SECONDA d^i^ y^yu éJÒS^ ^S^òyo^ ^j^^^^ [V^^V*^ y^) l^-S-^*^/*^ ^^»XU (^jJI LLo^Jt^ i_^t»jcj| ^A^^- aùLob ^jLb ^y^. 1 Invece di ^j^^yiSsS'. — 2 Col ^ superfluo, per JlcLkil. — 3 In luogo di w^^icjf. — 4 Invece di ioU «^^t^ ^ Per jjLftjl^li — ^Oscura locuzione, in luogo di ^^ /^V (*.^ ^ (^tWi- — '^ In luogo di vjLw L). DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 65 Jk£. u^s ^,)<^^ Y^^' JàLiT bl ^\ l^àIj Lo >tJU^ iiij-cf ItXiO. j^_^.:sxJJ aJiilyo ^^ ao^^ll icuLuw^l tXgj" U-Lax> ^^£.lilD. soLa^ JlCj J^aìu! bt ^«+-^«1 ,J<^^ ««ó'LuJI v^iò «X) (jj-JJi+Jf (jAU.;SX+Jb [V^X^aJ! v.o.;^WÌi vili j5l ^ibLwwftXi' *-gJW« *-^*bj. |?wu>uLftJ". |V.gJ«-cii >*A^^ aui aLLaX*J! woLs^+JT (3«^M/«Jf ^Juuj.Xjf &A«tXJi+Jt *^^; iUwoyo f»-^*J5 xCvuLo Lo »M^m «X*j' i^^> iUkfcAÀXjf (^tXil Ia*w!^Ì| (c^b. (J^LàJI «A^^^ itAwItXi** ^>AXjLÌ? jji^UiiSfc t>^«t J.A^^ bf. iUiLl-JL ^.icX+Jl ^5ljj.Ì2J 1 In luogo di ^Jbli^vJt. — 2 Invece di yJt>. — ^ Per dlo>iaj. — 4 Rettamente Lui^lf ^jjo uytwOJli^wil «iXgJ xiUjtJC»Jt. — 5 Per Jujf. — 6 In luogo di ^JtXgJ". — '^ Per v::jiw< Voi. IL 66 PAE.TE SECONDA — SEZIONE SECONDA j^Jl ^^w5l^^ jvCju*;!^ ^J^ ióLoL X^Us JX? j»yu Uj!t> i^wyof (j^-^i i^)^^ 1^ •♦ ^^ [*"€-^^^T^ /*^*4'_5 ^^^) 2UwuAÀ5jj ' Invece di ^^jwu*XJ! *.^a«|*-^^. m. AÀ-n : (DA'SìihQ : ààù : haiz. : c^P : ' 4,JBfi : h.vi^fiA.

: fiùcp: ùaù: ^^ù: i-aioì- : H-t : 5ic±fi : Ki: ìafl;f: ®f 2iH£: A^^rt-: j?^*Je: so.'tì: atc^ i: TO-t : Ze pecorelle di Cristo; Giustin. omnes oves Christi. — 17 p^,^ i^ fede; Giustin. prò fide Chris ti. — 18 Per AfhJ? \ VP^^^. _- i9Iii luogo di (Dn54»UÌ:-: Vigilanza, alacrità. — 20 Invece di jo/^LP^i '. patria, famiglia. DOCUMENTI E ILLUSTRAZIONI 69 C-ti: 'HAA^: •H^^•i: Afiu: nttu: l•l^'E^: ^'ììA'. à^ HPó*a: kma: ''pò^:: Ai-Tfih: n^-t: 'j^j'^vf c7?(r^ : ?i4.: ìi^?': ffi: wa-: Rì:"f4,>ij] Uà, e lin. 12 ^jjI Iji-j, aeternum quippe ...et aeternum, dev'essere in Caso retto, e leggersi ^j^l ^^, e ^j»jl ^^y — Pag. 13, lin. 9, 4à*S*J) ^^*fétj^\ ^'ù, quoniam sancti veteris etc. ove scorgesi, che il sostantivo plur. sancti dev' essere in statu reg., e perciò doversi scrivere iijSxI) ,j<-ìj3 ^"S . Pag. 14, lin. 12, jm***»JU|j^Ij 'AitoxàXotjJti;, per ^jf„*m^^y>^y — 71 Ivi lin. 13, jjj^JWIj '•i^tj^ Manichaeum et Manichacos , ove si noti la differenza nello scrivere il nome dell' Ex'esiarca, e quello de' suoi seguaci; nel primo si usa la lettera j? e nel secondo la .J. Oltre a ciò , si veda come il traduttore conoscesse il latino, ma non l'arabo, perchè altrimenti avrebbe scritto ^^^^)^ 4^^» — Pag. 15, lin. 12, 0)«JJI, erroneamente senza l'Elif per Oy-UJ). Pag. 20, lin. 2, clb ^^JJIj . . . 'js=^)l ^j^^, quicumque spem ponil . . . et quicumque se subdil etc. il che sarebbe meglio espresso per . . ^J^f jjji cUu ^y Nella Forma Vili, il verbo la-^ significa semplicemente aliquid sperare; mentre nella Y. indica propriamente il porre la speranza in alcuno; speravit in eo, ossia boni aliquid ah eo. — Ivi lin. 7 hyiiì\ 8j^, vedi il pronome femm. avanti alnom:masc.; si emendi fa^l IJjb, — Pag. 22, lin. 5 'js-^j 'j^^a^ (j^^l «iWJ haec caeremonialia transierunt et efficacia esse desierunt, cioè, secondo la forza delle voci arabe, cessa- runt et evanuerunt. La parola ^g^ è plur. inanimato, perciò deve costru- irsi col verbo in sing. femm., e col pronom. parimenti femm. , e scriversi c*^^ Ctihj ^ì)--Jl ■^^' — Nella stessa linea il Nome femm. X-wojJ| sta col relativo masc. ^^JJI invece di ^\. — Pag. 23, lin. 15 ^i^^yi, futur. nasb. in luogo del raf'at ^jjrw^^, perchè il contesto richiede il semplice Indicativo. Pag. 24, lin. 11 &JjU5c|, errore ortografico, per iJloUxcl. — Pag. 27, lin. 3 ^'f . . . syj ^j^ssui\ .iUi ^^Jìi\ ^^^a-j. Ad verbum, omnes qui liane synodutn (chalcedonensem) (2p^ro&«n^,(S. Ecclesia) approdai eam ; la quale versione non solo non esprime il testo originale latino il quale dice: quos appróbat (haec Synodus, S. Ecclesia) approbatos (habet); il che in arabo si esprimerebbe ^4^'y> . . . j^wJ! ^J »4JU5 ^^ £^^?) '^^ non rende affatto alcun significato. — Pag. 30, lin. 8 ^-^J^ i:)^^**"? er^;"^'» manifesto errore ortogra- fico, dovendosi scrivere ^^j^^) j^^-^^lj ^^,^^1. — Pag. 34, lin. 2 Jj^ lÀi» per ^^^ «j^ di gener. femm. — Ivi lin. 1 1 U«^-J ^^ S^àCj è poco conforme al genio della lin- gua araba;, il quale richiederebbe si dicesse 14^ W«4-^ j5>^ *>^- — Pag. 35, lin. 12 ^y ^^ymyi ^,^\ (nationes, Christi) charactere insignitae] ove si noti esser superfluo il premesso relativo, e deside- rarsi il prefisso ^ avanti *-ij, dovendosi scrivere ^f, ^^yéé^\. — Pag. 36, lin. 4 IJ^ k_**w in luogo di IJjfc ^I. — Pag. 38, lin. 5 Iì\a))\ iJjb per ÌJUDI 8jJ); il Nom. femm. richiede il pronome dello stesso genere. — 72 Pag. 40, lin. 6 ìàilyo ,^jJI, è costruzione piuttosto latina premet- tere il relativo, perciò dovrebb' essere &2i\yJ]. — Pag. 41, lin. 15 ^^Vs^cUI; il suffisso si riferisce alle due nature, perciò dev' essere Duale U^lscUI. — Pag. 42, lin. 6 ^J^ per .iUJ. — Ivi lin. 10 ^^sp^ . . X/m ^ÒJI j»jJbd| J^j; non esprime esattamente il latino secundum sanctorum Patrum doctrinam etc, le quali pardfte dovevano tradursi \^J ^JJS^ fJXA . . . X/ù] •jIW w-amsci^j. — Pag. 43, lin. 2 «ib)^ jóaw iyi5 W, erroneamente il jàtu si costru- isce col verbo inplur. , ed al nome seguente si toglie l'articolo; si emendi perciò ìàIsI^I jasw J\5 X^X. — Pag. 47, lin. 1 ^'1 per ^\ ^^. — Pag. 49, lin. 8 ^)^, parola difettosa nella forma e nella sosti- tuzione della tetterà d alla ^, invece di ^jb^. — Pag. 56, lin. 9 *j»«? non concorda col precedente *jli. nom. masc, il quale richiede il verbo nello stesso genere f.j>sv . — Ivi lin. 1 1 UÀ yi^f^S in luogo di ym yiySLii\. — Pag. 59, lin. 6 UU-JI^; è nominativo, perciò dev'essere ^X^.)]^. — Pag. 61, lin. 8 ^^^^Xs^] per ^^^yà\s^\ permutata la jò in lì. — Ivi lin. 1 1 cUaJfj invece di cUàJfj ossequio, soUomissione. — Pag. 62, lin. 9 ^^^ 1)^, in luogo SrAif,x ^^ « w w^ 1 1 ! i 1 i Library Bureau Cat. No. 1137 w ELLS BINDERY INC. ALTHAM, MASS. APR. 1957 2ff